करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ३ ( ४१ )
अशुद्धपूर्वभवनैरजाद्यैर्युक्तं तनुः स्यादयनांशहीनम्।
भोग्याल्पकाले खगुणाहतोऽर्कः स्वीयोदयाप्तां-
शयुतो विलग्नम् ॥ ४ ॥
नागकुरंगदस्त्रा अष्टसप्ताधिकद्विशतानि २७८ पलानि
मीनमेषयोर्लंकोदयप्रमाणम्, गोंकाश्विनः २९९ वृषकुम्भयोः,
रामरदाः ३२३ मकरमिथुनयोर्विनाड्यः पलानि, एवं क्रमेण
कर्कादीनाम्, एते षडुत्क्रमेण तुलाद्याः । अथ स्वदेशीयार्थ-
मेते लंकोदयाः क्रमोत्क्रमस्थाः स्वैः प्रागुक्तप्रकारेण स्वदेश-
साधितैश्चरखण्डैः क्रमोत्क्रमस्थैर्विहीनयुक्ता इत्यर्थः। एवं कृते
मेषादिषष्णां राशीनामुदया भवन्ति, स्वदेशीया विलोमसंस्था
अमी मेषोदयास्तुलादिषष्णां भवन्ति॥ अथ श्लोकत्रयव्याख्या।
यातैष्यनाडीगुणितेत्यग्रे वक्ष्यमाणप्रकारेण तात्कालिकं सूर्य
सायनांशं कृत्वा तस्य भागाद्यं यद्गतांशाद्यं त्रिंशद्भिः शोधितं
भोग्यांशादिकं कृत्वा तेन स्वोदयो यस्य राशौ सूर्यस्तस्य राशेः
स्वोदयो गुणनीयस्ततः खाग्न्युद्धृतो यल्लभ्यते तदेवेह भोग्यकाल-
मुच्यते, तदिष्टघटीनां पलेभ्यो विशोधयेत्, तच्छेषादग्रस्थरा-
श्युदया यावंतः शुध्यन्ति तावतो विशोधयेत्, तच्छेषं खाग्नि-
गुणं कृत्वा शुद्धोदयेन भजेत् फलमंशादियाँतं ततोऽशुद्धराशेः
पूर्वं यावन्तो मेषाद्या राशयस्तत्संख्यायां मूर्ध्नि युक्तं सद्राश्याद्यं
लग्नं स्यात्, ततोऽयनांशहीनं कार्यम्, तत्स्पष्टलग्नं स्यात्,
ग्रहाणां तात्कालिकीकरणे विशेष उच्यते- षष्ट्या हता

इत्यनेनोदयाद्गता गम्या वा घट्यः सावना ग्राह्याः, यदा ग्रा-
ह्यास्तदोदयासुभिः सूर्यभुक्तिर्गुण्या राशिकलाभि १८००
र्भाजिता यदा स्वरूपे लब्धं तत्सहिता षष्टिर्हर इत्यर्था-
दवगन्तव्यम्, अथ लग्नार्थं तात्कालिकसूर्यकरणे विशेषः
यदीष्टाः सावना घटिकास्तदा तात्कालिकत्वं कार्यं यदार्क्ष्य
तदा नेत्यर्थः। उक्तं च गोलाध्याये-“लग्नार्थमिष्टघटिका यदि
सावनास्तास्तात्कालिकार्ककरणेन भवेयुराक्ष्याः। आक्ष्यो-
दया हि सदृशीभ्य इहापनेयास्तात्कालिकत्वमथ न क्रियते
यदार्क्ष्यः॥ १॥”
अथ प्रकृतं भोग्याल्पकाल इति यद्यल्पेष्टकालस्तदैत-
दुक्तम्भवति-यदीष्टकालपलेभ्योऽर्कस्य भोग्यं न शुद्ध्यति
तस्मिन्निष्टकाले खगुणाहते त्रिंशाद्भिर्गुणिते सति तत्स्योदये-
नाप्तमंशाद्य

७१ इष्टघटी ११ पलेषु ६६० शुद्धः शेषम् ५८९ तदग्रि-
मराशेर्मिथुनस्य पलानि ३०५ शुद्धानि शेषम् २८४ त्रिंशद्गु-
णम् ८५२० अशुद्धकर्कराशिपलैः ३४१ भक्तं लब्धमंशा-
दि २४ । ५९ । अशुद्धः कर्कस्तस्य पूर्व मिथुनस्तेन युतं
राश्यादि ३ । २४ । ५९ । ७ अयनांशैर्हीनम् ३ । ६ ।
४२ । ५७ जातं लग्नम्, अथल्पेष्टकाले कल्पितमिष्टम्
१ । ० एतत्समयकः सूर्यः १ । २१ । २३ । २२ भोग्य-
कालः ७३ इष्टकालपलेभ्यो ६० न शुध्यति तदा भोग्याल्प-
कालः ६० खगुणा ३० हतः १८०० स्वीयोदयपलैर्वृषपलैः
२२५ भक्तः लब्धमंशादि ७ । ३ । ३१ । सूर्यः १ ।
२१ । २३ । २२ लब्धभागैर्युतः १ । २८ । २६ । ५३
अयनांश

ग्न्युद्धृतो लग्नभुक्तकालः अनयोर्योगः अर्कयुतराशेर्लग्नपर्यन्तं
ये मध्यस्था उदयास्तैर्युतः एवं कृते लग्नादिष्टकालः स्यात् यथा
लग्नं ३ । ६ । ४२ । ५७ सायन ३ । २४ । ५९ । ७
मस्य भुक्तभागैः २४ । ५९ । ७ स्वोदयकर्कपलानि ३४१
गुणितानि ८५१९ । ५८ । ४७ त्रिंशद्भक्ते लब्धं तनुभुक्त-
कालः २८३ अर्कभोग्य ७१ तनुभुक्तयोर्योगः ३५४ रवि-
लग्नमध्ये मिथुनं तस्य पलैर्युतः ६५९ षष्ट्या भक्ते लब्ध-
घटिकाः १० । ५९ शेषत्यागात्पलोन एवमिष्टकालो
जातः , यदैकभ इति यदा लग्नरवी एकराशिस्थितौ तदा
तयोरंशविवरेणोदयो गुणितः खाग्निभक्तः आप्तोऽभीष्टकालः,
यदैकराशौ सूर्याल्लग्नमूनं भवति तदा द्युरात्रादिति
षष्टिघटिकाभ्यः शोध्यः सूर्योदयात्कालः

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १३ ( ४५ )

चासकृत्कालश्चेत्सावनाः प्रष्टुरभीष्टनाड्यस्तदैव तात्कालिक
लग्नम्, आक्ष्या यदिष्टघटिकाविलग्नमर्काच्च तत्रौदयिकात्स-
कृच्च । अथानुक्तमपि ऋणलग्नसाधनमुच्यते—तात्कालिक-
सायनार्कभुक्तभागैः स्वोदयो हतस्त्रिंशद्भक्तो लब्धं भुक्तकाल-
स्तमिष्टकालपलेभ्यः शोधयेच्छेषात्तत्पश्चादुदयाः शोध्याः शेषं
त्रिंशद्गुणमशुद्धभक्तं लब्धमंशादिकमशुद्धराशेः शोध्यमयनांश-
हीनं राश्यादिलग्नं स्यात्, यथा रात्रिशेषघटी १० समयको
रविः ३ । २ । ५६ । ३८ सायनः ३ । २१ । १२ ।
४८ अस्य भुक्तभागैः २१ । १२ । ४८ स्वोदयपलानि
२५५ गुणितानि ५४०९ त्रिंशद्भक्ते लब्धं रविभुक्तकालः
१८० इष्टघटी १० पलेभ्यः ६०० विशोध्य शेषम् ४२०
शेषात्पश्चादुदयराशिर्मेषस्तत्पलानि २२३ शुद्धानि शेषम्
१९७ त्रिंशद्गुणम् ५९१० अशुद्धैर्मीनपलैः २२३ लब्धमं-
शादि २६ । ३० । ८ एतदशुद्धराशेर्मीनतः शुद्धम् ११ ।
३ । २९ । ५२ अयनांशहीनम् १० । १५ । १३ । ४२
जातमृणं लग्नम्, अथ भुक्तकालादिष्टेऽल्पे प्रकारः, भुक्ताल्प-
काले स्वगुणाहतेऽर्कः स्वीयोदयाप्तांशहीनं लग्नं स्यात्, अय-
नांशहीनश्चेति—अस्मादिष्टकालानयनम्, तत्रार्कस्य भुक्तम्
१८० उदयस्पष्टवृषपलैः २५५ गुणितम् १७९९ । ५६
त्रिंशद्भक्तं लब्धमिष्टकालपलानि ५९ । अत्र लग्नमधिकन्ते-
नायमेवेष्टकालः यदा प्रष्टुर्भुक्तं तनुभोग्यार्थे सायनलग्नस्य ११

। ३ । २९ । ५२ भोग्यांशाः २६ । ३ । ८ स्वोदयमीन-
पलैः २२३ गुणिताः ५९०९ । ५९ त्रिंशद्भक्ते लब्धम्
१९७ तनुभोग्योऽर्कभुक्तः १८० अनयोर्योगः ३७७ लग्ना-
त्सूर्यपर्यन्तमन्तरे राशिर्मेषस्तस्य पलैः २२३ युतः ६००
षष्टिभक्ते लब्धा घट्यः १० एवं शेषरात्रिगतघट्यः १०
इष्टागताः, अथेष्टकालः षष्टितः शोध्यः प्राग्दिनस्योदयाद्गत-
घट्यः ५० जाताः, अथ यदा रात्रेरिष्टकालाल्लग्नं साध्यते
तदा रविः सषड्भः कार्यस्तस्माल्लग्नं प्राग्वद्रात्रीष्टकाले साध्यं
रात्रीष्टकालेऽपि सषड्भार्काच्च साधनीयम् ॥ ६ ॥
अथ दिनरात्रिप्रमाणन्ततो नतोन्नतानि मालिन्याह-
चरपलयुतहीना नाडिकाः पञ्चचन्द्रा द्युदलमथ
निशार्धे याम्यगोले विलोमम् । द्युदलगतघटीनाम-
न्तरं तन्नतं स्यान्नतरहितदिनार्द्धञ्चोन्नतञ्जायतेऽत्र ॥७॥
पञ्चचन्द्रनाडिकाः १५ द्विधा चरपलैर्हीनयुताः कार्या
एकत्र हीनाः परत्र युताः सत्यो द्युदलनिशार्द्धञ्च क्रमेण भवति,
यत्र युतास्तत्र द्युदलं यत्र हीनास्तत्र रात्रिदलं तदुत्तरगोले
मेषादिषड्राशिस्थितेऽर्क इत्यर्थः । याम्यगोले तुलादिषड्राशि-
स्थितेऽर्के विलोमं यत्र हीनास्तत्र दिनार्द्धं यत्र युक्तास्तत्र
रात्र्यर्द्धं यथा-चरपल ८६ घटीभिः १।२६ उत्तरगोलत्वात्प-
ञ्चचन्द्राः १५।० घट्यो युता जातं दिनार्द्धम् १६। २६
हीना जातं रात्र्यर्द्धम् १३। ३४ एतद्रविसावनद्युदलञ्जातम्,

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् १३ ( ४७ )
एवमन्यग्रहं सूर्य प्रकल्प्य चरखण्डैश्चरं प्रसाध्य दिनमानं कार्य-
न्तत्स्वसावनदिनम्भवति, सूर्यस्य नक्षत्रसावनं, दिनं विरूपयो-
गित्वाल्लिख्यते। तथा च सूर्यसिद्धान्ते-“ग्रहोदयप्राणहता खखाष्ट्रै-
कोद्धता गतिः। चक्रासवो लब्धयुता स्वाहोरात्रासवः स्मृताः॥”
इति षड्गुणितानि पलान्यसवो भवन्ति, वृषराश्युदयासुरिभः १५
३० रविगतिः ५७। २८ गुणिता ८७९२४ राशिकलाभि-
१८०० भक्ता लब्धा असवः ४८ एतच्चतुर्थभागेन १२
षड्के पलरूपेण २ पञ्चदश १५ युताः १७। २ पूर्वागतचर-
पलैः ८६ उत्तरगोलत्वाद्युताः १६।२८ जातन्नाक्षत्रसावन-
दिनार्द्धमेतत्त्रिंशद् ३० घटिकाभ्यश्च्युतं जातन्नाक्षत्रसावन-
रात्र्यर्द्धम् १३

( ४८ ) करणकुतूहलम् । ३
शाधिकं दिनदलात्पतितं स हरस्तदा । प्रथमखण्ड-
हतं दलितं चरं स्वगुणितं स्वषडंशविवर्जितम्
॥ ९ ॥ दशयुतं पलकर्णहतं हतिर्हहता श्रवणोऽङ्गु-
लपूर्वकः । रवियुतो नितकर्णहतेः पदं द्युतिरिनद्यु-
तिवर्गयुतेः श्रुतिः ॥ १० ॥ श्रुतिविभक्तहतिस्तु
हरो भवेत्स पतितः खहरादवशेषकम् । पृथगिदं
खखनन्दहतं हरातखविषयैरवशेषविवर्जितैः ॥ ११॥
फलपदं हि नतं यदि शेष कं दिगधिकं हर एव तदो-
न्नतम् । इति कृतं लघु कार्मुकशिञ्जिनीग्रहणकर्म
विना द्युतिसाधनम् ॥ १२ ॥
दिनार्द्धं विशरं पञ्चरहितं खहरो मध्याह्नकालीनो हरः
स्यात् । अथ नतकृतिः नतेनैव गुणितन्नतं नतकृतिर्भवति सा
पृथक् द्विधा स्थाप्या, एकत्राम्रशरैराहता पञ्चाशद्भिर्गुणीया
ततः खखनवभिर्नवशतैर्युक्ता द्वितीयस्थानस्थितया नतकृत्या
भाज्या लब्धं मध्याह्नकालीनहरात्पातयेत् शेषमिष्टकालिको
हरः स्यात्, यथा दिनार्द्धम् १६ । २६ पञ्च ५ हीनम् ११
२६ खहरोऽयम्, अथ नतस्य ५ । २६ गोमूत्रिकया नते-
नैव गुणनं नतकृतिः २९ । ३१ पृथक् २९ । ३१ एकत्राम्र-
शरैः ५० गुणिता १४७५ । ५० अपरत्र खनवत्या ९००
युक्त्या नतकृत्या ९२९ । ३१ भक्ता सवर्णितया ५५७७१
सवर्णितौ ८८५६ लब्धं घट्यादि ३ । ३५ खहरतः ११ ।

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ३ ( ४९ )
२६ पतितः ९।५१ अयमिष्टहरः । अथेष्टच्छायाकर्णमाह-
अथ नतं यदि पञ्चदशघटीभ्योऽधिकं स्यात्तदा नतेन हीनं
दिनार्द्धमेवेष्टहरः स्यात्, यथा नतम् १६ दिनार्द्धात्पतितम् ०
२६अयमेवेष्टहरः प्राय उदय एव भवति, प्रथमखण्ड इति चर-
पलानि प्रथमखण्डेन भाज्यानि लब्धस्यार्द्धं वा अथवा चरपला-
नामर्द्धं प्रथमचरखण्डेन भक्तं लब्धं तुल्यमेव, ततः स्वगुणितेनैव
तदेव गुणितं स्वकीयेन षष्ठांशेन विवर्जितं दशाभियुतं तत्पलकर्णे-
न गुणितं हृतिः स्यात्, अथाक्षकर्णानयनम्, अक्षप्रभा भुजः
शङ्कुः कोटिःतद्वर्गपदं कर्णःस्यादितीष्टहरेण भक्तःलब्धमङ्गुला-
दिरिष्टकर्णो भवति, यथा चरपलानि ८६ प्रथमचरखण्डेन५५
[L12

Wait, does it say ॥ १२ ॥ or ॥ १३ ॥?
In ॥ १२ ॥, the first digit is १, the second digit is २ with a loop or foot.
Wait, let's look at the header:
करणकुतूहलम् । ३
Then at the bottom:
अथ विषुवद्वृत्ताद्दक्षिणतःउत्तरतश्च यैरंशैः राशिप्रचार-
मार्गास्तेषामंशानां क्रान्त्यंशसंज्ञा तत्परिज्ञानमिन्द्र-
वज्राद्वयेनाह-

This introduces the next topic: Krānti (declination), introduced by two Indravajrā verses!
So the previous verse was indeed verse 12!

Let's double check every single character and number:

Page header:
( ५० ) करणकुतूहलम् । ३

Line 1:
छायातः इष्टसमयज्ञानम्, इनद्युतिः श्रुतिविभक्त इति फलपद-

Line 2:
मिति इनौ द्वादश १२ द्युतिश्छाया तयोर्वर्गयोगस्तस्य मूलं

Line 3:
कर्णः श्रुतिः शेषा व्याख्या सुगमा ॥ उदाहरणम्, इन १२

Line 4:
वर्गः १४४ छायावर्गः ५४ । ३० अनयोर्योगस्य मूलम्

Line 5:
१४ । ७ कर्णः, अनेन हृतिः पूर्वागता १३

? No, look at the image: L1: यमांगरामाः(noticeंगinstead ofङ्ग!) Then: कwith bottom curve, top dot? Wait, look at L1: कृंञ्च्यग्नयो- wait, is itकुंब्ध्यग्नयो? Let's zoom in on L1: Above the 'क': there is a small circle/dot. The 'क' has a subscript: it curves down-left, then down-right? That's an u-kara ु! Wait, look at कुमुदin the header: Header:गणककुमुदकौमुदी... Look atकुinगणककुमुद: the कhas a loop below turning left-up, that isकु! Now look at the letter in L1: Does it have the same ुas inकुमुद? No, in कुमुद, कुhas a loop below. In L1: the letter isकwith... wait, it'sकृ? Wait, let's look at कृinक्रान्ति: no, that's क्रा. What about चिकीर्षिताin L12?कीhasक+ी`.

( ५२ ) ६ करणकुतूहलम् । ३
खण्डानां योगः १००२ भोग्यखण्डेन २३६ शेषांशाः ६ ।
३२ । ५४ गुणिताः १५१५ । २४ तिथि १५ भक्तं
लब्धेन १०३ । १ पूर्वखण्डयोगः १००२ युक्तः ११०५ ।
५१ जाताः क्रान्तिकलाः षष्टि ६० भक्ता अंशादिः १८ ।
२५ । १ सायनो रविरुत्तरगोले तेनोत्तराः ॥ १४ ॥
अथ खण्डकैर्विना क्रान्तिसाधनं भुजङ्गप्रयातेनाह-
भुजांशोननिघ्नाः खनागेन्दवस्तन्नगाश्वांशहीनैस्त्रिवे-
दाब्धिभिस्ते । कलाष्टादशोनैर्विभक्ता लवादिर्भ-
वेत्क्रान्तिरेवं विना खण्डकैर्वा ॥ १५ ॥
खनागेन्दवोऽशीत्युत्तरशतम् १८० सायनांशग्रहस्य भुजां-
शोननिघ्नाः कार्याः ग्रहस्य भुजांशैरूनाः कार्याः भुजांशैरेव
गुणिताः कार्यास्ते पृथगनष्टाः स्थाप्या एकत्र तेभ्यः नगाश्वांशैः
७७सप्तसप्ततिभिः ७७ भक्ते लब्धेन रहितैरष्टादशकलौनैः १८
त्रिवेदाब्धिभिरंशैः४४३ त्रिचत्वारिंशदधिकैश्चतुःशतैः ४४२ ।
४२ द्वितीयस्थानस्थिताः भुजांशोननिघ्नाः खनागेन्दवो भाज्या
लब्धमंशादिः क्रान्तिः स्यात्, पूर्वोक्तैः क्रान्तिखण्डैर्विना
क्रान्तिर्भवतीत्यर्थः, उदाहरणम्, यथा-सायनसूर्यस्य १।२१।
३२।५४ भुजांशैः ५१।३२।५४ खनागेन्दवः १८० ऊनाः
१२८।२७।६ एते भुजांशैरेव ५१।३२।५४गुणिताः६६२१
।२८।९ द्विधा एकत्र सप्तसप्ततिभिः ७७ भक्ता लब्धेन ८५
५९।३५ अष्टादशकलोनास्त्रिवेदाब्धयः ४४२।४२ हीनाः

िकत्वे-(withकandत्). In line 20: भि न्न दि क्त्वा द न्त रं- the conjunctक्त्वाhasक+त+व, which often looks like क्त्वorस्त्यin old font. It isभिन्नदिक्त्वादन्तरं`.

Line 21:
६।१।२४ अक्षांशाधिकत्वाद्दक्षिणाः ॥ १६ ॥ इति करण-
Wait, does it say अक्षांशाधिकत्वाद्दक्षिणाः or अक्षांशाधिकत्वादाक्षिणाः?
अक्षांशाधिकत्वाद्दक्षिणाः (or दाक्षिणाः? Look at the letter: दा or द? It has an ā-mātrā? No, दाक्षिणाः? Actually it looks like दाक्षिणाः, wait, line 6 has दक्षिणाः, line 14 has दक्षिणा, line 19 has दक्षिणा. In line 21: अक्षांशाधिकत्वाद्दाक्षिणाः or अक्षांशाधिकत्वाद्दक्षिणाः? It looks like दाक्षिणाः with ā-mātrā).
Wait, look at end of line 21:
॥ १६ ॥ इति करण-
Wait, look at करण:
Is it करण? The

), 12 (मात्).
What are the characters between "निज" and "क्रमात्"?
Look at the characters:
First character has 'ा' matra: so it is long (7: ऽ)!
Second character: looks like 'हृ'? No, wait!
Could it be "ह्र"?
Wait, look at: "निजहाहृतं" - wait, could it be:
"निज..."
Look at the characters:

1. ह with something and 'ा' matra: "हा" or "ह्रा"?
   Wait, what mathematical term divided by something:
   "...हृतं क्रमात्"?
   Wait, "हृतं" has 'हृ' and 'तं'!
   'हृ' is short (8: ।)!
   'तं' is long (10: ऽ)!
   Where is syllable 9?!
   Wait! Is syllable 9 between them, or is the character:
   "निजहा..." wait, is that ONE letter or TWO?
   Wait, look at:
   नि - ज - हा - द्धृ - तं ?
   Look at that character between हा and तं:
   It's NOT just हृ! Look below it: there is a 'द्' and 'ध' and 'ऋ'?
   Wait! Look at "ह्राद्धृतं" or "हाद्धृतं"?
   Wait, look at the letter:
   It has 'ह', below it 'त'?
   Wait, let's look at the shape:
   Is it "

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।४ (५५)

फलक्षयः स्फुटतरौ ग्रहणेऽथ ततस्तिथिः ॥ २ ॥
इति नतं क्रममौर्विकयोदितं क्रमजमेव हि जिष्णु-
जसम्मतम् । यदपरैः कृतमुत्क्रमजीवया वलनह-
र्तृकर्म न तन्मतम् ॥ ३ ॥
द्युदलगलघटीनामित्यादिनोक्तेनेति—नतेन हीनैः पुनर्नतेनैव
गुणितैः खगुणैस्त्रिशद्भिः खशरभानुभुवः सार्द्धशतद्वयैकादशस-
हस्राणि भक्ते लब्धमंशादि दशभी रहितं रविहरः स्यात्, स
एव रविहरः स्वदशांशेन रहितश्चन्द्रहरः स्यात्, अथार्कमन्दफलं
रविहरेण चेद्भक्तं तदा रविफलं कलादिकं रविनतफलम्ऽस्यात्
चन्द्रमन्दफलं चन्द्रहरेण भक्तं कलादिकं चन्द्रनतफलं स्यात्,
रविनतफलं पश्चिमकपालस्थे रवौ धनं पूर्वकपालस्थेऽर्के ऋणम्
अर्द्धरात्रान्मध्याह्नपर्यन्तं पश्चिमकपालमित्यर्थः, अथ चन्द्रग्र-
हणे तु रात्रिरेव दिनत्वेन व्यवह्रियत इति चन्द्रस्य वैपरीत्येन
कपालव्यवस्था, मध्याह्नादर्द्धरात्रपर्यन्तं पूर्वकपालः, अर्द्धरात्रा-
न्मध्याह्नपर्यन्तं पश्चिमकपाल इत्यर्थः, अथ चन्द्रे पूर्वकपा-
लस्थे चन्द्रस्य मन्दफले ऋणे सति नतफलं चन्द्रे धनमर्थात्प-
श्चिमनते चन्द्रे फले ऋणे सत्यृणम्- इतरथा फले धने सत्यु-
भयतः प्राक्कपालस्थे परकपालस्थे वा चन्द्रे नतफलमृणम्, एव-
मेतौ ग्रहणे स्फुटतरौ विधाय ताभ्यामेवात्र तिथिः साध्या ।
कैश्चिदित्यत्रासकृदिदं कर्म कृतं परमनुक्तत्वान्नासकृत्क्रियते,
तथा कैश्चिदपि सूर्याचन्द्रमसोर्भुक्तिरपि नतेन संस्कृता तद्दैवं

रविगतिफलं रविहरेण भाज्यं लब्धेन रविचन्द्रविगतिरपि
संस्कार्या, चन्द्रगतिफलं चन्द्रहरेण भाज्यं लब्धं प्राकपालस्थे
चन्द्रे गतिफले ऋणे भुक्तौ धनम्, अन्यथा ऋणमित्यर्थः ।
एतन्नतकर्म सूक्ष्ममिच्छतान्यत्रापि तिथ्यानयने सूर्याचन्द्रमसोः
पृथक्कृतं विधाय कर्तव्यम्, उक्तं च; इदं ग्रहाणां नतकर्म
युक्तं स्वल्पान्तरत्वान्न कृतं तदाद्यैरिति ग्रहणदृग्गणितयोरेक-
त्वप्रयोजनायावश्यं कर्तव्यमिति भावः । इति नतं क्रमज्यानत-
कर्म सिद्धान्ते प्रोक्तम्, तदेवानेन प्रकारेण मयोक्तम्, खशरभानु-
भुव इत्यङ्कानयने क्रमज्योत्पन्नमित्यर्थः । ब्रह्मगुप्ताचार्यस्य
मते तदेव सम्मतम्, यत्कैश्चिद्दलननतकर्म उत्क्रमज्यया
कथितं तदस्माकं न मतम्, चन्द्रमसो दिनं रात्रिरिति वचनात्
सूर्यस्य रात्रिदलं चन्द्रदिनार्द्धमिति, रात्रिदलम् १६।४९ इष्ट-
घटी पूर्णिमाघटी ११।५१ उभयोरन्तरम् ४।५७ प्राङ्नतमु-
न्नतम् २५।३ सूर्यस्य नतार्थं रात्रिशेषे गते वा भवति समये
चेज्जन्म तत्तद्घटीभिः संयुक्ते वासराधै खलु नतघटिकाः प्राक्-
प्रतीच्यो भवेयुरिति सूर्यस्य २५।३ पश्चिमेऽर्धाच्चन्द्रो-
न्नतमेव सूर्यस्य नतम्, नतेन ४।५७ हीनाः खगुणाः
२५।३ नतेनैव ४।५७ गुणिताः १२४।० सूर्यन-
तेन २५ । ३ त्रिंशद्धीनाः ४ । ५७ सूर्यनतेनैव गुणिता १२
४ । ० एवमेभिः खशरभानुभुवः ११२५० भक्ता लब्धमं-
शादि १० । ४३ । ३२ दशवर्जितम् ८० । ४३ । ३२

रविहरोऽयं स्वदशांशेन ८१४ । २१ ऊनो जातश्चंद्रहरः ७२
। २९ । १२ रविमन्दफलम् ० । ३८ । ४ रविहरेणाप्तमं-
शादि ० । ० । २८ चन्द्रमन्दफलम् ४ । १९ । ५२ चन्द्रहरेण
लब्धम् ० । ३ । ३४ प्राकपालत्वात्फलस्यर्णत्वाद्धनम्,
गतेः स्वल्पान्तरत्वान्नतफलमुपेक्षितम्, नतफलसंस्कृतोऽर्कः ८
। ० । ४ । १७ चन्द्रः १ । २७ । ३५ । १८ आभ्यां
तिथिरेष्या ११ । ३८ ॥
अथ ग्रहाणां तात्कालिकत्वमिन्द्रवज्रयाह-
यातैष्यनाडीगुणिता द्युभुक्तिः षष्ट्याहृता तद्रहि-
तो युतश्च । तात्कालिकः स्यात्स्वचरः शशीनौ
पर्वान्त एवं समलिप्तकौ स्तः ॥ ४ ॥
यातैष्येति-गतगम्येष्टघटीभिर्ग्रहस्य दिनभुक्तिर्गुण्या षष्ट्या
भाज्या लब्धेनौदयिको ग्रहस्तात्कालिकोऽन्यो वा गतफलेन
रहितो गम्येन युतो वक्रिणि विपरीतमेवं तात्कालिकः स्पष्टौ
चरफलेन संस्कृतौ, एवं तात्कालिकौ रविचन्द्रौ कृतौ समलि-
प्तकौ स्तः । अत्र पर्वान्तघटीकरणे शेषत्यागो भवति, तेन
चन्द्रो गतिबाहुल्यादल्पान्तरं भवति, अतो विभान्तिन्दोरंशा
द्वादशभिर्भाज्याः शेषांशा हरात्त्याज्यास्तेषां कलास्ताभिश्च-
न्द्रसूर्ययोर्गती पृथक् भुक्त्यन्तरेणाप्तेन कलाफलेन युतौ सम-
न्वितौ समलिप्तिकौ स्तः । यथैष्यघटीभिः ११ । ३८ रवि-
गति ६१ । २१ गुणिता ७१३ । ४२ षष्ट्या भक्ता लब्धेन

कलादिना ११ । ५३ युतः, एवं गम्यघटीभिश्चन्द्रगतिः ८२
९ । ३५ यातघटी ३१।१ गुणिते षष्ट्या भक्ते कलादिफलेन
युतौ गम्यत्वात्स्वल्पान्तरत्वादिकलाभेदेऽपि न दोषः । अमा-
वास्यायां रविचन्द्रौ राश्यादिसमौ पूर्णिमायां च षड्राश्यन्तरे
लवादिसमौ तात्कालिकचन्द्रः २ । ० । १६ । ८ सूर्यः । ८ ।
० । १६ । १० पातः ४ । १ । ३६ । १५ ॥ छ ॥ ४ ॥
अथ शरसाधनमुपजात्याह-
‘सपाततात्कालिकचन्द्रदोर्ज्या त्रिघ्नी कृताप्ता च शरो-
ऽङ्गुलादिः । सपातशीतद्युतिगोलदिक्स्यान्मेपा-
दिषट्कं खलु सौम्यगोलः ॥ ५ ॥
सपातेति-तात्कालिकपातेन सहितस्य तात्कालिकचन्द्रस्य
भुजज्या कार्या सा त्रिभिर्गुणिता कृतैश्चतुर्भिर्भक्ता लब्धमंगु-
लादिः शरः स्यात् । सपातचन्द्रस्य गोलवशाद्दिग्यस्य तादृशः
सपातचन्द्रे सौम्यगोलस्थे सौम्यशरः याम्यगोलस्थे याम्यशरः
सगोलः कथं दिगित्याह-मेपादीति-मेषादिराशिपट्कं सौम्य-
गोलः, अपरं तुलादिषट्कं याम्यगोलः यथा पातः ४ । १ ।
३६ । १५ चन्द्रः २ । ० । १६ । ८ संयुतः सपातचन्द्रः ६ । १ । ५२ ।
२३ भुजः ० । १ । ५२ । २३ ज्या ३ । ५६ त्रिघ्नी ११ ।
४८ कृताप्ता २ । ५७ शरोऽङ्गुलादिः सपातचन्द्रो दक्षिणगोले
तेन दक्षिणः ॥ ५ ॥
अथायनज्ञानं प्रकारान्तरेण शरानयनं सार्द्धे-

बाहुभागास्तिथ्युद्धृता" or "बाहुभागास्तिथ्युद्धृता"?
It is "बाहुभागास्तिथ्युद्धृता".

L12:
"ना कलादिः शरो भवति त्रिभिर्विभक्तेऽङ्गुलादिः स्यात् ।"
Wait, look at "त्रिभिर्विभक्तेऽङ्गुलादिः" or "त्रिभिर्विभक्ते ऽङ्गुलादिः"?
"त्रिभिर्विभक्तेऽङ्गुलादिः स्यात् ।"

L13:
"अथ सपाताचन्द्रः ६ । १ । ५२ । २३ भुजः ० । १ ।"
Wait: "सपाताचन्द्रः" or "सपातचन्द्रः"?
Look at 'त': there is an aa-matra? "सपाता" or "सपात"?
Look at 'त': it has a vertical bar, looks like "सपाताचन्द्रः" or "सपातचन्द्रः"?
Wait, look at the space between त and च: there is a vertical stroke 'ा'!
Wait, let's look at: स (sa) पा (pa) त (ta) ा (aa) च (ca) न्द्रः (ndrah)?
No, wait: could it be "सपातचन्द्रः"? Look at 'ता': the line is connected. Wait, is it सपातचन्द्रः or सपाताचन्द्रः?
Actually

( ६० ) करणकुतूहलम् । ४
बिम्बं विधोः स्यात्स्वगतिर्युगाद्रिभक्ता खेर्दस्रहता
शिवाप्ता ॥७॥ त्रिघ्नीन्दुभुक्तिस्तुरगांगभक्ता भूभा-
केभुक्त्यद्रिलवेन हीना । राहुः कुभामण्डलगः
शशांकं शशांक-च्छादयतीर्कविम्बम् ॥ ८॥
चन्द्रस्य स्फुटभुक्तिर्युगाद्रिभिश्चतुःसप्ततिभि ७४ भक्ता
लब्धं चन्द्रबिम्बांगुलानि स्युः, रविस्पष्टगतिर्दस्राभ्यां २
गुणिता शिवैरेकादशभि ११ भक्ता लब्धं रविबिम्बं स्यात् ।
अथ चन्द्रभुक्तिस्त्रिगुणा तुरगाङ्गैः सप्तषष्टिभि ६७ भक्ता सूर्य-
भुक्तेः सप्तांशेन ७ हीना भूभा छायाबिम्बं स्यात् । भूछाया-
तद्विधुकक्षा तावद्वर्तते, यथा चन्द्रगतिः ८२९ । ३५
युगाद्रि ७४ भक्ता लब्धं चन्द्रविम्बम् ११ । १२ अंगुला-
दिः । रविगतिः ६१ । २१ दस्रहता १२२ । ४२ शिव
११ भक्ता लब्धं रविबिम्बम् ११ । ९ चन्द्रगतिः ८२९ ।
३ त्रिगुणा २४८८ । ४५ तुरगांग ६७ भक्ता लब्धम्
३७ । ३२ रविभुक्तेः ६१ । २१ सप्तमांशेन ८ । ४५ हीनं
भूछायाबिम्बम् २८ । २२ । स्वस्वयोजनविम्बानयनम् ।
स्वस्वपातकलाभिः कक्षा गुणिता चक्रकला २१६०० भक्ता
लब्धं योजनात्मकं बिम्बं भवति । एवं कृतं रवेर्बिम्बं योजना-
त्मकम् ६५२२ चन्द्रस्य ४८० एवं सर्वेषां यथास्थानं
प्रदर्शयिष्यामः । अथ छादकमाह राहुर्भूभामण्डलगश्चन्द्रं
चन्द्रमण्डलगः सूर्यविम्बमाच्छादयति । अतश्चन्द्र-