करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

if misprinted, but 21 is astronomically correct). Let's write २१ । ३४ । ४० (or if it looks like १३ । ३४ । ४०, wait, does it look like 13? Let's re-examine: the first digit has a little loop at the top, vertical stem with loop... wait, some fonts write २ with a round head and a loop. But wait, in this font, २ in ४२ has a round head. In २३, २ has a round head. In एकाशीतिः ८१, १ is a vertical stroke. So २ always has a round head. The character here is २१ with a slightly smudged head, or १३? Actually, it looks like २१ or १३, but २१ । ३४ । ४० makes astronomical sense).
Wait, look at line 17:
"४० बुधस्य २१ । ३४ । ४० गुरोः ११ । ० शुक्रस्य ४६ । ५०"
Wait, after ११ । ०: is there a danda?
"गुरोः ११ । ० शुक्रस्य" -> there is ११ । ० then space then शुक्रस्य.

Line 18:
"शनेः ६ । १३ । १५ अथ ग्रहाणां शीघ्रोच्चं कथयति-बुधशीघ्रोच्चं"
Wait, let's look at line 18:
`श

(२२) करणकुतूहलम् । २
देशान्तराद्विबीजविशुद्धेन ग्रहेण हीनं मृदूच्चं मन्दोच्चं
चलमुच्चं शीघ्रोच्चं क्रमान्मन्दकेन्द्रं शीघ्रकेन्द्रं स्यात्, तथा च,
द्वादशराशीनां पदचतुष्टयं भवति तेषां प्रथमतृतीययोर्विषम-
संज्ञा द्वितीयचतुर्थयोः समसंज्ञा, अथ मेषादिषट्कगते केन्द्रे
फलं मध्यमग्रहे मन्दस्पष्टे च धनं तुलादिकेन्द्रे ऋणम् ॥ ३ ॥
अथ भुजकोटीनुपजात्याह—
त्र्यूनं भुजः स्यात्त्र्यधिकेन हीनं भार्द्धं च भार्द्धा-
दधिकं विभाद्धम्। नवाधिकेनोर्नितमर्कभं च भवेच्च
कोटिस्त्रिगृहं भुजोनम् ॥ ४ ॥
राशित्रयादूनं यदि केन्द्रं तदा स एव भुजः स्यात् यदि
राशित्रयादूर्ध्वं केन्द्रं तर्हि तेन हीनं राशिषट्कं भुजः
द्वादधिकं केन्द्रं विभार्द्धं राशिषट्कर्हीनं भुजः स्यात् नवरा-
श्यधिकेन केन्द्रेण हीना द्वादशराशयः भुजः अथ भुजेन
राशित्रयं कोटिः स्यात् ॥ ४ ॥
अथ भौममन्दोच्चपराख्ययोः स्फुटीकरणं
प्रञ्चयाह—
भौमाशुकेन्द्रे पदयातगम्यस्वल्पस्य लिप्ताः
खखवेद ४०० भक्ताः । लब्धांशकैः कर्केमृगादि-
केन्द्रे हीनान्वितं स्पष्टमसृग्मृदूच्चम् ॥५॥ लब्धां-
शकानां त्रिलवेन ही-
भौमस्य शीघ्रकेन्द्र कृत्वेति मन्दस्पष्टान्तु यतै
कृत्वेति तद्ग्राह्यम् यदुक्त सिद्धान्तशिरोमणौ-

लब्धमंशादिकं? Wait, let's look at L12: चैतस्याप्तिलिप्ताभ्यः स्वखवेदैर्लब्ध फलस्यांशादि फल स्य लिप्तत्वेन तृतीयभागेन भौमस्य पराख्यो भौमपरो हीन सन् भौमस्यपर स्फुटः स्यात् ॥ Noticeस्वखवेदैर्लब्ध फलस्य->स्वखवेदैः= 400! (स्व=0, ख=0, वेद=4 -> 400!) "स्वखवेदैर्लब्धफलस्य"! 400 is indeed स्वखवेद!! So the divisor IS 400! Now look at L8: Does it say:तस्य कृत्याः स्वाप्ताश्चतुःशतैः ४००? Wait! "स्वखवेदैः" = चतुःशतैः! Wait, in L8: तस्य कृत्या...चतुःशतैः ४००! Wait, does it say भाजिताश्चतुःशतैः ४००? Let's look at the letters: तस्य कृत्याthen what? ...प्ताश्चतुःशतैः ४०० Could it beव्याप्ताश्चतुःशतैः ४००? Or ह

(२४) करणकुतूहलम् ४५
२१ प अष्टदश १५ द्वादश १ न नव ९ पञ्च ५ द्वि २
नवखण्डानि-
ज्याखण्डानि
१ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९
२१ २० १९ १७ १५ १२ ९ ५ २
२१ ४१ ६० ७७ ९२ १०४ ११३ ११८ १२०
एतानि नव ज्याखण्डानि, यस्य ज्या साध्या तस्यां-
शा ग्राह्यास्तेभ्यो १० दशभिर्भागे हृते लब्ध तावन्तिमु-
ख्यखण्डानि शेष मंशानि भोग्येनाग्रिमखण्डेन गु-
णितं १० दशभिर्भजेत् लब्धं भुक्तखण्डानां पूर्व्वलेख्या-
नामैक्यं युतं ज्या स्यात् ॥ यत्र १० दशभिर्भागे न लभ्य-
ते तत्र प्रथमखण्डमेव भोग्यम् ॥ ७ ॥
अथ पुनर् धनुरानयनायाह
विशोध्य खण्डानि दशघ्न शेषाद् धृताद्
लब्धं धनु रंशा काद्यम् ॥ विशुद्ध संख्या
हत दिग्व्र् १० युतं स्या द्द्युस्तैर्दलै व्यस्त
धनुर्ज्योकेति ॥ ८ ॥
यस्य ज्याया धनुः साध्यते तस्या आद्यखण्डादारभ्य
यावन्ति खण्डानि शुध्यन्ति विशोध्य शेषाद् दश १०-
गुणाद्भुक्तखण्डेन भक्ते लब्धं तद्विशुद्धसंख्याया
गुणिते दशभि १० र्युतं शाद्यं धनु स्यात्, अथव्यस्तै
वैपरीत्येन स्थितैर्द्दलैरेवं खण्डः २-५-९-१२-१५-१७-१९-२०-
२१ यथोक्तविधिना कृतं धनुरुक्तज्याधु स्यात्परम-
त्र प्रयोजनं न नयो नीति प्रसिद्धार्थमुक्तम् ॥ अथालं-
तौर्त्वाद्युक्तं ध्यानाध्यायायेनोक्तमपि भोग्यखण्डस्य
करणं "सिद्धान्तशिरोमणौ-" मखिभ्यो यः खण्डकम-
विशोधयेत् शेषांशा-

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १७ (२५.)
निघ्नो नख २० हृतदूनं युक्तं गतैष्यैक्यदलं स्फुटं स्यात्क्रमो-
त्क्रमज्याकरणेऽत्र भोग्यम्” ॥ यथा चतुर्विंशत्यंशानां २४
ज्यायां साध्यमानायां दशाप्ता लब्धं २ शेषं ४ गतखण्डं २०
भोग्यखण्डं १९ अनयोरैक्यत्वं ३९ अर्द्धं १९ । ३०-१२
क्रमज्यात्वांदूनितं १९ । १८ स्फुटं भोग्यखण्डं जातं
ततो भोग्यनिघ्नाः शेषांशा इत्यादि कर्म स्फुटे भोग्य-
खण्डेन कार्यमिति कृते जाता ज्या ४८ । ४३ इयं
परमक्रान्तिज्या ज्ञेया, अथ धनुःकरणे भोग्यखण्डस्फुटी-
करणं सिद्धान्ताद्यथा—“विशोध्य खण्डान्यथ शेषकार्द्धनिघ्नं
तिष्यान्तरेणेष्यहृतम्फलोनयुग्भोग्यगतैष्यखण्डं चापार्थमेवं
स्फुटभोग्यखण्डम् ” इत्यादिना गतैष्ययोरन्तरम् १ शेषांशैः ४
गुणितम् ४ नखैः २० भक्तम् ०।१२ अनेन युक्तं 'फलोनयु-
ग्भोग्यगतैष्यखण्डं चापार्थमेवं स्फुटभोग्यखण्डम्’॥यथा जिनां
शाज्यायां ४८।४३ धनुःकरणे विशोध्य खण्डानि २१।२०
शेषम् ७।४३ अस्यार्द्धेन ३।५२ गतैष्यान्तरम् १ गुणितम्
३।५२ गम्येन १९ भाजितम् ०।१२ लब्धेन गतैष्यार्द्धम्
९।३० क्रमधनुःकरणत्वादूनम् १९।१८ स्फुटभोग्यखण्डं
जातम्, अशुद्धलब्धमित्ययं विधिरनेन कार्यः जातं धनुः २४
एतच्च सूक्ष्मामिच्छता विधेयम् ॥ ८ ॥
अथ सूर्यादीनां मन्दफलानयनमिन्द्रवज्रोपजा-
तिभ्यामाह-
सूर्यादिकानां मृदुकैन्द्रदोर्ज्यां दिग्घ्रीं विभाज्याथ
खपञ्चबाणैः। नागाग्निदन्तैर्गिरिपूर्णचन्द्रैर्वस्वङ्कभूमि-

( २६ ) करणकुतूहलम् । २
वसुनेत्रनेत्रैः ॥९॥ युगाष्टशैलैर्मुनिपञ्चचन्द्रैः फलं
लवाः केन्द्रवशाद्धनर्णम्। कार्यं ग्रहे सूर्यविधू स्फुटौ
स्तो मन्दस्फुटाख्या इतरे स्युरेवम् ॥ १० ॥
सूर्येति । सूर्यादीनां मन्दकेन्द्रस्य भुजः कार्यः स्वत्र्यंशाग्नि-
तेर्दशाममित्यनेन ज्या कार्या सा दिग्घ्नी दशगुणा सा सूर्यस्य
सम्बन्धिनी चेत्तदा खपञ्चबाणैः ५५० सार्धपञ्चशतैर्भाज्या
लब्धमंशादिफलम् १।३४।३२ अनेन संस्कृतो मध्यमोर्कः
१।१।३३।२६ जातो मन्दफलसंस्कृतः सूर्यः १।३।७।५८
अस्माज्जातं चरमृणम् ८६ अनेन संस्कृतः स्पष्टोर्कः-
१।३।६।३२ सा ज्या चेच्चन्द्रस्य तर्हि नागाग्निदस्रैरष्टात्रिंशदु-
त्तरद्विशत्या २३८ भाज्या लब्धमंशादिफलं स्यात्, भौमस्य
गिरिपूर्णचन्द्रैः सप्तोत्तरशतेन १०७ भाज्या, बुधस्य वस्वङ्क-
भूमिर्यूनद्विशत्या १९८, गुरोर्वसुनेत्रनेत्रैरष्टाविंशत्युत्तरद्विशत्या
२२८, शुक्रस्य युगाष्टशैलैश्चतुरशीत्युत्तरसप्तशत्या ७८४,
शनेर्मुनिपञ्चचन्द्रैः सप्तपञ्चाशदुत्तरशतेन १५७, एतदंशादि-
फलं केन्द्रवशाद्धनर्णं कार्यं मेषतुलादिकेन्द्रे क्रमाद्धनर्णं मध्य-
ग्रहे कार्यम्, एवं कृते रविचन्द्रौ स्फुटौ भवतः, इतरे भौमादयो
मन्दस्फुटा भवन्तीत्यर्थः। अथैषां परमं मन्दफलं कलादि रखेः
१३०।५०, चन्द्रस्य ३०२।३१, भौमस्य ६७२।५४, बुधस्य
३६२।१०, गुरोः ३१५।४३, शुक्रस्य ११०।०, शनेः
४५८।३३ इति ॥ १० ॥

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् F२ ( २७ )
अथ मध्यमार्कोदयिकास्तेषां स्फुटोदयिककरणाय
कर्मोपजात्यर्द्धेनाह—
भानोः फलं भैर२७र्विहृतं च चन्द्रे मध्ये विधेयं रविवद्धनर्णम् ।
भानोरिति । ज्यायाः खपञ्चबाणैः ५५० लब्धं भानोः
फलं भैः सप्तविंशतिभिर्भक्तं फलमंशादि मध्यमचन्द्रे धनर्णं
कार्यम्, रविफलं रवौ यदि धनं स्यात्तदा मध्यमचन्द्रे धनं
कार्यम् ऋणं चेत्तदा ऋणमेव कार्यम् ततश्चन्द्रः स्पष्टो विधेयः
अन्येषां स्वल्पान्तरत्वान्न कृतम् ॥
अथ सूर्यादीनां गतेर्मन्दफलमुपजात्यर्द्धेनेन्द्रवज्रया चाह—
स्वभोग्यखण्डं नव ९ हृत्खरंशोर्विश्वै १३ हतं
वेद ४ हतं हिमांशोः ॥ ११ ॥ द्विघ्नं नगा ७ प्तं
कुजसौम्ययोश्च खाक्षै ५० रिनैः १२ खार्क १२
मितैश्च भक्तम् । जीवादिकानां च गतेः फलं
तत्स्वर्ण क्रमात्कर्कमृगादिकेन्द्रे ॥ १२ ॥
यस्य ग्रहस्य भुक्तिफलं साध्यं तस्य भुजज्याकरणे यद्भो-
ग्यखण्डं तत्सूर्यसम्बन्धि चेत्तदा नव९ भिर्भाज्यं लब्धं कला-
दिकं ग्राह्यं तत्सूर्यगतिफलं स्यात्, एवं चंद्रस्य स्वभोग्यखण्डं
विश्वै १३ गुणितं वेदै४र्भक्तं लब्धं चंद्रस्य गतिफलं स्यात्,
अथ द्वाभ्यां २ गुणितं सप्तभि ७ र्भक्तं कुजस्य गतिफलं
स्यात्, एवं बुधस्य च केवलम्, गुरोः स्वभोग्यखण्डं खाक्षैः
पञ्चाशद्भिः ५० भक्तं लब्धं गुरोर्गतिफलं स्यात्, एवं शुक्र-
स्य स्वभोग्यखण्डमिनैर्द्वादशभि१२ र्भक्तं भृगुगतिफलं स्यात्,

( २८ ) करणकुतूहलम् ।२
शनेः स्वभोग्यखण्डं खार्कमिते १२० भक्तं शनिगतिफलं
स्यात् एवं स्वस्वगतिफलं स्वस्वमध्यगतौ कर्कादिमंदकेन्द्रे
सति धनं कार्यम्, मकरादिकेन्द्रे त्वृणं कार्यम्, एवं कृते रवि-
चन्द्रयोः स्फुटा गतिर्भवति, भौमादिकानां तु मन्दस्फुटाख्या
स्यात् ॥ १२ ॥
अथ भौमादीनां शीघ्रफलानयनं शार्दूलविक्रीडिते-
नाह-
कोटिज्या चलकेन्द्रजा परगुणा द्विघ्नी तयोनान्विता '
केन्द्रे कर्कमृगादिके परकृतिः खाभ्राब्धिशक्रै १४
४००र्युता । तन्मूलं श्रवणः परेण गुणिता दो-
र्ज्याथ कर्णोद्धृता तच्चापं चपलं फलं धनमृणं
मन्दस्फुटे स्यात्स्फुटः ॥ १३ ॥
मन्दस्फुटं शीघ्रोच्चाद्विशोध्य यच्छेषं तच्छीघ्रकेन्द्रं भवति
तस्य कोटिः साध्या तस्याश्च ज्या साध्या सा स्वकीयेन
पराख्येन गुण्या सैव पुनर्द्वाभ्यां २ गुणिताधः स्थाप्या षष्टि-
भक्ता फलेनान्विता कार्या, अथ परस्य कृतिस्तेनैवाङ्केन तस्यै-
वांकस्य गुणनं कृतिः सा परस्य कृतिः खाभ्राब्धिशक्रैश्चतुः-
शताधिकचतुर्दशसहस्रै १४४०० र्युताः कार्या एतादृशा
परकृतिः कर्कादिशीघ्रकेन्द्रे सति परगुणा द्विस्था कोटिज्या
हीना कार्या तस्येदंन्मूलम् “त्यक्त्वांत्याद्विपमात्” इति
लीलावत्युक्तविधिना कृतश्रवणः कर्णसंज्ञकोंऽको बोद्धव्यः,
अथ शीघ्रकेन्द्रस्य दोर्ज्या पराख्येन गुणिता कर्णसंज्ञकेन

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ( २९ )
भक्ता लब्धस्य चापं धनुः विशोध्य खण्डानीत्यनेन कार्यं
तदेव धनुः चञ्चलं शीघ्रफलं तत्फलं मन्दस्फुटे ग्रहे धनमृणं
कार्यं मेषतुलादिकेन्द्रवशात्, मेषादिकेन्द्रे धनं तुलादिकेन्द्रे
ऋणं तदा ग्रहः स्फुटः स्यात् ॥ १३ ॥
अथास्याप्यतिस्फुटत्वज्ञानं भौमस्य विशेषं चोपजात्याह-
तदुत्थमाद्येन चलेन मध्यश्चेत्संस्कृतः स्पष्टतर-
स्तदा स्यात् । दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यां
ततोऽखिलाभ्यामसकृत्कुजस्तु ॥ १४ ॥
तदुत्थेति । यत्स्फुटो जातस्तस्मादुत्थं तदुत्थं तेन तदुत्थेन
मान्देन पुनस्तदुत्थचलेन चेन्मध्यमः संस्क्रियते तदासौ
स्पष्टतरः स्यात् तदुक्तं भवति यः स्पष्टः कृतः स एव मध्यमः
परिकल्प्यः तस्मात्प्रागुक्तप्रकारेण मन्दफलं संसाध्य मध्यमे
संस्कार्यमित्यनयैव रीत्या स्पष्टतरः स्यात्, एवमसकृद्यावत्
स्थिरः स्यात्, भौमस्य तु विशेषः प्रथमं मन्दफलेन दलीकृतेन
शीघ्रफलेन दलीकृतेन चैवं दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यां
ततोऽखिलाभ्यां सम्पूर्णाभ्यामिति यस्तु दलीकृतमन्दफलाभ्यां
संस्कृतस्तस्मान्मान्दं सकलं मध्यमे संस्कार्यं तस्माच्छीघ्रं
संसाध्य तस्मिन्नेव सकलं शीघ्रं संस्कुर्यात्.इति पुनः पुनर्द्ली-
कृताभ्यां ततोऽखिलाभ्यां संपूर्णाभ्यामिति, यस्तु दलीकृताभ्यां
संस्कृतस्तन्मान्दं सकलं मध्यमे संस्कार्यं तस्माच्छैघ्यं
संसाध्यं तस्मिन्नेव सकलं शैघ्यं संस्कुर्यादिति पुनः

( ३० ) करणकुतूहलम् । २

पुनर्दलीकृताभ्यां ततोऽखिलाभ्यामेवमसकृद्यावदविशेषःस्यात्ता-
वदिति, एवं भौमःस्पष्टतरः स्यात्, यैर्बुधादीनामपि
दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यामिति कृतं तदसत् लक्ष्मी-
दासगणकवचनम्, अथ भौमगतौ विशेषः दलीकृताभ्यामिति
तथैवोक्तं सिद्धान्तशिरोमणौ- "स्यात्संस्कृतो मन्दफलेन
मध्यो मन्दस्फुटोऽस्माच्चलकेन्द्रपूर्वम् । विधाय शैघ्येन फलेन
चैवं खेटः स्फुटः स्यादसकृत्फलाभ्याम् ॥ दलीकृताभ्यां प्रथमं
फलाभ्यां ततोऽखिलाभ्यामसकृत्कुजस्तु। स्फुटौ रवीन्दू मृदुनैव
वेद्यौ शीघ्राख्यतुङ्गस्य तयोरभावात् " इत्यत्र दलीकृताभ्या-
मित्यादि यदुक्तं तत्कुजस्यैव न त्वन्येषामिति भौमः प्रथमाभ्यां
द्वाभ्यां फलाभ्यामर्धीकृताभ्यां संस्कार्य ततो द्वाभ्यां समग्राभ्यां
संस्कृत्य स्पष्टो भवति किन्त्वसकृत् कर्मणा यावत्स्थिरो
भवत्यपरे ग्रहाः समग्राभ्यां फलाभ्यां प्रथमाभ्यां च सकृदेव
स्पष्टाः भवन्ति ॥ १४ ॥
अथ गतिस्पष्टीकरणं सार्धेन्द्रवज्रोपजात्यर्द्धेनाह-
गतेः फलेनैवतु संस्कृता या मध्या गतिर्मन्दगतिर्भ-
वेत्सा। ग्रहस्य मन्दस्फुटभुक्तिर्वर्जिता स्वाशीघ्रके-
न्द्रस्य गतिर्भवेत्सा ॥ १५ ॥
द्राक्केन्द्रभुक्तिर्गुणिताशु चापभोगज्यया खान्धि ४०
गुणा च भक्ता। सप्ताग्रकरणेन चलोच्चभुक्तेः शोध्या
विशेषा स्फुटखेटभुक्तिः ॥ १६ ॥

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । २ ( ३१ )
द्राकेन्द्रेति। मन्दस्फुटा गतिः शीघ्रोच्चभुक्तेः शोधयेत् शेषं
द्राकेन्द्रभुक्तिर्भवति सा शीघ्रचापभोग्यज्यया गुणिता शीघ्रमूला-
नि परमाणि करणशीघ्रफलार्थ चापकरणे यदशुद्धं खण्डं तेन
गुण्या पुनः खान्धिभिश्चत्वारिंशद्भिर्गुणिता सन्नकरणेन सप्तगु-
णेन कर्णसंज्ञकेन भक्ता लब्धं कलाद्यं शीघ्रोच्चभुक्तेः शोध्यं. शेषं
स्फुटा भुक्तिर्भवति यदा सन्नकरणात्फलस्याधिक्याच्छीघ्रो-
च्चभुक्तिस्तेन हीना न स्यात्, तदा विपरीतशुद्ध्या फलं शीघ्रो-
च्चभुक्त्या हीनं शेषं स्फुटभुक्तिस्तत्र वक्रगतिरिति ज्ञेयम्, तदा
ग्रहो वक्रीत्यर्थः। कैश्चिद्गतीनामप्यसकृत्कर्म कृतं तदसत् यतोऽ-
न्त्यकर्मण्येव गतः साधनं

( ३२ ) करणकुतूहलम् । २

ननु, एषामयनांशानां प्रतिवर्षमेकैककलाऽधिका उत्पद्यन्ते
तत्पक्षे परमायनांशास्त्रिंशदंशाः ३० भवन्ति यत्पक्षे प्रतिवर्षं
चतुःपञ्चाशद्विकलाः ५४ उत्पद्यन्ते तत्पक्षे सप्तविंशत्यंशाः
परमायनांशा उत्पद्यन्ते, उक्तञ्च सूर्यसिद्धान्तटीकायां-प्रतिव-
र्षमेकलिप्ता षष्टिवर्षैरंशमेकमष्टादशवर्षशतैरेको राशिः षट्-
शताधिकैरेकविंशतिसहस्रवर्षैर्भगणमेकं २१६०० चतुर्युगा-
ब्देरेभिर्वर्षैः ४३२०००० भगणशतद्वयम् २०० एवोत्पद्यते,
अतः सूर्यसिद्धान्ते-त्रिंशदंशावधिचलनांशा जायन्ते प्राक्
चलनेऽयनांशाः गणकैर्योज्यन्ते न तु कदापि पात्यन्ते साम्प्रतं
विषमराशित्वात्प्राक् चलनं प्राक् चलितं ये भुक्तभागास्ते
वृद्धिमन्तोऽयनांशा ज्ञेयाः एवं प्रत्यक् चलनमग्रतः समराशौ
भविष्यति तत्र ये भुक्तभागास्ते त्रिंशद्भिः ३० शोधिता अत
एवापवृत्त्या शेषं ज्ञेयास्तदायनांशा भविष्यन्ति तयक्तादर्कतः
क्रान्त्यादिकं साध्यम्, 'अयनांशाः प्रदातव्या लग्ने क्रान्तौ
चरागमे । सत्रिभे वित्रिभे लग्ने दृक्कर्मणि सदा बुधैः ॥ कृते
कर्मणि ते त्याज्या न त्याज्याः सूर्यपर्वणि' पुनः 'युक्तायनां-
शादपमः प्रसाध्यः कार्या च खेटात्खलु भुक्तभागी' इति,
अतो यावन्तो गताब्दास्तावत्यः कला अयनांशा इत्युपपन्नं
सविस्तरं ग्रन्थान्तरात्, यथात्र करणे गताब्दाः ४३६ कलाः
षष्टिभक्ताः ७।१६ अंशादि अनेनांशादिना भवा एकादशांशाः
११ अन्विताः १८। १६ । ० चैत्रात्प्रतिमासं पञ्च विकला

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् २ (३३)
वर्द्धन्ते ततो मासद्वयं गतं तेन दश १० विकलाः युक्ता एवम-
यनांशाः १८ । १६ । १० ॥ १७ ॥
अथ पूर्व्वे ये ग्रहाः साधितास्ते मध्यमसावनोदयिका-
स्तान् स्फुटसावनोदयिककरणाद्योदयान्तरं कर्म्मो-
पजात्याह-
द्विघ्नस्य दोर्ज्या शरहृद्विलिप्ता भानोर्विधोः कुक्षि-
२१ हृताः कलास्ताः । स्वर्णं च युग्मौजपदस्थि-
तेऽर्के क्रमेण कर्मेत्युदयान्तराख्यम् ॥ १८ ॥
द्विघ्नस्येति—तैरयनांशैर्युक्तस्य मध्यमार्कस्य द्विगुणस्य
भुजज्या पञ्चभिः ५ भक्ता लब्धा विकला समविषमपदस्थिते
सायनेऽर्के क्रमेण धनमृणं वा रवौ कार्यं समपदस्थे सायनेऽर्के धनं
कार्यं विषमपदस्थे सायनेऽर्के ऋणं सैव भुजज्यैकविंशतिभिः २१
भक्ता लब्धं कलादि सूर्यवच्चन्द्रे धनमृणं वा कार्यम् एतदुदयान्त-
राख्यं कर्मापरेषामन्येषां स्वल्पान्तरत्वान्न कृतं यथायनांशैः १८
१६ । १० मध्यमोर्कः १ । १ । ३३ । २६ युतः १ । १९ । ४९ ।
३६ द्विगुणः ३ । १५ । ३९ । १२ अस्य भुजः २ । २० । २० । ४८
अस्य ज्या ११८ । ४ पञ्च ५ भक्ता लब्धा विकलाः २३
रवेरुदयान्तरं सायनेऽर्को विषमपदे तेन स्पष्टे रवावृणं कार्य-
मेवमेषैव भुजज्या ११८ । ४ एकविंशतिभिः २१ भक्ता
लब्धं कलादि ५ । ३७ सूर्यवत्स्पष्टे चन्द्रे ऋणं
कार्यम् ॥ १८ ॥

मेपादौ" instead of "मेषादौ"!
Look at line 19: "स्फुटाकर्कस्य"! (sphuṭākarkasya instead of sphuṭārkasya).
Look at line 19: "अपमांर्शाद्युक्तस्य"!
Look at line 9: "पूर्वतॊ" (with Marathi/old style 'ॊ')!
So there ARE typographical errors in this edition!
Let's see what is printed on line 8:
"तयोगो भोग्यखण्डांशघातात्सगुणलवयुगस्वं स्वं"
Wait, could it be:
"तयोगो भोग्यखण्डांशघातात्सगुणलवयुगस्वं स्वं"?
Let's re-examine:
त यो गो भो ग्य ख ण्डां श घा ता त्स गु ण ल व यु ग स्वं स्वं
Yes, every single akshara matches this exact string!

Wait, let's re-examine line 9:
"अयनेति । अयनांशोत्पन्नदिनैर्मेषसंक्रमपूर्वतॊ यद्दिनं तस्य"
Look at "पूर्वतॊ":
It has 'तो' or 'तॊ'?
प (pa) + ू = पू
र (ra) over व = र्व
त (ta) + ो = तो. The stroke for 'ो' has a little curve at top, it'

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । २ ( ३५ )
मेषादिराशिषट्कस्थे सायनेऽर्के ऋणमृणरूपं भवति चरं
याम्यगोले तुलादिषट्के स्वं धनरूपम्, अथ पूर्वागतैश्चरपलैर्ग्र-
हस्य गतिर्गुण्या षष्ट्या भाज्या लब्धं विकला औदयिके
स्वमृणमिति पूर्वोक्तवद्धनरूपत्वेन धनमृणरूपत्वेनर्णं विधेयं
ग्रहे, अस्तकाले तु व्यस्तं धनत्वमृणमृणत्वं धनमेवं चरकर्म-
संस्कृतो ग्रहः स्यात्, अस्य किमपि विशेषान्तरमुच्यते; औ-
दयिके धनर्णं यथागतं कुर्यात्, अस्ते व्यस्तं कुर्यात्, मध्या-
ह्ने मध्यरात्रे च चरपलसंस्काराभावः दक्षिणोत्तरवृत्तस्थै-
कत्वादित्येवावगन्तव्यं परन्त्वेषां चतुर्णां स्थानानां व्यवधान-
स्थिते ग्रहे किं कार्यमित्युच्यते, उदयकालाद्धटीभिश्चाल्यते
तस्य मध्याह्ने चास्तेप्यर्द्धरात्रे सर्वत्र तद्व्यवधानस्थे चौद-
यिकवज्ज्ञेयं गत्यर्द्धं कृत्वाऽस्तकालिकः कृतस्तस्माद्धटी-
भिश्चालितस्य व्यस्तमेव सर्वत्र ज्ञेयं गतिचतुर्थांशं दत्त्वा
पादोनं च दत्त्वा दक्षिणोत्तरवृत्तस्थं च कृत्वा तस्माद्यावद्दि-
नावधि चाल्यते तत्र तस्यैव तत्फलाभाव इति ज्ञेयम् । अय-
नांशाः १८ । १६ । १० गोमूत्रिकया सूर्यगत्या ५८ ।
३५ गुणिता १०७० । १७ । ५ षष्ट्या भक्ता लब्धानि
दिनानि १७ । ५० । १७ अथवा, स्वद्विचत्वारिंशदंशेन ० ।
२६ । ५ गुणितोऽयनांशैः १८ । १६ । १० हीनः कार्यः

• १७ । ५० । ५ एभिर्दिनैर्मेषसङ्क्रमतः पूर्वदिनैर्मध्याह्ने
  द्वादशांगुलशंकोश्छाया शिवपुर्यामक्षभांगुलाद्या ५ । ३०

साधनं द्रुतविलम्बितद्वयेनाह-
L17: विरविचन्द्रलवा रवि १२ षड् ६ हृताः पृथगितास्ति-
L18: थयः करणानि च । कुरहितानि ववाच्छकुनिप्रभृ
L19: त्यसितभूतदलादि चतुष्टयम् ॥ २१ ॥
L20: ग्रहकलाः सरविन्दुकलाहताः खखगजैश्च ८००
L21: भयोगमिति क्रमात् । अथ हृताः स्वगतैरपि लि-
L22: प्तिकाः स्वगतिभिश्च गतागतनाडिकाः ॥ २२ ॥

Everything looks completely accurate and matches the text precisely.( ३६ ) करणकुतूहलम् । २
त्रिस्था दशाष्टदशगुणा ५५ । ४४ । ५५ अन्त्या विभक्ता
चरखण्डानि ५५ । ४४ । १८ उदयान्तरसंस्कृतः स्पष्टोऽ-
र्कः १ । ३ । ७ । ३४ अयनांशैः १८ । १६ । १० युतः
१ । २१ । २३ । ४४ अस्य भुजोऽयमेव भुजगृहमितयोगः
भुजे १ राशिस्तेनैकचरखण्डस्य योगः ५५ भुक्तं शेषांशाः
२१ । २३ । ४४ भोग्यख

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । २ ( ३७ )
इतीह भासकरोदिते ग्रहगमे कुतूहले । विदग्धबुद्धि-
वल्लभे नभःसदां स्फुटक्रीया ॥ २ ॥
अर्कोनचन्द्रस्यांशा द्विस्था एकत्र रवि १ २ हृता अपरत्र षड्
६ हता द्वादशांशा इता गताः शुक्लपक्षप्रतिपदादितस्तिथयः द्वाद-
शभिरंशैरेका तिथिः। उक्तं च—“अर्काद्विनिःसृतः प्राचीं यद्यात्य-
पहरुच्छशी। तच्चन्द्रमानमंशैस्तु ज्ञेया द्वादशभिः स्थितिः” इति ।
षडंशा एकरहिता निगदितकरणानि तानि बवाद्ववनामककरणात्
शुक्लपक्षप्रतिपदुत्तराद्धार्द्धवति कृष्णचतुर्दश्युत्तराद्धाच्छकुनादि
चतुष्टयं भवति, उक्तं च चतुर्दश्यन्त्यार्द्धादि शकुनादि चतुष्टयं
शकुनिचतुष्पदनागकिंस्तुघ्नं प्रथमे प्रतिपत्तिथ्यर्द्धाद्ववादिति,
[L12

( ३८ ) करण तूहलम् । २
भक्ता लब्धं २७गतास्तिथयः कृष्णद्वादशीगता शेषं ११ । ४१ ।
९ त्रयोदश्यागतं स्वहरात्पतितं गम्यम् ० । १८ । ५१ अस्य
प्रतिविकलाः ६७८६० गतस्य प्रतिविकलाः २५२४१४०
सूर्यचन्द्रगत्यन्तरेण ७८१।५० विकलीकृतेन ४६९१२
भक्ता लब्धं गतघटिकाः ५३।४८ अस्य गम्यस्य प्रतिविकलाः
. ६६८६० पूर्वभाजकेन ४६९१२ भक्ता लब्धा घटिका १।
२६ तिथिपत्रे ५४।२० तद्दिनौद्यिकौ रविचन्द्रौ अथ
त्रयोदश्यागता तत्र को हेतुरुच्यते-मासान्तत्वाच्चतुस्त्रिंशत्कला
रामबीजस्यर्णत्वान्नितिथिःपञ्चदशकलाःरामबीजशुद्धाश्चन्द्रात्सा-
धिता घटिकाद्वयेनाधिका यत्र तिथ्यादिसाधनं भवति तथथा
अत्रैव दिने रविः ३।३।६।

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । २ ( ३९ )
१२२८१४० विकलीकृतेन गत्यन्तरेण ४६९१२ भक्ता
लब्धं गतघटिकाः २६ । १० । गम्यस्य प्रतिविकलाः ६७
८६० विकलीकृतेन गत्यन्तरेण ४६९१२ भक्तं लब्धं गम्या
घटिकाः १ । २६ अथ चन्द्रनक्षत्रार्थे चन्द्रः ० । ८ । ४७ ।
२१ कलाः ५२७ । २१ खखगजैः ८०० भक्तं लब्धं ०
अश्विन्या एव गतम् ५२७ । २१ अस्य प्रतिविकलाः १८९
८४६० चन्द्रगत्या विकलारूपया ५०३६० भक्ता लब्धं
गतघटिकाः ३७ । ४१ गतं स्वहरात्पतितं गम्यम् २७२ ।
३९ प्रतिविकलाः १५१५४० चन्द्रगत्या ५०३६० भक्ता
लब्धं गम्या घटिकाः १९ । २९ अथ सूर्यः १ । ३ । ६ ।
१२ अस्य कलाः १९८६ अश्विनीतो गतनक्षत्रम् २ कृत्ति-
काभोग्यमिदं शेषम् ३८६ । १२ कृत्तिकाया गतमस्माद्यदि
गतघटिका आनीयन्ते तदा भुक्तिसमयकृत्तिका याति तदपे-
क्षया नक्षत्रचरणकलारूपया ३४४८ भक्ता लब्धं कृत्तिका-
द्वितीयपादस्य दिनानि ३ । १४ । २४ गतं यदि गम्याः
साध्यंते तदा शेषम् १८६ । १२ स्वहरात् २०० पतितम्
१३ । ४८ विकला ८२८ सूर्यगत्या ३४४८ भक्ते लब्धं
गम्या दिनघटिकाः ० । १४ । २४ एवं सर्वेषां ग्रहाणां गतं
गम्यं दिनानि घटिका वा साध्याः स्वबुद्ध्या सर्वमूह्यम् । अथ
योगार्थं रविचन्द्रयोगः १ । ११ । ५३ । ३३ अस्य कला
अष्टशतैः ८०० भक्ता लब्धम् ३ भोग्यः सौभाग्ययोगः
शेषम् ११३ । ३३ गम्यम् ६८६ । २७ गतियोगेन ८९८६

(४०) करणकुतूहलम् । ३
५। ४८ प्राग्वद्भक्तं लब्धं गम्यं घटिकादि ४५। ५५॥
अथ ग्रहाणां भूमेरुपरिस्थितियोजनानि सूर्यस्य ६८९३७७
चन्द्रस्य ५१५६६१ भौमस्य १०९६६१८ बुधस्य १६
६०३१ गुरोः ८१७६५३७ शुक्रस्य ४२०४०८ शनेः
२०३१९०६८ नक्षत्रस्य ४१३६२६६७ ध्रुवस्य ८२
७२५३१५ करणविवृतौ स्फुटादिखेटानाम् ॥२१॥२२॥
इति श्रीकरणकुतूहलवृत्तौ स्पष्टाधिकारो द्वितीयः समाप्तः॥२॥
अथ त्रिप्रश्नाधिकारो व्याख्यायते, त्रिभिः प्रकारैः,
प्रश्नकथनं यस्मिन्स त्रिप्रश्नः के ते त्रिप्रकाराः दिग्देश-
कालत्रयः प्रश्नाश्चक्र इष्टच्छायाद्यास्तेषां परिज्ञानमिति.
तत्रादौ लंकादेशीयस्वदेशीयमेषादिलग्नपरिमाणमुप-
जातिजातकचतुष्केणाह-
लङ्कोदया नागतुरंगदस्त्रा गौऽङ्काश्विनो रामरदा
विनाड्यः। क्रमोत्क्रमस्थाश्चरखण्डकैः स्वैः क्रमो-
त्क्रमस्थैश्च विहीनयुक्ताः ॥ १ ॥
मेषादिषण्णामुदयाः स्वदेशे तुलादितोऽमी च
षडुत्क्रमस्थाः । तात्कालिकोऽर्कोऽयनभागयुक्त-
स्तद्भोग्यभागैरुदयो हतः स्वः॥ २ ॥
खाग्भ्युद्धृतस्तं रविभोग्यकालं विशोधयेदिष्टघटीप-
लेभ्यः। तदग्रतो राज्युदयांश्च शेषमशुद्धहृतं खाग्नि-
गुणं लवाद्यम् ॥ ३ ॥