गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

११६ आयुर्वेदग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
गलरोगे पिप्पल्यादिक्षारगुटिका ।
पिप्पलीनामेक कर्षं मरिचानां तथैव च ।
दाडिमस्य पलार्धं च गुडस्य च पलद्वयम् ॥ १५१ ॥
यवक्षारार्धकर्षं च गुटिकां कारयेद्भिषक् ।
मुखेन धारिता हन्ति कासश्वासगलामयान् ॥ १५२ ॥
कफरोगे वत्सनाभाद्या गुटिका ।
वत्सनाभवल्लयुगं वल्लषट्कं त्रिकटुकचूर्णस्य ।
चित्रकवल्लद्वितयं पिप्पलीमूलस्य वल्लयुगम् ॥ १५३ ॥
अभयावल्ला द्वादश द्वादशद्विगुणा च गुग्गुलोर्वल्लाः ।
गुटिका धार्या वदने क्षणदायां कफविनाशार्थम् ॥१५४॥
त्रिकटुकाद्या गुटिका ।
त्रिकटुत्रिफलादुरालभाद्विनिशेदारुवचाः सचित्रकाः ।
रसगन्धककर्कटाह्वया रुचककट्फलहिङ्गुपत्रिकाः ॥ १५५ ॥
इति दर्शितभेषजैर्गुटी मधुना कर्षमिता कृता नृणाम् ।
प्रणिहन्ति निषेविता नरैः पवनासृक्कफकोपजान्विकारान् १५६
भार्ग्यादिगुटिका ।
मार्गी सकृष्णा द्विनिशेन्दुकान्तापथ्याबिभीत्वचकुष्ठविश्वाः ।
कन्यारसेनापि गुटिर्विधेया सश्वासकासामरुचिं निहन्ति १५७
ज्वरे त्रिवृताद्यो मोदकः ।
त्रिवृतापिप्पलीयुक्तो गुडसर्पिर्विभावितः ।
मण्डानुपानो दातव्यो मोदकः सन्निपातहा ॥ १५८ ॥
कम्पिल्लकाद्यो मोदकः ।
कम्पिल्लकत्रिवृत्कृष्णापथ्यानागरकैरपि ।
सितागुडयुतो ह्येष मोदको ज्वरिणां हितः ॥ १५९ ॥
शीतानुपानस्तृट्छर्दिनाशनः पित्तरोगजित् ।
त्रिफलाद्यो मोदकः ।
समुद्भवोषत्रिफलं शर्करात्रिवृतार्धकम् ॥ १६० ॥

४.] गदनिग्रहः । ११७
मोदकं भक्षयित्वा तु पिबेच्चोष्णं जलं पुनः ।
पार्श्वशूलेऽरुचौ कासे ज्वरे चानिलसंभवे ॥ १६१ ॥
ज्वरे सप्तलाद्यो मोदकः ।
सप्तला पिप्पलीमूलं श्यामा दन्ती पृथक् पृथक् ।
समं दशपलैर्भागैर्दशमूली तुलासमा ॥ १६२ ॥
हरीतक्यक्षधात्रीणां प्रस्थं प्रस्थं समावपेत् ।
जलद्रोणद्वये पक्वं पूतं पादावशेषितम् ॥ १६३ ॥
विडङ्गं मुस्तकं श्यामां शङ्खिनीं मालतीमपि ।
त्रिवृत्योषणयुतं ह्येतत्कृत्वा चूर्णं रसे क्षिपेत् ॥ १६४ ॥
वटकानक्षमात्रांस्तु वातश्लेष्मकृते ज्वरे ।
शूले पक्वाशयस्थे च शुद्ध्यर्थे भक्षयेदिमान् ॥ १६५ ॥
आमे कृष्णाद्या गुटिका ।
कृष्णाशताह्वाशुण्ठीनामभयानां पलं पलम् ।
गुडस्य षट्पलान्येषां गुटिका अमनाशिनी ॥ १६६ ॥
ज्वरातिसारे कट्फलाद्या वटकाः ।
कट्फलबिल्वजम्ब्वाम्रकपित्थं सरसाञ्जनम् ।
लाक्षा हरिद्रे ह्रीबेरं कट्फलं शुकनासिकाम् ॥ १६७ ॥
रोध्रं मोचरसं शङ्खं धातकीवटशुङ्गकान् ।
पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन वटकानक्षसंमितान् ॥ १६८ ॥
छायाशुष्कान्पिबेत्क्षिप्रं ज्वरातीसारशान्तये ।
रक्तपित्तप्रशमनान् शूलातीसारनाशनान् ॥ १६९ ॥
प्लीहोदरे रोहितकवटकाः ।
भागा पञ्चदशार्धकोलिकभवा रोहीतकस्य त्रयः
पथ्यायास्त्रय एव तद्द्विगुणितं संयोज्य सिद्धं गुडम् ।
चातुर्जातकभागसंगसुरभीनश्नन्नरो मोदकान्
प्लीहार्शःश्वयथूदरज्वरवमीन् गुल्माग्निसादाञ्जयेत् १७०

११८ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
गुडपाकविधिः ।
यदा दर्वीप्रलेपः स्याद्यावद्वा तन्तुली भवेत् ।
तोयपूर्णे यदा पात्रे क्षिप्तो न प्लवते गुडः ॥ १७१ ॥
क्षिप्तोऽप्सु निश्चलस्तिष्ठेत्पतितश्च न शीर्यति ।
एष पाको गुडादीनां सर्वेषां परिकीर्तितः ॥ १७२ ॥
सुखमर्द्यः सुखस्पर्शो गन्धवर्णरसान्वितः ।
पीडितो भजते मुद्रां गुडः पाकमुपागतः ॥ १७३ ॥
धातुक्षये महाकल्याणको गुडः ।
पिप्पलीं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम् ।
धान्यकान् सविडङ्गानि यवानीमरिचानि च ॥ १७४ ॥
त्रिफलां चाजमोदां च नीलिनीं जीवकं तथा ।
सौवर्चलं सैन्धवं च सामुद्रं चौद्भिदं वचाम् ॥१७५॥
आरग्वधं त्वचं पत्रं सूक्ष्मैलानृपकुञ्चकम् ।
नागरेन्द्रयवांश्चैव षड़िंशत्येककार्षिकम् ॥ १७६ ॥
मृद्वीकायाः प्रधानाया दद्यात्पलचतुष्टयम् ।
त्रिवृतायाः पलान्यष्टौ रसमामलकस्य च ॥ १७७ ॥
प्रस्थं द्विगुणितं कृत्वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत्
यदा पक्कं विजानीयात्तदैनमवतारयेत् ॥ १७८ ॥
उदुम्बरं ह्रामलकं बदरं वा प्रयोजयेत् ।
यथाबलं प्रयुञ्जीत समीक्ष्य मतिमान् भिषक् ॥१६९॥
सर्वांश्च ग्रहणीदोषान्प्रमेहांश्चैव विंशतिः ।
अर्शांसि वातगुल्मांश्च कुष्ठानाहमगन्दरम् ॥ १८० ॥
उरोघातं प्रतिश्यायं हृद्रोगं चैव नाशयेत् ।
धातुक्षीणे बलक्षीणे स्त्रीभिः क्षीणे क्षये तथा ॥ १८१॥
ज्वराणां चैव सर्वेषां वन्ध्यानां चाप्यपत्यदम् ।
रूपौदार्यस्वरौदार्यमेधामाविन्दते स्थिराम् ॥ १८२ ॥

१.] गदनिग्रहः । ११५
महाकल्याणको ह्येष रसायनमनुत्तमम् ।
ग्रहण्यां कल्याणको गुडः ।
कृष्णात्वग्ग्रन्थिकं वह्निं दीप्यकोषणसैन्धवम् ।
कृमिघ्नत्रिफलाधान्यकोलाजाज्यजमोदकाः ॥ १८३ ॥
पालिकानि त्रिवृच्चूर्णतैलयोश्च पलाष्टकम् ।
रसप्रस्थत्रयं धात्र्या गुडस्यार्धशतं क्षिपेत् ॥ १८४ ॥
एतत्कल्याणको नाम ग्रहणीपाण्डुजित्परम् ।
ग्रहण्यां यवान्याद्या गुटिका ।
यवानीं धान्यकं बिल्वं चविकात्रुटिवल्कलम् ।
अम्लवेतसवृक्षाम्लं त्रिफला शिखिग्रन्थिकम् ॥१८५॥
सौवर्चलं सैन्धवं च हपुषां च हरीतकीम् ।
यष्टिकां सातलां स्पृक्कां पलमानानि चूर्णयेत् ॥१८६॥
गुडस्य तु पलान्यत्र दापयेद्विगुणानि तु ।
यवानीगुटिका ह्येषा ग्रहणीनाशनी परा ॥ १८७ ॥
चन्द्रप्रभा गुटिका ।
कीटघ्नेभकणाद्विमागधिजतामुस्ताशठीताप्यकं
भूनिम्बत्रिफलासुराह्वचविकाव्योषं वचा धान्यकम् ।
रात्रीयुग्मविषात्रिवृत्रिलवणं क्षारत्रिजातान्वितं
कर्षं कर्षमतः पुराद्दशपलं शैलेयकाष्टान्वितम् ॥१८८॥
लोहात्तत्र सिताचतुष्पलयुतं सार्द्धांशिकायाः पलं
हन्त्यर्शांसि षडेव गुल्ममजयं शोषं क्षयं कामलाम् ।
नाडीमर्मगदाञ्जलोदररुजो दीर्घज्वरान्विद्रधीन्
यक्ष्माणं सभगन्दरं कफमरुत्पित्तोद्भवं पाण्डुताम् १८९॥
तं तं व्याधिसमूहशुक्रविकृतीन्ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदान्
मेहांश्शुक्रविनाशमश्मरीरुजस्त्वन्यांश्च देहस्थितान् ।
व्याधीन्हन्ति दृढाननेन विधिना चन्द्रप्रभा सेविता
मन्दाग्नेः परमं प्रदीपनमियं कुर्याज्जरां जर्जराम्॥१९०॥

१२० आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
स्वेच्छाहारविधौ च पानविषये शीतातपे मैथुने ।
युक्तं नास्ति विरोधितं च सततं प्रोक्ता पुरा ब्रह्मणा १९१
पित्ते कल्याणक गुटिका ।
द्राक्षां नियोज्य विधिना द्विगुणां शिवायाः
संचूर्ण्य ह्यक्षफलमात्रमितां प्रभाते ।
कल्याणकारककृतां गुटिकामिमां यः
संसेवते भवति तस्य हि पित्तनाशः ॥ १९२ ॥
हृद्रोगरक्तविषमज्वरपाण्डुवान्ति-
कुष्ठानि कासकमलारुचिमेहमुख्याः ।
आनाहगुल्मपिटकप्रभवा विकाराः
सर्वेऽपि ते विलयमाशु सुखेन यान्ति ॥ १९३ ॥
अर्शसि प्राणदा गुटिका ।
त्रिपलं शृङ्गवेरस्य चतुर्थं मरिचस्य च ।
द्वे पले पिप्पलीूलाच्चित्रकस्य पलं तथा ॥ १९४ ॥
सूक्ष्मैला कर्षमेकं तु कर्षं चोचमृणालयोः ।
अजमोदामजाजीं च सूक्ष्माण्येकत्र चूर्णयेत् ॥ १९५ ॥
गुडात्पलानि त्रिंशच्च सर्वमेकत्र कारयेत् ।
अक्षप्रमाणगुटिकाः प्राणदा इति विश्रुताः ॥ १९६ ॥
पूर्वं भक्ष्यास्तु पश्चाच्च भोजनस्य यथाबलम् ।
मद्यं मांसरसं यूषं क्षीरं तोयं पिबेदनु ॥ १९७ ॥
हन्यादशांसि सर्वाणि सहजान्यसृजान्यपि ।
वातपित्तकफोत्थानि सन्निपातोद्भवानि च ॥ १९८ ॥
'पानात्यये मूत्रकृच्छ्रे वातरोगे गलग्रहे ।
मन्दाग्नौ पाण्डुरोगे च तथैव विषमज्वरे ॥ १९९ ॥
कृमिहृद्रोगिणां चैव एताः स्युरमृतोपमाः ।
शृङ्ग्याः स्थानेऽभया देया विड्ग्रहे पित्तवायुजे ॥ २०० ॥

४.] गदनिग्रहः । १२१
प्राप्तदायां सितां दत्त्वा चूर्णमानाच्चतुर्गुणाम् ।
अम्लपित्ते सशूले च प्रयोज्या गुदजातुरे ॥ २०१ ॥
अनुपानं प्रयोक्तव्यं व्याधौ श्लेष्मभवे पलम् ।
पलद्वयं चानिलजे पित्तजे तु पलत्रयम् ॥ २०२ ॥
वार्त्ताकगुटिका ।
चतुष्पलं सुधाकाण्डात्रिपलं लवणत्रयात् ।
वार्त्ताकात्कुडवं चार्काद्दन्तौ द्वे चित्रकात्पले ॥ २०३ ॥
दग्ध्वा रसेन वार्त्ताक्या वटिका भोजनोत्तरम् ।
कृता भुक्तं पचत्याशु कासश्वासार्शसां हिता ॥ २०४॥
विसूचिकाप्रतिश्यायहृद्रोगघ्नी च सा स्मृता ।
पाण्डुरोगेऽभयाद्यो मोदकः ।
अभया पिप्पलीमूलं मरिचं विश्वभेषजम् ।
पत्रत्वक्पिप्पलीमुस्ताविडङ्गामलकानि च ॥ २०५ ॥
एतानि समभागानि दन्ती च त्रिगुणा भवेत् ।
त्रिवृदष्टगुणा देया शर्करा चैव षड्गुणा ॥ २०६ ॥
मधुना मोदकान् कृत्वा मानतः कर्षसंमिताम् ।
एकैकं भक्षयेत्प्रातः शीतं चानुपिबेज्जलम् ॥ २०७ ॥
तावद्विरिच्यते जन्तुर्यावदुष्णं न सेवते ।
पाण्डुत्वकासविषमज्वरवह्निसादान्
प्लीहाक्षिरोगमथ चाश्मरिकामले च ।
हन्याद्रसायनमिदं भिषजा प्रयुक्त-
मल्पव्ययं बहुफलं सततोपयोज्यम् ॥ २०८ ॥
गुल्मेऽभयाद्या वटकाः ।
हरीतकीनां द्विपलं ग्रन्थिकं वेतसं तथा ।
पलार्धं चार्थकर्षांशा व्योषवृक्षाम्लबाष्पिकाः ॥ २०९॥
यवानी चाजमोदा च कारवीशठिपौष्करम् ।
चव्यसौवर्चलविडं हपुषाजाजिधान्यकम् ॥ २१० ॥
११

१२२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
कोलाम्लं दाडिमं चेति चातुर्जातं च कार्षिकम् ।
चूर्णं गुडद्विगुणितं कृत्वा तु वटकान्भजेत् ॥ २११ ॥
गुल्मानाहोदरप्लीहपाण्ड्वर्शोग्रहणीगदान् ।
कासातीसारपार्श्वार्त्तिश्वासरोगं च कामलाम् ॥ २१२ ॥
मदात्ययवमीमेहहिक्कापीनसपित्तजान् ।
शूलं ज्वरं च शमयेन्मृदीत्तिकराः परम् ॥ २१३ ॥
कृष्णात्रिस्मृतियुक्तस्तु नित्यं जीवेत्समाः शतम् ।
विषूचिकायां जीरकाद्या गुटिका ।
जीरकभागद्वितयमेको भागस्तथैव मरिचस्य ।
द्वौ भागौ सिन्धूत्थाद्द्विङ्गोर्भागश्चतुर्थांशः ॥ २१४ ॥
कार्या गुडेन वटिकाऽजीर्णालसकौ विषूचिकाध्मानौ ।
हन्ति सुखोदकपीताऽनुलोमनी मूढवातस्य ॥ २१५ ॥
बृहच्छिवगुटिका ।
काले रवितापाह्वे कृष्णायसे शिलाजतुप्रवरम् ।
त्रिफलारससंयुक्तं त्र्यहं विशुद्धं पुनः शुष्कम् ॥ २१६ ॥
दशमूलस्य गुडूच्या रसे बलायास्तथा पटोलस्य ।
मधुकरसे गोमूत्रे प्रहरं भावयेत्क्रमश एकाहम् ॥ २१७ ॥
क्षीरेण तु तत्परतो भावयित्वा गवां पुनः शुष्कम् ।
सप्ताहं भाव्यं स्यात्क्वाथेनैषां यथालाभम् ॥ २१८ ॥
काकोल्यौ द्वे मेदे विदारि युग्मं शतावरी द्राक्षा ।
ऋद्धियुगर्भभवीरामुण्डीतिकाजीरकांशुमत्यश्च ॥ २१९ ॥
रास्नापुष्करचित्रकदन्तीभकणाकलिङ्गचव्याब्दाः ।
कटुका शृङ्गी पाठा चेति पलांशानि कार्याणि ॥ २२० ॥
अष्टद्रोणसाधितानां रसेन पादांशकेन भाव्यानि ।
गिरिजस्यैव भावितशुद्धस्य पलानि दश षट् च ॥ २२१ ॥
द्विपलं च विश्वधात्रीमागधिकाकर्पटाख्यमरिचानाम् ।
चूर्णपलं च विदार्या तालीसपलानि चत्वारि ॥ २२२ ॥

४.] गदनिग्रहः । १२३
षोडश सितापलानि तु चत्वारि घृतस्य माक्षिकस्याष्टौ ।
तिलतैलस्य द्विपलं चूर्णस्य पलानि पञ्च पञ्चानाम् ॥२२३॥
त्वक्क्षीरिपत्रत्वङ्नागेलानां च मिश्रयित्वा तु ।
गिरिजस्य षोडशपलैर्गुटिकाः कार्यास्ततोऽक्षसमाः ॥२२४॥
ताः शुष्का नवकुम्भे जातीपुष्पाधिवासिते स्थाप्याः ।
तासामेका काले भक्ष्या पेयापि वा सततम् ॥ २२५ ॥
क्षीररसदाडिमरसाः सुखासवा हिमकरशिशिरतोयानि ।
आलोडनाय तासामनुपाने वा प्रशस्यन्ते ॥ २२६ ॥
जीर्णे लघ्वन्नपयोजाङ्गलनिर्यूहयूषभोजी स्यात् ।
सप्ताहं भोजनमेवमतः परं भवेत्सर्वसामान्यम् ॥ २२७ ॥
भुक्त्वाऽपि भक्षितेयं यदृच्छया नावहेद्भयं किंचित् ।
निरुपद्रवा प्रयुक्ता सुकुमारैः कामिभिश्चैव ॥ २२८ ॥
संवत्सरं प्रयुक्ता हन्त्येषा वातशोणितं प्रबलम् ।
बहुवार्षिकमपि गाढं यक्ष्माणं चाढ्यवातं च ॥ २२९ ॥
ज्वरयोनिशुक्रदोषान् प्लीहार्शःपाण्डुहृद्ग्रहणीरोगान् ।
वर्ध्मवमिगुल्मपीनसहिक्काश्वासारुचिकासान् ॥ २३० ॥
जठरं श्वित्रं कुष्ठं षाण्ढ्यं क्लैब्यं क्षयं मदं शोषम् ।
उन्मादापस्मारौ वदनाक्षिशिरोगतात्रोगान् ॥ २३१ ॥
आनाहमतीसारमसृग्दरकामलां प्रमेहांश्च ।
गलगण्डापच्यर्बुदविद्रधिभगन्दरं रक्तपित्तं च ॥ २३२ ॥
अतिकार्श्यमतिस्थौल्यं स्वेदमपि श्लीपदं च विनिहन्ति ।
दंष्ट्राविषमतिभीमं गरलानि बहुप्रकाराणि ॥ २३३ ॥
मन्त्रौषधिप्रयुक्तानरियुक्तान् कौलिकांस्तथा सर्पान् ।
पापमलक्ष्मीं चेयं शमयेद्गुटिका शिवा नाम ॥ २३४ ॥
बल्या वृष्या धन्या कान्तियशःश्रीप्रजाकरी चेयम् ।
दद्यान्नृपवल्लभतां जयं विवादे मुखस्था च ॥ २३५ ॥

१२४ आयुर्वेदग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
श्रीमान्प्रकृष्टमेधास्मृतिबुद्धिबलान्वितो दृढशरीरः ।
पुष्टयोजोवर्णैन्द्रियतेजोबलसंपदोपेतः ॥ २३६ ॥
वलीपलितरोगरहितो जीवेच्छरदां शतद्वयं पुरुषः ।
संवत्सरप्रयोगाद्, द्वाभ्यां शतानि चत्वारि ॥ २३७ ॥
सर्वामयजिन्महितं मुनिभिर्भक्त्या रसायनवरिष्ठम् ।
शिवगुटिकेति प्रथितमुक्तं गिरिशेन गणपतये ॥ २३८ ॥
पाण्डुरोगे लघुशिवगुटिका ।
कुटजत्रिफलानिम्बपटोलघननागरैः ।
भावितानि दशाहानि रसैर्द्वित्रिगुणानि वै ॥ २३९ ॥
शिलाजतुपलान्यष्टौ तावती सितशर्करा ।
त्वक्क्षीरीपिप्पलीधात्रीकर्कटाख्यान् पलोन्मितान् ॥२४०॥
विदार्याः कन्दमूलस्यां पलं युक्त्यात्रिगन्धिकात् ।
मधुत्रिफलसंयुक्तं कुर्यादक्षसमान् गुडान् ॥ २४१ ॥
दाडिमाम्बुपयःक्षीररसयूषसुरासवान् ।
तान् भक्षयित्वानुपिबेन्निरन्नो युक्त एव च ॥ २४२ ॥
पाण्डुकुष्ठज्वरप्लीहतमकार्शोभगन्दरान् ।
हृच्छूलशुक्रमूत्राग्निदोषशोफगलोदरान् ॥ २४३ ॥
कासासृग्दरपित्तासृक्छ्लेष्मगुल्मगलामयान् ।
नेत्रवर्त्मगतान् हन्युः सर्वरोगहराः शिवाः ॥ २४४ ॥
कुष्ठे वज्रकगुटिकाः ।
शैलस्य धातो रजसां शिलाभ्यः सूर्यप्रतापाज्जतुसंनिकाशम् ।
कृष्णं स्रवेन्मूत्रसमानगन्धि शिलाजतु प्राज्ञतमास्तमाहुः २४५
रूप्यादिधातोर्गलितं दृषद्वयस्तेभ्यः प्रशस्तं प्रवदन्ति पूर्वम् ।
विक्षोभयेत्तत्सुदिने सुपूते द्विपञ्चमूलीसलिले कटाह ॥२४६॥
लोहे समालोड्य दिवाकरस्य संतापनं रश्मिभिरेव कुर्यात् ।
प्रवीतवातेस्तरमुद्गृहीत्वा पुनः पुनस्तन्मथवोद्धरेच्च ॥ २४७ ॥

१.] गदनिग्रहः । १२५
तावत्प्रदेयं सलिलं क्रमेण गाढश्च संदर्शनमेव यावत् ।
तावच्छिलाजत्वमिसन्निविष्टं समुद्धृतं यावदशेषतश्च ॥ २४८ ॥
अष्टौ पलान्यस्य विशोधितस्य ततः क्रमाद्भावयितुं भवेत् ।
द्विपञ्चमूल्यौ चिरबिल्वमुस्तापटोलनिम्बत्रिफलाः पलांशाः २४९
सपिप्पलीरोहिणीजीरकं च द्रोणेऽम्भसस्तान्द्रिपलान्यथोक्तान् ।
प्रकाथ्य चैवाष्टमभागशेषं तस्मात्सृजेद्भावनमल्पमल्पम् ॥ २५०॥
पात्रेऽथ लौहे परिशोषयेत्तत्पुनः पुनर्भावितमेव यावत् ।
पलद्वयं मागधिकर्कटारुबे चूर्णीकृते लोहरजःसमांशे ॥ २५१ ॥
पलं बृहत्याः सनिदिग्धिकायाः सितोपलामष्टपलोन्मितां तु ।
पलत्रयं वेणुजरोचनाया मधुत्रयं तद्विनिवेश्य कृत्वा ॥ २५२ ॥
त्रिषष्टिसंख्यान्वटकान्विधिज्ञः खादेत्सुसवारिपयोऽनुपानात् ।
रसेन वा लावकपिञ्जलानां तोयेन वा दाडिमसंस्कृतेन॥२५३॥
भुक्तैस्तथाऽभुक्तवति प्रदेया रोगार्दिते निष्परिहारिणी च ।
कुष्ठोदरश्वासगलामयांश्च भगन्दरान्मूत्रविबन्धगुल्मान् ॥२५४॥
यक्ष्माणमर्श्यांस सकासहिक्कां प्लीहां च हन्याद्विषमज्वरांश्च ।
वन्हेश्च दीप्तिं परमां करोति वलींश्च हन्यात्पलितानि चैव ॥२५५॥
सेव्या त्वियं वज्रकनामधेया मुनिप्रदिष्टा वटिका प्रधाना ।
वर्ज्याः कुलत्थाश्च सकाकमाच्यः कपोतमांसं च सदा प्रयोगे ॥
विषे सर्षपाद्या गुटिकाः ।
सर्पपाः पृश्निपर्णी च तगरं पद्मकेसरम् ।
हरितालं विडङ्गानि रोध्रद्राक्षाप्रियङ्गवः ॥ २५७ ॥
चन्दनं वालकं मांसी विशाला समनःशिला ।
श्रीवासकनिशादार्वीपद्मकं ध्याममेव च ॥ २५८ ॥
सुरसग्रसवाः स्पृक्का रोचना गन्धनाकुली ।
अम्लकं कुङ्कुमं दारु शौषेयं गिरिकर्णिकश्च ॥ २५९ ॥
जात्याः पुष्पं प्रवालं च पिप्पली मरिचानि च ।
सूक्ष्मैला सिन्दुवारं च यष्ट्याह्वं रोध्रमेव च ॥ २६० ॥

१३६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
एतान्यङ्गानि षट्त्रिंशत्पुष्येण परिपेषिताम् ।
गुटिकां कोलमात्रां च छायाशुष्कां हि कारयेत् ॥२६१॥
नस्यपानाञ्जने चैषा सम्यग्लेपे च पूजिता ।
पुंसां सर्वविषार्तानां राजद्वारे रणे तथा ॥ २६२ ॥
वणिजां लाभकामानां विवादे च सदा हिता ।
सरीसृपा न तिष्ठन्ति यत्र तिष्ठति वेश्मनि ॥ २६३ ॥
अनया संप्रलिप्तस्य चौरवह्निभयं कुतः ।
सर्पदष्टभयं चापि जलराशिभयं न च ॥ २६४ ॥
भूतदोषे सिद्धार्थकाद्या गुटिका ।
सिद्धार्थकव्योषवचाश्वगन्धानिशाद्वयं हिङ्गु पलाशकं च ।
बीजं करञ्जात्कुसुमं शिरीषात्फलं च वल्कश्च कपित्थवृक्षात् ॥
समाणिमन्थं सनतं च कुष्ठं श्यानाकफलं किणिही सिता च ।
बस्तस्य मूत्रेण सुभावितं तत्पिचेन गन्व्य- गुडान्विदध्यात् ॥
दुष्टव्रणोन्मादनिशान्ध्ययुक्ता उद्वन्धका वारिनिमग्नदेहाः ।
दिग्घाहताः सर्पितसर्पदष्टास्तान्साधयत्यञ्जनपानलेपैः ॥२६७॥
शोषेऽश्वत्थवटकाः ।
मूलत्वक्पत्रशुङ्गानामश्वत्थस्य समाहरेत् ।
शतं शतावरीं मेदां मधुपर्णीं पुनर्नवाम् ॥ २६८ ॥
महासहां क्षुद्रसहां गुडूचीं श्रेयसीं शिवाम् ।
स्थिरां वयस्यां बृहतीं काकोलीं काकनासिकाम् ॥२६९
क्षीरद्रोणेषु दशसु पचेत्तत्सममात्रया ।
सिद्धं शीतं पुनः क्षीरं मन्थानेन विमन्थयेत् ॥ २७०॥
जायते यद्धृतं तत्र तदुद्धृत्य पुनः पचेत् ।
कल्कैर्मधुकजीवन्तीमधुकोत्पलजीवकैः ॥ २७१ ॥
द्राक्षामेदामहामेदावार्ताकीकण्टकारिका- ।
उच्चटात्रायमाणास्वंशृङ्गाटककसेरुकैः ॥ ३७२ ॥

४.] गदनिग्रहः । १२७
मज्जा तालस्य बीजानां पुष्करक्षं च केसरैः ।
धात्रीफलविदारीक्षुरसैः काश्मर्यजैः सह ॥ २७३ ॥
तत्सिद्धं कलशे ताम्रे कृतकौतुकमङ्गलः ।
उच्चटेशुरसक्षौद्रतुगाक्षीर्यांश्च बुद्धिमान् ॥ २७४ ॥
प्रस्थं प्रस्थं पृथग्दद्याच्छर्करार्धतुलां तथा ।
आत्मगुप्ताफलानां च कुडवं मरिचस्य च ॥ २७५ ॥
त्रिसुगन्धिकृतावार्पं मन्थानेन विमन्थितम् ।
पलिकान्मोदकान्कृत्वा स्थापयेन्मृन्मये नवे ॥ २७६ ॥
तेभ्यो द्वावप्यथवाप्येकं खादेद्योऽग्निबलं प्रति ।
मोदकं नियताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥ २७७ ॥
संहन्याद्यक्ष्मणः सद्य एकादशविधं बलम् ।
स्वरवर्णबलौदार्यतुष्टिपुष्टिविवर्धनम् ॥ २७८ ॥
आयुष्यं परमं चाग्र्यं भूतोपहतचेतसाम् ।
व्याकुलीकृतधातूनां वृद्धानां क्षीणरेतसाम् ॥ २७९ ॥
वाजीकरणमप्येतद्वन्ध्यानां पुत्रदं परम् ।
धनुस्त्रीमद्यभाराध्वखिन्नानां बलवर्धनम् ॥ २८० ॥
हृत्पार्श्वग्रहणीदोषमूत्रकृच्छ्रापतन्त्रकान् ।
अपस्मारं तथोन्मादं नाशयेत्तद्रसायनम् ॥ २८१ ॥
पाण्डुरोगे पुनर्नवामण्डूरः ।
पुनर्नवा त्रिवृच्छुण्ठी पिप्पली मरिचानि च ।
विडङ्गं देवकाष्ठं च चित्रकं पुष्कराह्वयम् ॥ २८२ ॥
हरिद्राद्वितयं दन्ती त्रिफला चविका तथा ।
कुटजस्य फलं तिक्ता पिप्पलीमूलमुस्तकम् ॥ २८३ ॥
एतानि समभागानि मण्डूरं द्विगुणं ततः ।
मूत्रे चाष्टगुणे पक्त्वा स्थापयेत्स्निग्धभाजने ॥ २८४ ।
पाण्डुशोफोदरानाहशूलार्शःकृमिरोगनुत् ।

१२८ आयुवेर्दीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
वातव्याधौ रसोनपिण्डः ।
पलं शतं रसोनस्य तिलस्य कुडवं तथा ।
हिङ्गु त्रिकटुकं क्षारौ द्वौ पञ्चलवणानि च ॥ २८५ ॥
शतपुष्पा वचा कुष्ठं पिप्पलीमूलचित्रकौ ।
अजमोदा यवानी च धान्यकं चापि बुद्धिमान् ॥२८६॥
प्रत्येकं च पलं चैषां सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।
घृतभाण्डे दृढे चैव स्थापयेद्दिनषोडशम् ॥ २८७ ॥
प्रक्षिप्य तैलमार्णीं च प्रस्थार्धं काञ्जिकस्य च ।
खादेत्कर्षप्रमाणं च तोयं मद्यं पिबेदनु ॥ २८८ ॥
आमवाते तथा वाते सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रिते ।
अपस्मारेऽनले मन्दे कासे श्वासे गलेषु च ॥ २८९ ॥
सोन्मादे वातसंग्रहे शूले शत्रुषु शस्यते ।
वातव्याधौ बृहल्लशुनपिण्डः ।
चव्यचित्रकतालीसं यवनी धान्यकं वचा ।
अजमोदाऽश्वगन्धा च दाडिमं चाम्लवेतसम्॥ २९०॥
रास्त्राग्रन्थिविडङ्गाहमभयाजीरकद्वयम् ।
क्षारद्वयसमायुक्तं लवणत्रयसंयुतम् ॥ २९१ ॥
शतमूली बलं कुष्ठं व्योषं पूतीकरञ्जकम् ।
शतपुष्पाऽजगन्धा च शठी रामठसंयुतम् ॥ २९२ ॥
निस्तुषं लशुनं कृत्वा द्रव्याणां च चतुर्गुणम् ।
घृतेन मिश्रितं पिण्डमक्षमात्रं तु भक्षयेत् ॥ २९३ ॥
आढ्यवाते हनुस्तम्भे मन्यास्तम्भे गलग्रहे ।
कोष्ठशीर्षगते वाते सर्वाङ्गानिलसंग्रहे ॥ २९४ ॥
तूनीप्रतूनीगुल्मेषु सप्तस्वेव क्षयेषु च ।
क्रमिकोष्ठापहारी च अशीतिपवनापहः ॥ २९५ ॥
क्षीराहारो भवेच्चात्र मांसाहारोऽथवापि वा ।
पुरुषः स्निग्धदेहस्तु स्नेहमत्स्यसमग्रतः ॥ २९६ ॥

४.] गदनिग्रहः । १२९
वातव्याधौ व्योषाद्या गुटिका ।
व्योषं सग्रन्थिकं पथ्यां चित्रकं जीरकद्वयम् ।
अजमोदां यवानीं च वचां चैवमवल्गुजम् ॥ २९७ ॥
लवणत्रितयं क्षारं समभागानि चूर्णयेत् ।
यावन्त्येतानि द्रव्याणि तावन्तं गुग्गुलुं शुभम् ॥ २९८ ॥
पलार्धसंमितं चात्र योजयेच्चाम्लवेतसम् ।
गुटिकैषा हिता वाते सामे सन्ध्यस्थिमज्जगे ॥ २९९ ॥
नवं करोति भग्नं च जठरानलदीपनम् ।
पूजिता देवदेवेन कालपादेन शम्भुना ॥ ३०० ॥
कुष्ठे स्वायम्भुवो गुग्गुलुः ।
शशिरेशा पञ्चपलं तावद्गिरिजस्य गुग्गुलोर्दश च ।
ताप्यस्य पलत्रितयं द्वे लोहाच्छ्रवणिकायाश्च ॥ ३०१ ॥
त्रिफलाकरञ्जपल्लवखदिरगुडूचीवचात्रिवृद्दन्ती- ।
मुस्ताविडङ्गरजनीचतुरङ्गुलवह्निकुटजैश्च ॥ ३०२ ॥
पलिकैश्चूर्णमेतन्मूत्रेण गवां पिबेन्नरः प्रातः ।
कुष्ठी घृतमधुमिश्रं जयत्यसृग्वातमचिरेण ॥ ३०३ ॥
श्वित्राणि कुष्ठकोठौ विषगरगुल्मोदरप्रमेहांश्च ।
उन्मादभगन्दरमपस्मृतिश्लीपदकृमिश्चासान् ॥ ३०४ ॥
जयति वलीपलितानि च योगः स्वायम्भुवः प्रोक्तः ।
कुष्ठे धन्वन्तरीया सप्तविंशतिका गुग्गुलुगुटिका ।
त्रिकटुत्रिफलामुस्तं विडङ्गं चव्यचित्रकौ ।
सूक्ष्मैला पिप्पलीमूलं माक्षिकं सुरदारु च ॥ ३०५ ॥
तुम्बरुं पौष्करं कुष्ठं विषा च रजनीद्वयम् ।
सौवर्चलं विडं चैव सैन्धवं हस्तिपिप्पली ॥ ३०६ ॥
यावन्त्येतानि द्रव्याणि तावन्तं गुग्गुलुं पचेत् ।
प्रक्षिप्य सर्पिषा सार्धं गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ ३०७ ॥

१३० आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
अजमोदा विडङ्गं च दाडिमं साम्लवेतसम् ।
बाष्पिका पौष्करं दारु त्वगेलापत्रकेसरम् ॥ ३०८ ॥
एषामर्धपलैर्भागैः पलानि दश गुग्गुलोः ।
संमिश्र्य सर्पिषा सार्धं गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ ३०९ ॥
भक्षयित्वा ससर्पिष्कां जीर्णे च प्रमिताशनम् ।
वातश्लेष्मविकारेषु नाडीदुष्टव्रणेषु च ॥ ३१० ॥
श्लेष्मकासे च शोफे च योगमेनं प्रयोजयेत् ।
जठरं योनिशूलं च हन्तर्भूतं च विद्रधिम् ॥ ३११ ॥
पार्श्वशूलं कृमीन् गुल्मान्प्रमेहांश्छर्द्यरोचकौ ।
केवलानिलजात्रोगान् शीतजान् श्लैष्मिकानपि ३१२
सेविता नाशयत्याशु रसायनमनुत्तमम् ।
रास्नाद्यो गुग्गुलुः ।
रास्नामृतैरण्डसुराह्वविश्वं तुल्यं पुरेणाथ विमृद्य खादेत् ।
वातामयी कर्णशिरोगदी च नाडीयुतश्चैव भगन्दरी च ३१३
आमवाते धन्वन्तरीया द्वात्रिंशका गुग्गुलुगुटिका ।
त्रिकटुत्रिफलामुस्तं विडङ्गं चित्रकं वचा ।
चव्यैलापिप्पलीमूलं हपुषा सुरदारु च ॥ ३१४ ॥
तुम्बुरुं पौष्करं कुष्ठं विशाला रजनीद्वयम् ।
बाष्पिका जीरकं शुण्ठी सपत्रा च दुरालभा ॥ ३१५॥
सैन्धवं च बिडं क्षारौ विषा च हस्तिपिप्पली ।
भागानेषां समान्कृत्वा तुल्यं कृत्वा तु गुग्गुलुम्॥३१६॥
ततो बदरमात्रां तु गुटिकां कारयेद्बुधः ।
तां भक्षयित्वा तु मेधावी मधुना सह योजिताम् ॥३१७
आमं हन्यात्सुदुर्वारमन्त्रवृद्धिं गुदकृमीन् ।
आनाहं च तथोन्मादं कुष्ठानि गुदजानि च ॥३१८॥
गृध्रसीं च हनुस्तम्भपक्षाघातापतानकान् ।
शोफं प्लीहामयं मेहं कामलामपचीं तथा ॥ ३१९ ॥

४.] गदनिग्रहः । १३१
नाम्ना द्वात्रिंशको ह्येष गुग्गुलुः कथितो महान् ।
धन्वन्तरिकृतो योगः सर्वरोगनिषूदनः ॥ ३२० ॥
वातव्याधौ बिल्वादयो गुग्गुलुः ।
बिल्वैलापटुहेमचव्यहपुषाद्राक्षाकणादाडिमं
मूलं पौष्करमक्षपाक्यमरिचं शुण्ठी यवानी वचा ।
कर्पूरेन्द्रयवाम्लवेतसत्रुटित्वक्तिन्तिडीकाग्निकं
नैम्बं पत्रमजाजियुग्मरुचकं क्षुद्राम्बुधात्रीफलम् ॥ ३२१॥
पाठाधान्ययवासदीप्यककणामूलं दलं बाष्पिका
मुस्ता कर्षसमैश्चतुष्पलयुतैः क्षौद्रस्य जीर्णस्य वै ।
दत्त्वा गुग्गुलुमत्र चाष्टपलिकं कृत्वा वटान्भक्षयेत्
ते जग्धा विनिहन्ति वातकफजान् व्याधीनशेषानपि३२२
अर्शसि योगराजो गुग्गुलुः ।
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ।
पाठाविडङ्गेन्द्रयवहिङ्गुभार्गीवचान्वितैः ॥ ३२३ ॥
सर्षपातिविषाजाजीजीरकै रेणुकायुतैः ।
गजकृष्णाजमोदाभ्यां कटुमूर्वासमन्वितैः ॥ ३२४ ॥
समभागान्वितैरेतैस्त्रिफला द्विगुणा भवेत् ।
त्रिफलासहितैरेतैः समभागस्तु गुग्गुलुः ॥ ३२५ ॥
एतच्चूर्णीकृतं सर्वं मधुना च परिप्लुतम् ।
योगराजमिमं विद्वान्भक्षयेत्प्रातरुत्थितः ॥ ३२६ ॥
अर्शांसि वातगुल्मं च पाण्डुरोगमरोचकम् ।
नाभिशूलमुदावर्तं प्रमेहान्वातशोणितान् ॥ ३२७ ॥
कुष्ठं क्षयमपस्मारं हृद्रोगं ग्रहणीगदम् ।
महान्तमग्निसादं च श्वासकासभगन्दरान् ॥ ३२८ ॥
रेतोदोषाश्च ये पुंसां योनिदोषाश्च योषिताम् ।
निहन्याच्चाशु तान्सर्वान्दुर्वारानप्यसंशयम् ॥ ३२९ ॥

१३२ आयुर्वेद्रीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
एष निष्परिहारस्तु पानभोजनमैथुने ।
सतताभ्यासयोगेन वलीपलितनाशनः ॥ ३३० ॥
नाडीव्रणे त्रिफलाद्यो गुग्गुलुः ।
हन्ति नाडीव्रणक्लेदभगन्दरगलामयान् ।
विद्रधिगुल्मपिटका गुग्गुलुस्त्रिफलान्वितः ॥ ३३१ ॥
प्रमेहे गोक्षुरगुग्गुलुगुटिका ।
त्रिकटुत्रिफले तुल्ये गुग्गुलुं च समांशकम् ।
गोक्षुरक्वाथसंयुक्तं गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ ३३२ ॥
देशकालबलापेक्षी भक्षयेच्चानुलोमिनीम् ।
न चात्र परिहारोऽस्ति कर्म कुर्याद्यथेप्सितम् ॥ ३३३॥
प्रमेहान्वातरोग्रांश्च वातशोणितमेव च ।
मूत्राघातं मूत्रदोषं प्रदरं चापि नाशयेत् ॥ ३३४ ॥
वातगुल्मे वातरक्ते च कैशोरको गुग्गुलुः ।
वरमहिषलोचनोदरसन्निभवर्णस्य गुग्गुलोः प्रस्थम् ।
प्रक्षिप्य तोयराशौ त्रिफलां च यथोक्तपरिमाणाम् ॥ ३३५॥
द्वात्रिंशच्छिन्नरुहापलानि देयानि यत्नेन ।
संसाधयेत्प्रयत्नाद्दर्व्या संघट्टयेच्च तद्यावत् ॥ ३३६ ॥
अर्धक्षयितं जातं तोयं ज्वलनस्य संपर्कात् ।
अवतार्य वस्त्रपूतं पुनरपि संसाधयेदयःपात्रे ॥ ३३७ ॥
सान्द्रीभूते तस्मिन्नवतार्य हिमोपलस्पर्शे ।
पथ्याचूर्णं द्विपलं त्रिकटुकचूर्णं षडक्षपरिमाणम् ३३८
कृमिरिपुचूर्णार्धपलं कर्षं कर्षं त्रिवृद्दन्त्योः ।
पलमेकं गुडूच्या दत्त्वा संमूर्छयेद्यत्नेन ॥ ३३९ ॥
संस्थापयेच्च गुप्तं स्निग्धे भाण्डे घृतेन सुरभीणाम् ।
आदाय तस्य मात्रां विहितातिथिदेवताप्रणतिः ॥ ३४० ॥
खादेद्यथाग्नि मनुजो व्याधिकलापेक्षया सम्यक् ।
उष्णोदकं चानुपानं यूषं क्षीरं सुगन्धिसलिलं च ॥ ३४१॥

४.] गदनिग्रहः । १३३
इच्छाहारविहारो भेषजकालश्च सर्व एवात्र ।
तनुरोधि वातशोणितमेकद्वित्र्युल्बणं चिरोत्थमपि ॥३४२॥
भग्नस्रुतपरिशुष्कं स्फुटितमपि तन्निहन्ति यत्नेन ।
व्रणकासकुष्ठगुल्मश्वयथूदरपाण्डुरोगमेदांसि ॥ ३४३ ॥
मन्दाग्नित्वविबन्धं प्रमेहदोषांश्च नाशयति ।
सततं निषेव्यमाणः कालेन निहन्ति रोगगणम् ॥ ३४४॥
अभिभूय जरादोषं करोति कैशोरिकं रूपम् ।
त्रिफलाद्यो गुग्गुलुः ।
पलानि काथयेत्षष्टिं त्रिफलायास्तु गुग्गुलोः ।
पलैः षोडशभिः सार्धमपां द्रोणद्वयेन तु ॥ ३४५ ॥
चतुर्थागावशेषं तु कृत्वा भूयोऽप्यधिश्रयेत् ।
घनीभूतं कषायं तु ज्ञात्वा चोद्धृत्य निःक्षिपेत् ॥३४६॥
छिन्नाविडङ्गव्योषाणां चूर्णानि पलिकानि च ।
ततो मात्रां बलापेक्षी भक्षयेद्भातरक्तिनम् ॥ ३४७ ॥
कुष्ठिनं श्वित्रिणं चैव गुल्मिनं मेहिनं तथा ।
बलं मेधां स्मृतिं ज्ञानं तेज आयुर्विवर्धयेत् ॥ ३४८ ॥
गृध्रस्यां कंसाह्वयो गुग्गुलुः ।
पथ्याविभीतामलकीफलानां शतं क्रमेण द्विगुणाभिवृद्धम् ।
प्रस्थेन युक्तं तु पलङ्कषस्य द्रोणे जलस्य स्थितमेकरात्रम् ॥ ३४९॥
अर्धावशेषं कथितं कषायं भाण्डे पचेतं पुनरेव लौहे ।
अमूनि पश्चादवतार्य दद्याद्द्रव्याणि संचूर्ण्य पलार्धकानि ॥३५०
विडङ्गदन्तीत्रिफलागुडूचीकृष्णात्रिवृत्र्यूषणचित्रकाणि ।
यथेष्टचेष्टस्य नरस्य शीघ्रं हिमाम्बुपानाहितभोजनानि ॥ ३५१ ॥
निषेवमाणस्य निहन्ति रोगाञ्जङ्गागतान्गृध्रसिवातजान्गदान् ।
प्लीहानमुग्रं जठराणि गुल्मं पाण्ड्व्यर्कण्डूकृमिवातरक्तम् ॥३५२॥
कंसाह्वयो गुग्गुलुरेष नाम्ना ख्यातः क्षितौ तत्प्रथितप्रभावः ।
बलेन नागेन्द्रसमं मनुष्यं वेगेन कुर्याद्धरिवेगतुल्यम् ॥ ३५३ ॥
१२

१३४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
आयुष्यप्रदो हर्षकरोऽतिपथ्यश्चक्षुष्प्रदः पुष्टिकरो विषघ्नः ।
क्षतस्य सन्धानकरो विशेषाद्व्रणेषु शस्तः सकलेषु चैव ॥३५४॥
गण्डमालायां त्रिफलाद्या गुग्गुलुगुटिका ।
त्रिफलात्रिवृतादन्तीनीलिनीचतुरङ्गुलाः ।
एषां तु भिषजा ग्राह्या प्रत्येकं पलविंशतिः ॥ ३५५ ॥
कुट्टितैः कथितैरेभिश्चतुर्द्रोणमपाम्भसः ।
पचेत्तु सलिलं तावद्यावद्द्रोणावशेषितम् ॥ ३५६ ॥
पञ्चाशच्चात्र निक्षिप्य गुग्गुलोस्तु पलान्यपि ।
ततः पाकघनीभूते त्वगेलानागकेसरम् ॥ ३५७ ॥
त्रिकटुत्रिफलामुस्तं यवानीजीरकानि च ।
पिप्पलीमूलदहनहपुषाकृष्णजीरकम् ॥ ३५८ ॥
बाष्पिका साजमोदा च तिन्तिडीकाम्लवेतसौ ।
सौवर्चलं च कृत्वैषां श्लक्ष्णचूर्णं विनिक्षिपेत् ॥ ३५९॥
प्रत्येकमर्धपलिकैर्भागैः सम्यग्विचक्षणः ।
ततोऽक्षमात्रां गुटिकां भक्षयेत्तां दिने दिने ॥ ३६० ॥
गण्डमालार्बुदग्रन्थ्यूरुस्तम्भोदरपीडितः ।
अनेनैव विधानेन गिरिजं वा प्रयोजयेत् ॥ ३६१ ॥
वातरक्ते बृहत्स्वायम्भुवगुग्गुलुः ।
अलम्बुषालोहचूर्णमनयोर्द्वे पले पले ।
पलत्रयं च ताप्युत्थाद्वाकुची पलपञ्चकम् ॥ ३६२ ॥
शिलाजतु तयोस्तुल्यं पलानि दश गुग्गुलोः ।
सर्वाण्येकत्र संचूर्ण्य गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ ३६३ ॥
शाणं कर्षार्धकर्षं वा ततः खादेत्प्रयत्नतः ।
वातरक्तं च कुष्ठानि श्वित्राणि विविधानि च ॥ ३६४॥
भगन्दरान् क्षुद्ररोगानर्शांसि ग्रहणीगदान् ।
बस्तिवातगुददोषांश्च पाण्डुतामुदराणि च ॥ ३६५ ॥

गदनिग्रहः । १३५
शोफश्लीपदमानाहं यक्ष्माणं च विशेषतः ।
नाडीव्रणांश्च सर्वांस्तु हन्याद्विद्रधिहृद्गदान् ॥ ३६६ ॥
वृष्यो बल्यश्च धन्यश्च केश्यो मेधाग्निवर्धनः ।
आयुर्वर्णकरस्त्वच्यः पुत्रसौभाग्यदस्तथा ॥ ३६७ ॥
गर्भसन्धानकृत्प्रोक्तो गर्भपुष्टिकराः परम् ।
कालपादेन विख्यातो नाम्ना स्वायंभुवो भुवि ॥३६८॥
कासे सप्तचत्वारिंशतिका गुग्गुलुगुटिका ।
त्रिकटुत्रिफलामुस्तं कुटजं गजपिप्पलीम् ।
त्वगेलापत्रहपुषाग्रन्थिकं जीरकद्वयम् ॥ ३६९ ॥
विडङ्गं चित्रकं पाठां त्रायमाणां दुरालभाम् ।
पटोलेन्द्रयवान् दारु पञ्चैव लवणानि च ॥ ३७० ॥
यवानीं बाष्पिकां भार्गीं हरिद्रे सारिवाद्वयम् ।
दाडिमं पौष्करं धान्यं वचां क्षारद्वयं तथा ॥ ३७१ ॥
हरेणुकाजमोदं च तिन्तिडीकाम्लवेतसौ ।
सतुम्बरूणि सर्वाणि कार्षिकाण्युपकल्पयेत् ॥ ३७२ ॥
गुग्गुलुश्च समो देयो हविषा सह योजयेत् ।
अक्षमात्रां तु गुटिकां भक्षयेन्मधुना सह ॥ ३७३ ॥
कासं श्वासं तथा शोफमर्शांस्य भगन्दरम् ।
हृत्पृष्ठपार्श्वशूलं च हन्ति मन्दाग्नितामपि ॥ ३६४ ॥
आमवातमुदावर्तमेदोवृद्धिगुदकृमीन् ।
अश्नाहं च तथोन्मादं कुष्ठपाण्डूदरामयान् ॥ ३७५ ॥
नाडीदुष्टव्रणान् सर्वान्प्रमेहंश्लीपदानपि ।
वातरक्ते कण्डिका गुग्गुलुगुटिका ।
त्रिफलातिविषादारुदार्वीमुस्ताटरूषकैः ।
खदिरासननक्ताह्वागुडूचीनृपपादपैः ॥ ३७६ ॥
भूनिम्बनिम्बकटुकाकलिङ्गकुलकैः समैः ।
क्वाथं कृत्वा ततः पूर्वं शीतमष्टगुणेऽम्भसि ॥ ३७७ ॥