सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)

Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation

महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा

DevanagariHindipublished213 पृष्ठ

६—पण्डितवग्गो
जेतवन राध (थेर)
७६—निधीनं'व पत्तारं यं पस्से वज्ज-दस्सिनं ।
निग्गय्हवादिं मेधाविं तादिसं पण्डितं भजे ।
तादिसं भजमानस्स सेय्यो होति न पापियो ॥ १ ॥
(निधीनामिव प्रवक्तारं यं पश्येत् वर्ज्यदर्शिनम् ।
निगृह्यवादिनं, मेधाविनं तादृशं पंडितं भजेत् ।
तादृशं भजमानस्य श्रेयो भवति न पापीयः ॥ १ ॥ )
अनुवाद—(भूमिमें गुप्त) निधियोंके बतलानेवालेकी तरह, बुराईको
दिखलानेवाले ऐसे संयमवादी, मेधावी पंडितकी सेवा
करे। ऐसेके सेवन करनेवालेका कल्याण होता है, अमंगल
नहीं (होता)।
जेतवन अस्सजी, पुनब्बसू
७७—ओवदेय्यानुसासेय्य असब्भा च निवारये ।
सतं हि सो पियो होति असतं होति अप्पियो ॥ २ ॥
[ २५

१६ ] धम्मपदं [ ६।४
(अववदेदनुशिष्याद् असभ्याच्च निवारयेत् ।
सतां हि स प्रियो भवति असतां भवत्यप्रियः ॥ २॥ )
अनुवाद—(जो) सदुपदेश देता है, अनुशासन करता है, नीच कर्म-
से निवारण करता है, वह सत्पुरुषोंको प्रिय होता है, और
असत्पुरुषोंको अप्रिय ।
जेतवन छन्न (थेर)
७८-न भजे पापके मित्ते न भजे पुरिसाधमे ।
भजेथ मित्ते कल्याणे भजेथ पुरिसुत्तमे ॥ ३ ॥
(न भजेत् पापानि मित्राणि न भजेत् पुरुषाधमान् ।
भजेत् मित्राणि कल्याणानि भजेत् पुरुषानुत्तमान् ॥३॥
अनुवाद—दुष्ट मित्रोंका सेवन न करे, न अधम पुरुषोंका सेवन करे ।
अच्छे मित्रोंका सेवन करे, उत्तम पुरुषोंका सेवन करे ।
जेतवन महाकप्पिन (थेर)
७६-धम्मपीती सुखं सेति विप्पसन्नेन चेतसा ।
अरियप्पवेदिते धम्मे सदा रमति पण्डितो ॥ ४ ॥
(धर्मपीतीः सुखं शेते विप्रसन्नेन चेतसा ।
आर्यप्रवेदिते धर्मे सदा रमते पंडितः ॥४॥ )
अनुवाद—धर्म(-रस) का पान करनेवाला प्रसन्न-चित्तहो सुखपूर्वक
सोता है; पंडित (जन) आर्योंके बतलाये धर्ममें सदा रमण
करते हैं ।

६।७ ] पण्डितवग्गो [ ३७
जेतवन पण्डित सामणेर
८०--उदकं हि नयन्ति नेत्तिका
उसुकारा नमयन्ति तेजनं ।
दारुं नमयन्ति तच्छका
अत्तानं दमयन्ति पण्डिता ॥५॥
( उदकं हि नयन्ति नेतृका इषुकारा नमयन्ति तेजनम् ।
दारु नमयन्ति, तक्षका आत्मानं दमयन्ति पण्डिताः ॥५॥ )
अनुवाद—नहरवाले पानीको लेजाते हैं, बाण बनानेवाले बाणको ठीक
करते हैं, बढ़ई लकड़ीको ठीक करते हैं; और पंडित ( जन )
अपना दमन करते हैं ।
जेतवन भद्दिय ( थेर )
८१-सेलो यथा एकघनो वातेन न समीरति ।
एवं निन्दापसंसासु न समिञ्जन्ति पण्डिता ॥६॥
( शैलो यथैकघनो वातेन न समीर्यते ।
एवं निन्दाप्रशंसासु न समीर्यन्ते पण्डिताः ॥६॥ )
अनुवाद—जैसे ठोस पहाड़ हवासे कंपायमान नहीं होता; ऐसे ही
पंडित निन्दा और प्रशंसासे विचलित नहीं होते ।
जेतवन काण-माता
८२-यथापि रहदो गम्भीरो विप्पसन्नो अनाविलो ।
एवं धम्मानि सुत्वान विप्पसीदन्ति पण्डिता ॥७॥

३८ ] धम्मपद [ ६।९
(यथापि ह्रदो गम्भीरो विप्रसन्नोऽनाविलः ।
एवं धर्मान् श्रुत्वा विप्रसीदन्ति पण्डिताः ॥७॥ )
अनुवाद—धर्मोंको सुनकर पण्डित ( जन ) अथाह, स्वच्छ, निर्मल
सरोवरकी भाँति स्वच्छ ( सन्तुष्ट ) होते हैं।
जेतवन पाँच सौ भिक्खु
८३—सब्बत वे सप्पुरिसा वजन्ति
न कामकामा लपयन्ति सन्तो ।
सुखेन फुट्ठा अथवा दुखेन
न उच्चावचं पण्डिता दस्सयन्ति ॥८॥
( सर्वत्र वै सत्पुरुषा व्रजन्ति न कामकामा लपन्ति सन्तः ।
सुखेन स्पृष्टा अथवा दुःखेन नोच्चावचं पण्डिता दर्शयन्ति॥८॥
अनुवाद—सत्पुरुष सभी जगह जाते हैं, ( वह ) भोगोंके लिए बात
नहीं चलाते; सुख मिले या दुःख, पण्डित (जन ) विकार
नहीं प्रदर्शन करते ।
जेतवन धम्मिक ( थेर )
८४—न अत्तहेतू न परस्स हेतु
न पुत्तमिच्छे न धनं न रट्ठं ।
न इच्छेय्य अधम्मेन समिद्धिमत्तनो
सीलवा पञ्ञवा धम्मिको सिया ॥६॥

६।११ ] पण्डितवग्गो [ ३९
( नात्महेतोः न परस्य हेतोः
न पुत्रमिच्छेत् न धनं न राष्ट्रम् ।
नेच्छेद् अधर्मेण समृद्धिमात्मनः
स शीलवान् प्रज्ञावान् धार्मिकः स्यात् ॥९॥ )
अनुवाद—जो अपने लिए या दूसरेके लिये पुत्र, धन, और राज्य
नहीं चाहते, न अधर्मसे अपनी उन्नति चाहते हैं; वही
सदाचारी ( शीलवान् ) प्रज्ञावान और धार्मिक हैं ।
जेतवन धर्मश्रवण
८५—अप्पका ते मनुस्सेसु ये जना पारगामिनो ।
अथायं इतरा पजा तीरमेवानुधावति ॥१०॥
( अल्पकास्ते मनुष्येषु ये जनाः पारगामिनः ।
अथेमा इतराः प्रजाः तीरमेवानुधावति ॥१०॥ )
८६—ये च खो सम्मदक्खाते धम्मे धम्मानुवत्तिनो ।
ते जना पारमेस्सन्ति मच्चुधेय्यं सुदुत्तरं ॥११॥
( ये च खलु सम्यगाख्याते धर्मे धर्मानुवर्तिनः ।
ते जनाः पारमेष्यन्ति मृत्युधेयं सुदुस्तरम् ॥११॥ )
अनुवाद—मनुष्योंमें पार जानेवाले जन विरले ही हैं, यह दूसरे
लोग तो तीरे ही तीरे दौड़नेवाले हैं। जो सुव्याख्यात धर्म-
का अनुगमन करते हैं, वह मृत्युगृहीत अतिदुस्तर (संसार-
सागर) को पार करेंगे।

५. बालवग्गो (बाल वर्ग)

४० ] धम्मपदं [ ६।१४ '
जेतवन पाँच सौ नवागत भिक्षु
८७-काण्हं धम्मं विप्पहाय सुक्कं भावेथ पण्डितो ।
ओका अनोकं आगम्म विवेके यत्थ दूरमं ॥१२॥
( कृष्णं धर्मं विप्रहाय शुक्लं भावयेत् पण्डितः ।
ओकात् अनोकं आगम्य विवेके यत्र दूरमम् ॥१२॥)
८८-तत्रामिरतिमिच्छेय्य हित्वा कामे अकिञ्चनो ।
परियोदपेय्य अत्तानं चित्तक्लेसेहि पण्डितो ॥१३॥
( तत्राभिरतिमिच्छेत् हित्वा कामान् अकिंचनः ।
पर्य्यवदापयेत् आत्मानं चित्तक्लेशैः पण्डितः ॥१३॥)
अनुवाद—काले धर्म (=पाप )को छोडकर, पण्डित (जन ) शुक्ल
(-धर्म ) का आचरण करें। घरसे बेघर हो दूर जा विवेक
( =एकान्त ) का सेवन करें। भोगोको छोड़, सर्वस्वत्यागी
हो वहीं रत रहनेकी इच्छा करें। पण्डित (जन ) चित्त-
के मलोंसे अपनेको परिशुद्ध करें।
८९-येसं सम्बोधि-अङ्गेसु सम्मा चित्तं सुभावितं ।
आदान-पटिनिस्सग्गे अनुपदाय ये रता ।
खीणासवा जुतीमन्तो ते लोके परिनिब्बुता ॥१४॥
( येषां सम्बोध्यंगेषु सम्यक् चित्तं सुभावितम् ।
आदानप्रतिनिःसर्गे अनुपदाय ये रताः ।
क्षीणास्रवा ज्योतिष्मन्तस्ते लोके परिनिर्वृताः ॥१४॥)
अनुवाद—सम्बोधि(=परम ज्ञान )के अंगों(=संयोध्यंगो )में जिनका
चित्त भली प्रकार परिभावित (=संस्कृत, ) हो गया है;

६।१४ ] पण्डितवग्गो [ ४१
जो परिग्रहके परित्यागपूर्वक अपरिग्रहमें रत हैं। ऐसे,
चित्तके मलोंसे निर्मुक्त (=क्षीणास्रव ), द्युतिमान् ( पुरुष )
लोकमें निर्वाणको प्राप्त हो गये हैं।
६-पण्डितवर्ग समाप्त

७—अरहन्तवग्गो
राजगह ( जीवकका आम्रवन ) जीवक
९०-गतद्धिनो विसोकस्स विप्पमुत्तस्स सब्बधि ।
सब्बगन्थप्पहीणस्स परिळाहो न विज्जति ॥१॥
( गताध्वनो विशोकस्य विप्रमुक्तस्य सर्वथा ।
सर्वग्रन्थप्रहीणस्य परिदाहो न विद्यते ॥१॥)
अनुवाद—जिसका मार्ग(-गमन ) समाप्त हो चुका है, जो शोक-
रहित तथा सर्वथा मुक्त है; जिसकी सभी ग्रंथियाँ क्षीण हो
गई हैं ; उसके लिये सन्ताप नहीं है ।
राजगह ( वेणुवन ) महाकस्सप
६१-उय्युञ्जन्ति सतीमन्तो न निकेते रमन्ति ते ।
हंसा 'व पल्ललं हित्वा ओकमोकं जहन्ति ते ॥२॥
( उद्युञ्जते स्मृतिमन्तो न निकेते रमन्ते ते ।
हंसा इव पल्वलं हित्वा ओकमोकं जहति ते ॥२॥)
७२ ]

७४ ] अरहन्तवग्गो [ ४३
अनुवाद—सचेत हो वह उद्योग करते हैं, (गृह-)सुख में रमण
नहीं करते, हंस जैसे क्षुद्र जलाशयको छोड़कर चले जाते
हैं, (वैसे ही यह अर्हद् ) गृहको छोड़ जाते हैं।
जेतवन बेलट्ठि सीस
६२–येसं सन्निचयो नत्थि ये परिञ्ञातभोजना ।
सुञ्ञतो अनिमित्तो च विमोक्खो यस्स गोचरो ।
आकासे 'व सकुन्तानं गति तेसं दुरन्नया ॥३॥
( येषां सञ्चियो नास्ति ये परिज्ञातभोजनाः ।
शून्यताऽनिमित्तश्च विमोक्षो यस्य गोचरः ।
आकाश इव शकुन्तानां गतिः तेषां दुरन्वया ॥३॥)
अनुवाद—जो (वस्तुओका) सचय नहीं करते, जिनका भोजन
नियत है, शून्यता-स्वरूप तथा कारण-रहित मोक्ष (=निर्वाण)
जिनको दिखाई पडता है; उनकी गति (=गन्तव्य स्थान)
आकाशमें पक्षियोकी (गतिकी) भांति अज्ञेय है ।
राजगृह (वेणुवन) अनुरुद्ध (थेर)
६३-यस्सा'सवा परिक्खीणा आहारे च अनिस्सितो ।
सुञ्ञतो अनिमित्तो च विमोक्खो यस्स गोचरो ।
आकासे 'व सकुन्तानं पदं तस्स दुरन्नयं ॥४॥
( यस्यास्रवाः परिक्षीणा आहारे च अनिःसृतः ।
शून्यताऽनिमित्तश्च विमोक्षो यस्य गोचरः ।
आकाश इव शकुन्तानां पदं तस्य दुरन्वयम् ॥४॥)

४४ ] धम्मपद [ ७।६
अनुवाद—जिसके आस्रव (=मल) क्षीण हो गये, जो आहारमें पर-
तंत्र नहीं, जो शून्यता रूप० ।
श्रावस्ती (पूर्वाराम) महाकच्चायन
६४-यस्सिन्द्रियाणि समथं गतानि,
अस्सा यथा सारथिना सुदन्ता ।
पहीनमानस्स अनासवस्स,
देवापि तस्स पिहयन्ति तादिनो ॥५॥
( यस्येन्द्रियाणि शमतां गतानि
अश्वा यथा सारथिना सुदान्ताः ।
प्रहीणमानस्य अनास्रवस्य देवा
अपि तस्य स्पृहयन्ति तादृशः ॥५॥ )
अनुवाद—सारथीद्वारा सुदान्त (=सुशिक्षित ) अश्वोंकी भाँति
जिसकी इन्द्रियाँ शान्त हैं, जिसका अभिमान नष्ट हो गया,
( और ) जो आस्रवरहित है, ऐसे उस ( पुरुष ) की देवता
भी स्पृहा करते हैं ।
जेतवन सारिपुत्त (थेर)
६५-पठवीसमो नो विरुज्झति
इन्दखीलूपमो तादि सुव्वतो ।
रहदो 'व अपेतकद्दमो
संसारा न भवन्ति तादिनो ॥६॥

७८ ] अरहन्तवग्गो [ ४५
( पृथिवीसमो न विरुध्यते इन्द्रकीलोपमस्तादृक् सुव्रतः ।
ह्रद इवापेतकर्दमः संसारा न भवन्ति तादृशः ॥६॥ )
अनुवाद—वैसा सुन्दर व्रतधारी इन्द्रकीलके समान ( अचल ) तथा
पृथिवीके समान जो क्षुब्ध नहीं होता; ऐसे ( पुरुष ) में
कर्दमरहित सरोवरकी भाँति संसार (-मल ) नहीं
रहता ।
जेतवन कोसम्बियासित तिस्स (थेर )
६६—सन्तं तस्स मनं होति सन्ता वाचा च कम्मञ्च ।
सम्मदञ्ञाविमुत्तस्स उपसन्तस्स तादिनो ॥७॥
( शान्तं तस्य मनो भवति शान्ता वाक् च कर्म च ।
सम्यगाज्ञाविमुक्तस्य उपशान्तस्य तादृशः ॥ ७ ॥ )
अनुवाद—उपशान्त और यथार्थ ज्ञानद्वारा मुक्त हुये उस ( अहत्
पुरुष ) का मन शान्त होता है, वाणी और कर्म शान्त
होते हैं ।
जेतवन सारिपुत्र (थेर )
६७—अस्सद्धो अकतञ्ञू च सन्धिच्छेदो च यो नरो ।
हतावकासो वन्तासो स वे उत्तमपोरिसो ॥८॥
( अश्रद्धोऽकृतज्ञश्च सन्धिच्छेदश्च यो नरः ।
हतावकाशो वान्ताशः स वै उत्तम पुरुषः ॥ ८ ॥ )
अनुवाद—जो ( मूढ-) श्रद्धारहित, अकृत (=बिना बनाये=निर्वाण )-
ज्ञ, ( संसारकी ) संधिका छेदन करनेवाला, अवकाशरहित,

४६ ] धम्मपदं [ ७।१०
( विषय-) भोगको वमनकर दिया जो नर है, वही उत्तम
पुरुष है ।
जेतवन ( खदिरवनी ) रेवत ( थेर )
९८–गामे वा यदि वाऽरञ्ञे निम्ने वा यदि वा थले ।
यत्थारहन्तो विहरन्ति तं भूमिं रामणेय्यकं ॥९॥
( ग्रामे वा यदि वाऽऽरण्ये निम्ने वा यदि वा स्थले ।
यत्रार्हन्तो विहरन्ति सा भूमी रमणीया ॥ ९ ॥ )
अनुवाद—गाँवमें या जंगलमें, निम्न या ( ऊँचे ) स्थलमें जहाँ
( कहीं ) अर्हत् ( लोग ) विहार करते हैं, वही रमणीय
भूमि है ।
जेतवन आरण्यक भिक्षु
९९–रमणीयानि अरञ्ञानि यत्थ न रमते जनो ।
वीतरागा रमिस्सन्ति न ते कामगवेसिनो ॥१०॥
( रमणीयान्यरण्यानि यत्र न रमते जनः ।
वीतरागा रंस्यन्ते न ते कामगवेषिणः ॥ १० ॥ )
अनुवाद—( वह ) रमणीय वन, जहाँ ( साधारण ) जन रमण नहीं
करते, काम(भोगों)के पीछे न भटकनेवाले वीतराग (वहाँ)
रमण करेंगे ।
७–अर्हद्वर्ग समाप्त

८—सहस्सवग्गो
वेणुवन तम्बदाठिक (चोरघातक)
१००—सहस्समपि चे वाचा अनत्थपदसंहिता ।
एकं अत्थपदं सेय्यो यं सुत्वा उपसम्मति ॥ १॥
(सहस्रमपि चेद् वाचः अनर्थपदसंहिताः ।
एकमर्थपदं श्रेयो यच्छ्रुत्वोपशाम्यति ॥ १ ॥)
अनुवाद—व्यर्थके पदोंसे युक्त सहस्रों वाक्योंसे भी (वह) सार्थक
एक पद श्रेष्ठ है, जिसे सुनकर शान्ति होती है।
जेतवन दारुचीरिय (थेर)
१०१—सहस्समपि च गाथा अनत्थपदसंहिता ।
एकं गाथापदं सेय्यो यं सुत्वा उपसम्मति ॥२॥
(सहस्रमपि चेद् गाथा अनर्थपदसंहिताः ।
एकं गाथापदं श्रेयो यच्छ्रुत्वोपशाम्यति ॥ २ ॥)
अनुवाद—व्यर्थके पदोंसे युक्त हज़ार गाथाओंसे भी एक गाथापद
श्रेष्ठ है, जिसे सुनकर० ।
[ ४७

६. पण्डितवग्गो (पण्डित वर्ग)

४८ ] धम्मपदं [ ८।६
जेतवन कुण्डलकेसी (थेरी)
१०२—यो च गाथा सतं भासे अनत्थपदसंहिता ।
एकं धम्मपदं सेय्यो यं सुत्वा उपसम्मति ॥३॥
( यश्च गाथाशतं भाषेतानर्थपदसंहितम् ।
एकं धर्मपदं श्रेयो यच्छ्रुत्वोपशाम्यति ॥ ३ ॥ )
१०३-यो सहस्सं सहस्सेन सङ्गामे मानुसे जिने ।
एकं च जेय्यमत्तानं स वे सङ्गामजुत्तमो ॥४॥
( यः सहस्रं सहस्रेण संग्रामे मानुषान् जयेत् ।
एकं च जयेद् आत्मानं स वै संग्रामजिदुत्तमः ॥ ४ ॥ )
अनुवाद—जो व्यर्थके पदोंसे युक्त सौ गाथायें भी भायें (उससे)
धर्मका एक पद भी श्रेष्ठ है, जिसे सुनकर ० ॥ सग्राममें
जो हजारो हजार मनुष्योंको जीत ले, (उससे कहीं अच्छा)
एक अपनेको जीतनेवाला उत्तम संग्रामजिद् है।
जेतवन अनर्थ-पुच्छक ब्राह्मण
१०४-अत्ता ह वे जितं सेय्यो या चायं इतरा पजा ।
अत्तदन्तस्स पोसस्स निच्चं सञ्ञतचारिनो ॥५॥
( आत्मा ह वै जितः श्रेयान् या चेयमितराः प्रजा ।
दान्तात्मनः पुरुषस्य नित्यं संयतचारिणः ॥ ५ ॥ )
१०५-नेव देवो न गन्धब्बो न मारो सह बम्हुना ।
जितं अपजितं कयिरा तथारूपस्स जन्तुनो ॥६॥

८१८ ] सहस्सवग्गो [ ४९
( नैव देवो न गन्धर्वो न मारः सह ब्रह्मणा ।
जितं अपजितं कुर्यात् तथारूपस्य जन्तोः ॥ ६ ॥
अनुवाद—इन अन्य प्रजाओंके जीतनेकी अपेक्षा अपनेको जीतना श्रेष्ठ
है । अपनेको दमन करनेवाला, नित्य अपनेको संयम
करनेवाला जो पुरुष है। इस प्रकारके प्राणीके जीतेको,
न देवता, न गन्धर्व, न ब्रह्मा सहित मार, बेजीता कर
सकते हैं ।
वेणुवन सारिपुत्तके मामा
१०६—मासे मासे सहस्सेन यो यजेथ सतं समं ।
एकञ्च भावितत्तानं मुहुत्तमपि पूजये ।
सा येव पूजना सेय्यो 'यं चे वस्ससतं हुतं ॥७॥
( मासे मासे सहस्रेण यो यजेत शतं समान् ।
एकं च भावितात्मानं मुहूर्तमपि पूजयेत् ।
सैव पूजना श्रेयसी यच्चेव् वर्षशतं हुतम् ॥ ७ ॥ )
अनुवाद—सहस्र(-दक्षिणा यज्ञ) से जो महीने महीने सौ वर्ष
तक यजन करे, और यदि परिशुद्ध मनवाले एक (पुरुष)
को एक मुहुर्त ही पूजे ; तो सौ वर्षके हवनसे यह पूजा
ही श्रेष्ठ है ।
वेणुवन सारिपुत्तका भाजा
१०७—यो च वस्ससतं जन्तु अग्गिं परिचरे वने ।
एकं च भावितत्तानं मुहुत्तमपि पूजये ।
सा येव पूजना सेय्यो यं चे वस्ससतं हुतं ॥८॥
४

५० ] धम्मपद [ ८।१०
( यश्च वर्षशतं जन्तुरग्निं परिचरेद् वने ।
एकं च भावितात्मानं मुहूर्तमपि पूजयेत् ।
सैव पूजना श्रेयसी यच्चेद् वर्षशतं हुतम् ॥ ८ ॥ )
अनुवाद—यदि प्राणी सौ वर्ष तक वनमें अग्निपरिचरण (=अग्नि-
होत्र ) करे, और यदि।
वेणुवन सारिपुत्तका मित्र ब्राह्मण
१०८–यं किंचियिट्ठं च हुतं च लोके ,
संवच्छरं यजेथ पुञ्जपेक्खो ।
सब्बम्पि तं न चतुभागमेति ,
अभिवादना उज्जुगतेसु सेय्यो ॥६॥
( यत् किंचिद् इष्टं च हुतं च लोके,
संवत्सरं यजेत पुण्यापेक्षः ।
सर्वमपि तत् न चतुर्भागमेति,
अभिवादना ऋजुगतेषु श्रेयसी ॥ ९ ॥ )
अनुवाद—पुण्यकी इच्छासे जो वर्ष भर नाना प्रकारके यज्ञ और
हवनको करे, तो भी वह सरलताको प्राप्त ( पुरुष )
के लिये की गई अभिवादनाके चतुर्थांशसे भी बढ़कर
नहीं है।
अरण्यकुटी दीघायु कुमार
१०९–अभिवादनसीलस्स निच्चं वद्धापचायिनो ।
चत्तारो धम्मा वड्ढन्ति आयु वण्णो सुखं बलं ॥१०॥

८।१२ ] सहस्सवग्गो [ ५१
( अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धापचायिनः ।
चत्तारो धर्मा वर्धन्ते आयुर्वर्णः सुखं बलम्* ॥ १० ॥ )
अनुवाद—जो अभिवादन शील है, जो सदा वृद्धोंकी सेवा करनेवाला
है, उसकी चार बातें ( =धर्म ) बढ़ती हैं,—आयु, वर्ण,
सुख और बल ।
जेतवन संकिच्च (=सांकृत्य) सामणेर
११०—यो च वस्ससतं जीवे दुस्सीलो असमाहितो ।
एकाहं जीवितं सेय्यो सीलवन्तस्स झायिनो ॥ ११॥
( यश्च वर्षशतं जीवेद् दुःशीलोऽसमाहितः ।
एकाहं जीवितं श्रेयः शीलवतो ध्यायितः ॥ ११ ॥ )
अनुवाद—दुराचारी और एकाग्रचित्तताविरहित (=असमाहित) के
सौ वर्षके जीनेसे भी सदाचारी और ध्यानीका एक दिन
का जीवन श्रेष्ठ है ।
जेतवन कोण्डन्न (थेर)
१११—यो च वस्ससतं जीवे दुप्पञ्ञो असमाहितो ।
एकाहं जीवितं सेय्यो पञ्ञावन्तस्स झायिनो ॥ १२॥
( यश्च वर्षशतं जीवेद् दुष्प्रज्ञोऽसमाहितः ।
एकाहं जीवितं श्रेयः प्रज्ञावतो ध्यायिनः ॥ १२ ॥ )

  • मनुस्मृतिमें है—"अभिवादनशीलस्य नित्य वृद्धोपसेविनः । चत्वारि
    संप्रवर्द्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ( २।१२१ ) ।

५२ ] धम्मपदं [ ८।१५
अनुवाद—दुष्प्रज्ञ और असमाहितके सौ वर्षके जीनेसे भी प्रज्ञावान्
और ध्यानीका एक दिनका जीवन श्रेष्ठ है।
जेतवन सप्पदास ( थेर )
११२–यो च वस्ससतं जीवे कुसीतो हीनवीरियो ।
एकाहं जीवितं सेय्यो वीरियमारभतो दळ्हं ॥१३॥
( यश्च वर्षशतं जीवेत् कुसीदो हीनवीर्यः ।
एकाहं जीवितं श्रेयो वीर्यमारभतो दृढम् ॥१३॥ )
अनुवाद—आलसी और अनुद्योगीके सौ वर्षके जीवनसे दृढ़ उद्योग
करनेवालेके जीवनका एक दिन श्रेष्ठ है।
जेतवन पटाचारा ( थेरी )
११३–यो च वस्ससतं जीवे अपस्सं उदयव्ययं ।
एकाहं जीवितं सेय्यो पस्सतो उदयव्ययं ॥१४॥
( यश्च वर्षशतं जीवेद् अपश्यन् उदयव्ययम् ।
एकाहं जीवितं श्रेयः पश्यत उदयव्ययम् ॥१४॥ )
अनुवाद—( संसारमें वस्तुओंके ) उत्पत्ति और विनाशका न
ख्यालकरनेके सौ वर्षके जीवनसे, उत्पत्ति और विनाश-
का ख्याल करनेवाले जीवनका एक दिन श्रेष्ठ है।
जेतवन किस गोतमी
११४–यो च वस्ससतं जीवे अपस्सं अमतं पदं ।
एकाहं जीवितं सेय्यो पस्सतो अमतं पदं ॥१५॥

८।१६ ] सहस्सवग्गो [ ५३
( यश्च वर्षशतं जीवेद् अपश्यन् अमृतं पदम् ।
एकाहं जीवितं श्रेयः पश्यतोऽमृतं पदम् ॥१५॥ )
अनुवाद—अमृतपद ( =दुःखनिर्वाण ) को न ख्याल करनेके सौ
वर्षके जीवनसे, अमृतपदको देखनेवाले जीवनका एक
दिन श्रेष्ठ है।
जेतवन बहुपुत्तिका (थेरी)
११५—यो च वस्ससतं जीवे अपस्सं धम्ममुत्तमं ।
एकाहं जीवितं सेय्यो पस्सतो धम्ममुत्तमं ॥१६॥
( यश्च वर्षशतं जीवेदपश्यन् धर्ममुत्तमम् ।
एकाहं जीवितं श्रेयः पश्यतो धर्ममुत्तमम् ॥१६॥ )
अनुवाद—उत्तम धर्मको न देखनेके सौ वर्षके जीवनसे, उत्तम धर्मके
देखनेवालेके जीवनका एक दिन श्रेष्ठ है।
८–सहस्रवर्ग समाप्त

९—पापवग्गो
जेतवन ( चूळ ) एकसाटक ( ब्राह्मण )
११६—अभित्थरेथ कल्याणे पापा चित्तं निवारये ।
दन्धं हि करोतो पुञ्ञं पापस्मिं रमते मनो ॥ १॥
( अभित्वरेत कल्याणे पापात् चित्तं निवारयेत् ।
तन्द्रितं हि कुर्वतः पुण्यं पापे रमते मनः ॥१॥ )
अनुवाद—पुण्य ( कामोंमें ) जल्दी करे, पापसे चित्तको निवारण करे,
पुण्यको धीमी गतिसे करनेपर चित्त पापमें रत होने लगता है ।
जेतवन सेय्यसक ( थेर )
११७—पापञ्चे पुरिसो कयिरा न तं कयिरा पुनप्पुनं ।
न तम्हि छन्दं कयिराथ दुक्खो पापस्स उच्चयो ॥२॥
( पापं चेद् पुरुषः कुर्यात् न तत् कुर्यात् पुनः पुनः ।
न तस्मिं छन्दं कुर्यात् , दुःखः पापस्य उच्चयः ॥२॥ )
अनुवाद—यदि पुरुष ( कभी ) पापकर डाले, तो उसे पुनः पुनः
न करे, उसमें रत न होवे, ( क्योंकि ) पापका संचय
दुःख ( का कारण ) होता है ।
५४ ]