धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)
Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation
महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा
५. बालवग्गो (बाल वर्ग)
४० ] धम्मपदं [ ६।१४ '
जेतवन पाँच सौ नवागत भिक्षु
८७-काण्हं धम्मं विप्पहाय सुक्कं भावेथ पण्डितो ।
ओका अनोकं आगम्म विवेके यत्थ दूरमं ॥१२॥
( कृष्णं धर्मं विप्रहाय शुक्लं भावयेत् पण्डितः ।
ओकात् अनोकं आगम्य विवेके यत्र दूरमम् ॥१२॥)
८८-तत्रामिरतिमिच्छेय्य हित्वा कामे अकिञ्चनो ।
परियोदपेय्य अत्तानं चित्तक्लेसेहि पण्डितो ॥१३॥
( तत्राभिरतिमिच्छेत् हित्वा कामान् अकिंचनः ।
पर्य्यवदापयेत् आत्मानं चित्तक्लेशैः पण्डितः ॥१३॥)
अनुवाद—काले धर्म (=पाप )को छोडकर, पण्डित (जन ) शुक्ल
(-धर्म ) का आचरण करें। घरसे बेघर हो दूर जा विवेक
( =एकान्त ) का सेवन करें। भोगोको छोड़, सर्वस्वत्यागी
हो वहीं रत रहनेकी इच्छा करें। पण्डित (जन ) चित्त-
के मलोंसे अपनेको परिशुद्ध करें।
८९-येसं सम्बोधि-अङ्गेसु सम्मा चित्तं सुभावितं ।
आदान-पटिनिस्सग्गे अनुपदाय ये रता ।
खीणासवा जुतीमन्तो ते लोके परिनिब्बुता ॥१४॥
( येषां सम्बोध्यंगेषु सम्यक् चित्तं सुभावितम् ।
आदानप्रतिनिःसर्गे अनुपदाय ये रताः ।
क्षीणास्रवा ज्योतिष्मन्तस्ते लोके परिनिर्वृताः ॥१४॥)
अनुवाद—सम्बोधि(=परम ज्ञान )के अंगों(=संयोध्यंगो )में जिनका
चित्त भली प्रकार परिभावित (=संस्कृत, ) हो गया है;
६।१४ ] पण्डितवग्गो [ ४१
जो परिग्रहके परित्यागपूर्वक अपरिग्रहमें रत हैं। ऐसे,
चित्तके मलोंसे निर्मुक्त (=क्षीणास्रव ), द्युतिमान् ( पुरुष )
लोकमें निर्वाणको प्राप्त हो गये हैं।
६-पण्डितवर्ग समाप्त
७—अरहन्तवग्गो
राजगह ( जीवकका आम्रवन ) जीवक
९०-गतद्धिनो विसोकस्स विप्पमुत्तस्स सब्बधि ।
सब्बगन्थप्पहीणस्स परिळाहो न विज्जति ॥१॥
( गताध्वनो विशोकस्य विप्रमुक्तस्य सर्वथा ।
सर्वग्रन्थप्रहीणस्य परिदाहो न विद्यते ॥१॥)
अनुवाद—जिसका मार्ग(-गमन ) समाप्त हो चुका है, जो शोक-
रहित तथा सर्वथा मुक्त है; जिसकी सभी ग्रंथियाँ क्षीण हो
गई हैं ; उसके लिये सन्ताप नहीं है ।
राजगह ( वेणुवन ) महाकस्सप
६१-उय्युञ्जन्ति सतीमन्तो न निकेते रमन्ति ते ।
हंसा 'व पल्ललं हित्वा ओकमोकं जहन्ति ते ॥२॥
( उद्युञ्जते स्मृतिमन्तो न निकेते रमन्ते ते ।
हंसा इव पल्वलं हित्वा ओकमोकं जहति ते ॥२॥)
७२ ]
७४ ] अरहन्तवग्गो [ ४३
अनुवाद—सचेत हो वह उद्योग करते हैं, (गृह-)सुख में रमण
नहीं करते, हंस जैसे क्षुद्र जलाशयको छोड़कर चले जाते
हैं, (वैसे ही यह अर्हद् ) गृहको छोड़ जाते हैं।
जेतवन बेलट्ठि सीस
६२–येसं सन्निचयो नत्थि ये परिञ्ञातभोजना ।
सुञ्ञतो अनिमित्तो च विमोक्खो यस्स गोचरो ।
आकासे 'व सकुन्तानं गति तेसं दुरन्नया ॥३॥
( येषां सञ्चियो नास्ति ये परिज्ञातभोजनाः ।
शून्यताऽनिमित्तश्च विमोक्षो यस्य गोचरः ।
आकाश इव शकुन्तानां गतिः तेषां दुरन्वया ॥३॥)
अनुवाद—जो (वस्तुओका) सचय नहीं करते, जिनका भोजन
नियत है, शून्यता-स्वरूप तथा कारण-रहित मोक्ष (=निर्वाण)
जिनको दिखाई पडता है; उनकी गति (=गन्तव्य स्थान)
आकाशमें पक्षियोकी (गतिकी) भांति अज्ञेय है ।
राजगृह (वेणुवन) अनुरुद्ध (थेर)
६३-यस्सा'सवा परिक्खीणा आहारे च अनिस्सितो ।
सुञ्ञतो अनिमित्तो च विमोक्खो यस्स गोचरो ।
आकासे 'व सकुन्तानं पदं तस्स दुरन्नयं ॥४॥
( यस्यास्रवाः परिक्षीणा आहारे च अनिःसृतः ।
शून्यताऽनिमित्तश्च विमोक्षो यस्य गोचरः ।
आकाश इव शकुन्तानां पदं तस्य दुरन्वयम् ॥४॥)
४४ ] धम्मपद [ ७।६
अनुवाद—जिसके आस्रव (=मल) क्षीण हो गये, जो आहारमें पर-
तंत्र नहीं, जो शून्यता रूप० ।
श्रावस्ती (पूर्वाराम) महाकच्चायन
६४-यस्सिन्द्रियाणि समथं गतानि,
अस्सा यथा सारथिना सुदन्ता ।
पहीनमानस्स अनासवस्स,
देवापि तस्स पिहयन्ति तादिनो ॥५॥
( यस्येन्द्रियाणि शमतां गतानि
अश्वा यथा सारथिना सुदान्ताः ।
प्रहीणमानस्य अनास्रवस्य देवा
अपि तस्य स्पृहयन्ति तादृशः ॥५॥ )
अनुवाद—सारथीद्वारा सुदान्त (=सुशिक्षित ) अश्वोंकी भाँति
जिसकी इन्द्रियाँ शान्त हैं, जिसका अभिमान नष्ट हो गया,
( और ) जो आस्रवरहित है, ऐसे उस ( पुरुष ) की देवता
भी स्पृहा करते हैं ।
जेतवन सारिपुत्त (थेर)
६५-पठवीसमो नो विरुज्झति
इन्दखीलूपमो तादि सुव्वतो ।
रहदो 'व अपेतकद्दमो
संसारा न भवन्ति तादिनो ॥६॥
७८ ] अरहन्तवग्गो [ ४५
( पृथिवीसमो न विरुध्यते इन्द्रकीलोपमस्तादृक् सुव्रतः ।
ह्रद इवापेतकर्दमः संसारा न भवन्ति तादृशः ॥६॥ )
अनुवाद—वैसा सुन्दर व्रतधारी इन्द्रकीलके समान ( अचल ) तथा
पृथिवीके समान जो क्षुब्ध नहीं होता; ऐसे ( पुरुष ) में
कर्दमरहित सरोवरकी भाँति संसार (-मल ) नहीं
रहता ।
जेतवन कोसम्बियासित तिस्स (थेर )
६६—सन्तं तस्स मनं होति सन्ता वाचा च कम्मञ्च ।
सम्मदञ्ञाविमुत्तस्स उपसन्तस्स तादिनो ॥७॥
( शान्तं तस्य मनो भवति शान्ता वाक् च कर्म च ।
सम्यगाज्ञाविमुक्तस्य उपशान्तस्य तादृशः ॥ ७ ॥ )
अनुवाद—उपशान्त और यथार्थ ज्ञानद्वारा मुक्त हुये उस ( अहत्
पुरुष ) का मन शान्त होता है, वाणी और कर्म शान्त
होते हैं ।
जेतवन सारिपुत्र (थेर )
६७—अस्सद्धो अकतञ्ञू च सन्धिच्छेदो च यो नरो ।
हतावकासो वन्तासो स वे उत्तमपोरिसो ॥८॥
( अश्रद्धोऽकृतज्ञश्च सन्धिच्छेदश्च यो नरः ।
हतावकाशो वान्ताशः स वै उत्तम पुरुषः ॥ ८ ॥ )
अनुवाद—जो ( मूढ-) श्रद्धारहित, अकृत (=बिना बनाये=निर्वाण )-
ज्ञ, ( संसारकी ) संधिका छेदन करनेवाला, अवकाशरहित,
४६ ] धम्मपदं [ ७।१०
( विषय-) भोगको वमनकर दिया जो नर है, वही उत्तम
पुरुष है ।
जेतवन ( खदिरवनी ) रेवत ( थेर )
९८–गामे वा यदि वाऽरञ्ञे निम्ने वा यदि वा थले ।
यत्थारहन्तो विहरन्ति तं भूमिं रामणेय्यकं ॥९॥
( ग्रामे वा यदि वाऽऽरण्ये निम्ने वा यदि वा स्थले ।
यत्रार्हन्तो विहरन्ति सा भूमी रमणीया ॥ ९ ॥ )
अनुवाद—गाँवमें या जंगलमें, निम्न या ( ऊँचे ) स्थलमें जहाँ
( कहीं ) अर्हत् ( लोग ) विहार करते हैं, वही रमणीय
भूमि है ।
जेतवन आरण्यक भिक्षु
९९–रमणीयानि अरञ्ञानि यत्थ न रमते जनो ।
वीतरागा रमिस्सन्ति न ते कामगवेसिनो ॥१०॥
( रमणीयान्यरण्यानि यत्र न रमते जनः ।
वीतरागा रंस्यन्ते न ते कामगवेषिणः ॥ १० ॥ )
अनुवाद—( वह ) रमणीय वन, जहाँ ( साधारण ) जन रमण नहीं
करते, काम(भोगों)के पीछे न भटकनेवाले वीतराग (वहाँ)
रमण करेंगे ।
७–अर्हद्वर्ग समाप्त
८—सहस्सवग्गो
वेणुवन तम्बदाठिक (चोरघातक)
१००—सहस्समपि चे वाचा अनत्थपदसंहिता ।
एकं अत्थपदं सेय्यो यं सुत्वा उपसम्मति ॥ १॥
(सहस्रमपि चेद् वाचः अनर्थपदसंहिताः ।
एकमर्थपदं श्रेयो यच्छ्रुत्वोपशाम्यति ॥ १ ॥)
अनुवाद—व्यर्थके पदोंसे युक्त सहस्रों वाक्योंसे भी (वह) सार्थक
एक पद श्रेष्ठ है, जिसे सुनकर शान्ति होती है।
जेतवन दारुचीरिय (थेर)
१०१—सहस्समपि च गाथा अनत्थपदसंहिता ।
एकं गाथापदं सेय्यो यं सुत्वा उपसम्मति ॥२॥
(सहस्रमपि चेद् गाथा अनर्थपदसंहिताः ।
एकं गाथापदं श्रेयो यच्छ्रुत्वोपशाम्यति ॥ २ ॥)
अनुवाद—व्यर्थके पदोंसे युक्त हज़ार गाथाओंसे भी एक गाथापद
श्रेष्ठ है, जिसे सुनकर० ।
[ ४७