धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)
Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation
महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा
८. सहस्सवग्गो (सहस्र वर्ग)
१०।६ ] दण्डवग्गो [ ६१
जेतवन बहुतसे लड़के
१३१-सुखकामानि भूतानि यो दण्डेन विहिंसति ।
अत्तनो सुखमेसानो पेच्च सो न लभते सुखं ॥३॥
( सुखकामानि भूतानि यो दण्डेन विहिनस्ति ।
आत्मनः सुखमन्विष्य प्रेत्य स न लभते सुखम् ॥३॥ )
१३२-सुखकामानि भुतानि यो दण्डेन न हिंसति ।
अत्तनो सुखमेसानो पेच्च सो लभते सुखं ॥४॥
( सुखकामानि भूतानि यो दण्डेन न हिनस्ति ।
आत्मनः सुखमन्विष्य प्रेत्य स लभते सुखम् ॥४॥ )
अनुवाद—सुख चाहनेवाले प्राणियोंको, अपने सुख की चाहसे जो दण्ड
से मारता है, वह मरकर सुख नहीं पाता । सुख चाहनेवाले
प्राणियोको, अपने सुख की चाहसे जो दण्डसे नहीं मारता,
वह मरकर सुखको प्राप्त होता है ।
जेतवन कुण्डधान (थेर)
१३३-मा वोच फरुसं कञ्चि वुत्ता पटिवदेय्यु तं ।
दुक्खा हि सारम्भकथा पटिदण्डा फुसेय्यु तं ॥५॥
( मा वोचः परुषं किञ्चिद् उक्ताः प्रतिवदेयुस्त्वाम् ।
दुःखा हि संरम्भकथाः प्रतिदण्डाः स्पृशेयुस्त्वाम् ॥५॥ )
१३४-स चे नेरेसि अत्तानं कंसो उपहतो यथा ।
एस पत्तोसि निब्बाणं सारम्भो ते न विज्जति ॥६॥
६२ ] धम्मपदं [ १०।८
( स चेत् नेरयसि आत्मानं कांस्यमुपहतं यथा ।
एष प्राप्तोऽसि निर्वाणं संरम्भस्ते न विद्यते ॥६॥ )
अनुवाद—कठोर वचन न बोलो, बोलनेपर (दूसरे भी वैसे ही)
तुम्हें बोलेंगे, दुर्वचन दुःखदायक (होते हैं), (बोलनेसे)
बदलेमें तुम्हें दण्ड मिलेगा। टूटा कांसा जैसे निःशब्द रहता
है, (वैसे) यदि तुम अपनेको (निःशब्द रक्खो), तो
तुमने निर्वाणको पालिया, तुम्हारे लिये कलह (=हिंसा)
नहीं रही।
श्रावस्ती (पूर्वाराम) विसाखा आदि (उपासिकायें)
१३५-यथा दण्डेन गोपालो गावो पाचेति गोचरं ।
एवं जरा च मच्चू च आयुं पाचेन्ति पाणिनं ॥७॥
( यथा दण्डेन गोपालो गाः प्राजयति गोचरम् ।
एवं जरा च मृत्युश्चायुः प्राजयतः प्राणिनाम् ॥७॥ )
अनुवाद—जैसे ग्वाला लाठीसे गायोंको चरागाहमें ले जाता है; वैसे
ही बुढ़ापा और मृत्यु प्राणियोंकी आयुको ले जाते हैं।
राजगृह (वेणुवन) अजगर (प्रेत)
१३६-अथ पापानि कम्मानि करं बालो न बुज्झति ।
सेहि कम्मेहि दुम्मेधो अग्गिदड्ढो 'व तप्पति ॥८॥
(अथ पापानि कर्माणि कुर्वन् बालो न बुध्यते ।
स्वैः कर्मभिः दुर्मेधा अग्निदग्ध इव तप्यते ॥८॥)
अनुवाद—पाप कर्म करते वक्त मूढ़ (पुरुष उसे) नहीं बूझता, पीछे
१०।१२ ] दण्डवग्गो [ ६३
दुर्बुद्धि अपने ही कर्मोंके कारण आगसे जलेकी भाँति
अनुताप करता है ।
राजगृह ( वेणुवन ) महामोग्गलान ( थेर )
१३७-यो दण्डेन अदण्डेसु अप्पदुट्ठेसु दुस्सति ।
दसमन्नतरं ठानं खिप्पमेव निगच्छति ॥६॥
( यो दण्डेनादण्डेष्वप्रदुष्टेषु दुष्यति ।
दशानामन्यतमं स्थानं क्षिप्रमेव निगच्छति ॥९॥ )
१३८-वेदनं फरुसं जानिं सरीरस्स च भेदनं ।
गरुकं वापि आबाधं चित्तक्खेपं व पापुणे ॥१०॥
( वेदनां परुषां ज्यानिं शरीरस्य च भेदनम् ।
गुरुकं वाप्याबाधं चित्तक्षेपं वा प्राप्नुयात् ॥१०॥ )
१३६-राजतो वा उपस्सग्गं अब्भक्खानं व दारुणं ।
परिक्खयं व ञातीनं भोगानां व पभङ्गुणं ॥११॥
( राजतो वोपसर्गमभ्याख्यानं वा दारुणम् ।
परिक्षयं वा ज्ञातीनां भोगानां वा प्रभंजनम् ॥११॥ )
१४०-अथवस्स अगारानि अग्गी दहति पावको ।
कायस्स भेदा दुप्पञ्ञो निरयं सोपपज्जति ॥१२॥
( अथवाऽस्यागाराण्यग्निर्दहति पावकः ।
कायस्य भेदाद् दुष्प्रज्ञो निरयं स उपपद्यते ॥१२॥ )
अनुवाद—जो दण्डरहितोंको दण्डसे ( पीड़ित करता है ), निर्दोषोंको
दोष लगाता है, वह शीघ्र ही इन स्थानोंमेंसे एकको प्राप्त
६४ ] धम्मपद [ १०।१४
होता है। कड़वी वेदना, हानि, अंगका भंग होना, भारी
बीमारी, (या) चित्तविक्षेप (= पागल) को प्राप्त होता, है।
या राजासे दण्डको (प्राप्त होता है।), दारुण निन्दा, जाति
बन्धुओंका विनाश, भोगोंका क्षय; अथवा उसके घरको
अग्नि = पावक जलाता है, काया छोड़नेपर वह दुर्बुद्धि
नर्कमें उत्पन्न होता है।
जेतवन बहुभक्तिक (भिक्षु)
१४१-न नग्गचरिया न जटा न पङ्का
नानासका थण्डिलसायिका वा ।
रजोवजल्लं उक्कुटिकप्पधानं
सोधेन्ति मच्चं अवितिण्णकङ्खं ॥१३॥
( न नग्नचर्या न जटा न पंकं
नाऽनशनं स्थण्डिलशायिका वा।
रजोजलीयं उत्कुटिकप्रधानं
शोधयन्ति मर्त्य' अवितीर्णाकांक्षम् ॥१३॥ )
अनुवाद—जिस पुरुषकी आकांक्षायें समाप्त नहीं हो गईं, उस मनुष्य-
की शुद्धि, न नंगे रहनेसे, न जटासे, न पंक (लपेटने) से,
न फाका (=उपवास) करनेसे, न कड़ी भूमिपर सोनेसे,
न धूल लपेटनेसे, न उकडूँ बैठनेसे होती है।
जेतवन सन्तति (महामात्य)
१४२-अलङ्कतो चेपि समं चरेय्य
सन्तो दन्तो नियतो ब्रह्मचारी।
१०।१६ ] दण्डवग्गो [ ६५
सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डं
सो ब्राह्मणो सो समणो स भिक्खू ॥१४॥
( अलंकृतश्चेदपि शमं चरेत्
शान्तो दान्तो नियतो ब्रह्मचारी ।
सर्वेषु भूतेषु निधाय दण्डं
स ब्राह्मणः स श्रमणः स भिक्षुः ॥१४॥ )
अनुवाद—अलंकृत रहते भी यदि वह शान्त, दान्त, नियमतत्पर, ब्रह्म-
चारी, सारे प्राणियोंके प्रति दंडत्यागी है, तो वही ब्राह्मण
है, वही श्रमण (=संन्यासी ) वही भिक्षु है ।
जेतवन पिलोतिक ( थेर )
१४३—हिरिनिसेधो पुरिसो कोचि लोकस्मिं विज्जति ।
यो निन्दं अप्पबोधति अस्सो भद्दो कशामिव ॥१५॥
( ह्रीनिषेधः पुरुषः कश्चित् लोके विद्यते ।
यो निन्दां न प्रबुध्यति अश्वो भद्रः कशामिव ॥१५॥)
अनुवाद—लोकमें कोई पुरुष होते हैं, जो ( अपने ही ) लज्जा करके
निषिद्ध ( कर्म ) को नहीं करते, जैसे उत्तम घोड़ा कोड़े
को नहीं सह सकता, वैसे ही वह निन्दाको नहीं सह सकते ।
१४४—अस्सो यथा भद्रो कसानिविट्ठो
आतापिनो संवेगिनो भवाथ ।
सद्धाय सीलेन च वीरियेन-च
समाधिना धम्मविनिच्छयेन च ।
५
६६ ] धम्मपदं [ १०।१७
सम्पन्नविज्जाचरणा पतिस्सता
पहस्सथा दुक्खमिदं अनप्पकं ॥१६॥
(अश्वो यथा भद्रः कशानिविष्ट
आतापिनः संवेगिनो भवत ।
श्रद्धया शीलेन च वीर्येण च
समाधिना धर्मविनिश्चयेन च ।
सम्पन्नविद्याचरणाः प्रतिस्मृताः
प्रहास्यथ दुःखमिदं अनल्पकम् ॥१६॥)
अनुवाद—कोड़े पड़े उत्तम घोड़ेकी भाँति, उद्योगी, ग्लानियुक्त,
(वेगवान् ) हो; श्रद्धा, आचार, वीर्य, समाधि, और धर्म-
निश्चयसे युक्त ( बन ), विद्या और आचरणसे
समन्वित हो, दौड़कर इस महान् दुःख(राशि) को पार
कर सकते हो ।
१४५-उदकं हि नयन्ति नेत्तिका
उसुकरा नमयन्ति तेजनं ।
दारुं नमयन्ति तच्छका
अत्तानं दमयन्ति सुव्वता ॥१७॥
(उदकं हि नयन्ति नेतृकाः, इषुकारा नमयन्ति तेजनम् ।
दारुं नमयन्ति तक्षका आत्मानं दमयन्ति सुव्रताः ॥१७॥)
अनुवाद—नहरवाले पानी लेजाते हैं, बाण बनानेवाले बाणको ठीक
करते हैं, बढ़ई लकड़ीको ठीक करते हैं, सुन्दर व्रतवाले
अपनेको दमन करते हैं ।
१०-दण्डवर्ग समाप्त
११—जरावग्गो
जेतवन विसाखाकी संगिनी
१४६-कोनु हासो किमानन्दो निच्चं पज्जलिते सति ।
अन्धकारेण ओनद्धा प्रदीपं न गवेस्सथ ॥१॥
(को नु हासः क आनन्दो नित्यं प्रज्वलिते सति ।
अन्धकारेणाऽवनद्धाः प्रदीपं न गवेषयथ ॥१॥)
अनुवाद—जब नित्य ही (आग) जल रही हो, तो क्या हँसी है,
क्या आनन्द है ? अंधकारसे घिरे तुम दीपकको (क्यों)
नहीं ढूंढते हो ?
राजगृह (वेणुवन) सिरिमा
१४७-पस्स चित्तकतं बिम्बं अरुकायं समुस्सितं ।
आतुरं बहुसङ्कप्पं यस्स नत्थि धुवं ठिति ॥२॥
(पश्य चित्रीकृतं बिम्बं अरु-कायं समुच्छ्रितम् ।
आतुरं बहुसंकल्पं यस्य नास्ति ध्रुवं स्थितिः ॥२॥)
[ ६७