धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)
Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation
महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा
२. अप्पमादवग्गो (अप्रमाद वर्ग)
३१९ ] चित्तवग्गो [ १९
श्रावस्ती पाँच सौ विपश्यक भिक्षु
४०—कुम्भूपमं कायमिमं विदित्वा
नगरूपमं चित्तमिदं ठपेत्वा ।
योधेथ मारं पञ्ञायुधेन
जितं च रक्खे अनिवेसनो सिया ॥८॥
( कुम्भोपमं कायमिमं विदित्वा
नगरोपमं चित्तमिदं स्थापयित्वा ।
युध्येत मारं प्रज्ञायुधेन जितं
च रक्षेत् अनिवेशनः स्यात् ॥८॥ )
अनुवाद—इस शरीरको घड़ेके समान ( भंगुर ) जान, इस चित्तको
गढ़ (=नगर)के, समान क़ायम कर, प्रज्ञारूपी हथियारसे
मारसे युद्ध करे । जीतनेके बाद ( अपनी ) रक्षा करे,
( तथा ) आसक्तिरहित होवे ।
श्रावस्ती पूतिगत्त तिस्स ( थेर )
४१—अचिरं वत'यं कायो पठविं अधिसिस्सति ।
छुड्डो अपेतविञ्ञाणो निरत्थं 'व कलिङ्गरं ॥६॥
( अचिरं बतायं कायः पृथिवीं अधिशेष्यते ।
क्षुद्रोऽपेतविज्ञानो निरर्थ इव कलिङ्गरम् ॥९॥ )
अनुवाद—अहो ! यह तुच्छ शरीर शीघ्र ही चेतनारहित हो निरर्थक
काठकी भाँति पृथिवीपर पड़ रहेगा ।
२० ] धम्मपद [ ३।११
कोसल देश नन्द (गोप)
४२-दिसो दिसं यन्तं कयिरा वेरी वा पन वेरिनं ।
मिच्छापणिहितं चित्तं पापियो'नं ततो करे ॥१०॥
( द्विट् द्विषं यत् कुर्यात् वैरी वा पुनः वैरिणम् ।
मिथ्याप्रणिहितं चित्तं पापीयांसं एनं ततः कुर्यात् ॥१०॥ )
अनुवाद—जितनी ( हानि ) शत्रु शत्रु की, और वैरी वैरी की करता
है, झूठे ( मार्गपर ) लगा चित्त उससे अधिक बुराई
करता है।
कोसल देश सोरय्य (थेर)
४३-न तं माता पिता कयिरा अन्ने चापि च जातका ।
सम्मापणिहितं चित्तं सेय्यसो'नं ततो करे ॥११॥
( न तत् मातापितरौ कुर्यातां अन्ये चापि च ज्ञातिकाः ।
सम्यक्प्रणिहितं चित्तं श्रेयांसं एनं ततः कुर्यात् ॥११॥
अनुवाद—जितनी ( भलाई ) न माता-पिता कर सकते हैं, न दूसरे
भाई-बन्धु; उससे ( अधिक ) भलाई ठीक ( मार्गपर )
लगा चित्त करता है।
३—चित्तवर्ग समाप्त
४-पुप्फवग्गो
श्रावस्ती पाँच सौ भिक्षु
४४-को इमं पठविं विजेस्सति यमलोकञ्च इमं सदेवकं ।
को धम्मपदं सुदेसितं कुसलो पुप्फमिव पच्चेस्सति ॥१॥
( क इमां पृथिवीं विजेष्यते यमलोकं च इमं सदेवकम् ।
को धर्मपदं सुदेशितं कुशलः पुष्पमिव प्रचेष्यति ॥१॥ )
अनुवाद—देवताओं सहित उस यमलोक और इस पृथिवीको कौन
विजय करेगा ; सुन्दर प्रकारसे उपदिष्ट धर्मके पदोंको कौन
चतुर (पुरुष) पुष्पकी भाँति चयन करेगा ?
४५-सेखो पठविं विजेस्सति यमलोकञ्च इदं सदेवकं ।
सेखो धम्मपदं सुदेसितं कुसलो पुप्फमिव पच्चेस्सति ॥२॥
( शैक्षः पृथिवीं विजेष्यते यमलोकं च इमं सदेवकम् ।
शैक्षो धर्मपदं सुदेशितं कुशलः पुष्पमिव प्रचेष्यति ॥२॥ )
[ २१
२२ ] धम्मपदं [ ४।४
अनुवाद—शैक्ष¹ देवताओं सहित इस यमलोक और पृथिवीको विजय
करेगा। चतुर शैक्ष सुन्दर प्रकारसे उपदिष्ट धर्मके पदोंको
पुष्पकी भाँति चयन करेगा।
श्रावस्ती मरीचि ( कम्मट्ठानिक थेर )
४६—फेणूपमं कायमिमं विदित्वा
मरीचिधम्मं अभिसम्बुधानो ;
छेत्वान मारस्स पपुप्फकानि
अदस्सनं मच्चुराजस्स गच्छे ॥३॥
(फेनोपमं कायमिमं विदित्वा
मरीचिधर्मं अभिसम्बुधानः ।
छित्त्वा मारस्य प्रपुष्पकाणि
अदर्शनं मृत्युराजस्य गच्छेत् ॥ ३ ॥)
अनुवाद—इस कायाको फेनके समान जान, या ( मरु-) मरीचिका के
समान मान, फन्देको तोडकर, यमराजको फिर न
देखनेवाले बनो।
श्रावस्ती विडूडभ
४७-पुप्फानि हेव पचिनन्तं व्यासत्तमनसं नरम् ।
सुत्तं गामं महोघो'व मच्चू आदाय गच्छति ॥ ४॥
¹ निर्वाणके मार्गपर जो इस प्रकार आरूढ हो गये हैं, कि फिर उनका
उससे पतन नहीं हो सकता, ऐसे पुरुषको शैक्ष कहते हैं। उनके तीन भेद हैं—
स्रोतआपन्न, सकृदागामी, अनागामी ।
४।६ ] पुप्फवग्गो [ २३
(पुष्पाणि ह्येव प्रचिन्वन्तं व्यासक्तमनसं नरम्।
सुप्तं ग्रामं महोध इव मृत्युरादाय गच्छति ॥ ४ ॥
अनुवाद-(राग आदिके) फूलोंको चुननेवाले आसक्तियुक्त मनुष्य-
को मृत्यु (वैसे ही) पकड ले जाती है, जैसे सोये गाँवको
बड़ी बाढ़ ।
श्रावस्ती पतिपूजिका
४८-पुप्फानि हेव पचिनन्तं व्यासत्तमनसं नरं ।
अतित्तं येव कामेसु अन्तको कुरुते वसं ॥५॥
(पुष्पाणि ह्येव प्रचिन्वन्तं व्यासक्तमनसं नरम्
अतृप्तं एव कामेषु अन्तकः कुरुते वशम् ॥ ५ ॥ )
अनुवाद-(राग आदि) फूलोंको चुनते आसक्तियुक्त पुरुषको, (जब कि
अभी उसने) कामोंमें तृप्ति नहीं प्राप्त की (तभी)
यम (अपने) वशमें कर लेता है।
श्रावस्ती (कंजूस) कोसिय सेठ
४६-यथापि भमरो पुप्फं वण्णगन्धं अहेठयं ।
पलेति रसमादाय एवं गामे मुनी चरे ॥६॥
(यथापि भ्रमरः पुष्पं वर्णगन्धं अघ्नन् ।
पलायते रसमादाय, एवं ग्रामे मुनिश्चरेत ॥ ६ ॥ )
अनुवाद-जिस प्रकार भ्रमर फूलके वर्ण और गंधको बिना हानि
पहुँचाये, रसको लेकर चल देता है, वैसे ही गाँवमें
मुनि विचरण करे।
२४ ] धम्मपदं [ ४१९
श्रावस्ती पाठिक ( आजीवक साधु )
५०-न परेस विलोमानि न परेस कताकतं ।
अत्तनो'व अवेक्खेय्य कतानि अकतानि च ॥७॥
( न परेषां विलोमानि न परेषां कृताकृतम् ।
आत्मन एव अवेक्षेत कृतानि अकृतानि च ॥ ७ ॥ )
अनुवाद-न दूसरोके विरोधी ( काम ) करे, न दूसरोंके कृत-अकृत-
के खोजमें रहे, ( आदमीको चाहिये कि वह ) अपने
ही कृत (=किये) और अकृत (=न किये ) की
(खोज करे ) ।
श्रावस्ती छत्तपाणि ( उपासक )
५१-यथापि रुचिरं पुप्फं वण्णवन्तं अगन्धकं ।
एवं सुभासिता वाचा अफला होति अकुब्बतो ॥८॥
( यथापि रुचिरं पुष्पं वर्णवद् अगन्धकम् ।
एवं सुभाषिता वाक् अफला भवति अकुर्वतः ॥ ८ ॥ )
अनुवाद-जैसे रुचिर और वर्णयुक्त ( किन्तु ) गंधरहित फूल है,
वैसे ही ( कथनानुसार ) आचरण न करनेवालेकी सुभाषित
वाणी भी निष्फल है ।
५२-यथापि रुचिरं पुप्फं वण्णवन्तं सगन्धकं ।
एवं सुभासिता वाचा सफला होति कुब्बतो ॥६॥
( यथापि रुचिरं पुष्पं वर्णवत् सगन्धकम् ।
एवं सुभाषिता वाक् सफला भवति कुर्वतः ॥ ९ ॥ )
४।११ ] पुप्फवग्गो [ २५
अनुवाद—जैसे रुचिर वर्णयुक्त और गन्धसहित फूल होता है,
वैसे ही (वचनके अनुसार काम) करनेवालेकी सुभाषित
वाणी सफल होती है ।
श्रावस्ती पूर्वाराम विशाखा (उपासिका)
५३-यथापि पुप्फरासिम्हा कयिरा मालागुणे बहू ।
एवं जातेन मच्चेन कत्तब्बं कुसलं बहुं ॥१०॥
(यथापि पुष्पराशेः कुर्यात् मालागुणान् बहून् ।
एवं जातेन मर्त्येन कर्त्तव्यं कुशलं बहु ॥ १० ॥ )
अनुवाद—जिस प्रकार पुष्पराशिसे बहुतसी मालायें बनाये, उसी
प्रकार उत्पन्न हुये प्राणीको चाहिये कि वह बहुतसे भले
(कर्मोंको) करे ।
श्रावस्ती आनन्द (थेर)
५४-न पुप्फगन्धो पटिवातमेति
न चन्दनं तगरमल्लिका वा ।
सतञ्च गन्धो पटिवातमेति
सब्बा दिसा सप्पुरिसो पवाति ॥११॥
(न पुष्पगन्धः प्रतिवातमेति
न चन्दनं तगर-मल्लिके वा ।
सतां च गन्धः प्रतिवातमेति
सर्वा दिशः सत्पुरुषः प्रवाति ॥११॥)