धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)
Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation
महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा
९. पापवग्गो (पाप वर्ग)
६८ ] धम्मपदं [ ११।५
अनुवाद—देखो विचित्र शरीरको, जो व्रणोंसे युक्त, फूला, पीड़ित
नाना सङ्कल्पोंसे युक्त है, जिसकी स्थिति अनियत है।
जेतवन उत्तरा (थेरी)
१४८-परिजिन्नमिदं रूपं रोगनिड्ढं पभङ्गुरं ।
भिज्जती पूतिसन्देहो मरणन्तं हि जीवितं ॥३॥
(परिजीर्णमिदं रूपं रोगनीडं प्रभंगुरम्।
भिद्यते पूतिसन्देहो मरणान्तं हि जीवितम् ॥३॥)
अनुवाद—यह रूप जीर्ण शीर्ण, रोगका घर, और भंगुर है, सड़ कर
देह भग्न होती है; जीवन मरणान्त जो ठहरा ।
जेतवन अधिमान (भिक्खु)
१४६-यानि'मानि अपत्यानि अलाबूनेव सारदे ।
कापोतकानि अट्ठीनि तानि दिस्वान का रति ॥४॥
(यानीमान्यपथ्यान्यलावूनीव शरदि।
कापोतकान्यस्थीनि तानि दृष्ट्वा का रतिः ॥४॥)
अनुवाद—शरद् कालकी अपथ्य लौकीकी भाँति (फेंक दी गईं),
या कबूतरोंकी सी (सफेद होगईं) हड्डियोंको देखकर किस-
को इस (शरीरमें) प्रेम होगा ?
जेतवन रूपनन्दा (थेरी)
१५०-अट्ठीनं नगरं कतं मंसलोहितलेपनं ।
यत्थ जरा च मच्चू च मानो मक्खो च ओहितो ॥५॥
११७ ] जरावग्गो [ ६९
(अस्थ्नां नगरं कृतं मांसलोहितलेपनम् ।
यत्र जरा च मृत्युश्च मानो म्रक्षश्चावहितः ॥५॥)
अनुवाद—हड्डियोंका (एक) नगर (=गढ़) बनाया गया है, जो मांस
और रक्तसे लेपा गया है; जिसमें जरा, और मृत्यु, अभि-
मान और डाह छिपे हुये हैं।
जेतवन मल्लिका देवी
१५१—जीरन्ति वे राजरथा सुचित्ता
अथो सरीरम्पि जरं उपेति ।
सतं च धम्मो न जरं उपेति
सन्तो ह वे सब्भि पवेदयन्ति ॥६॥
(जीर्यन्ति वै राजरथाः सुचित्रा अथ शरीरमपि जरामुपेति ।
सतां च धर्मो न जरामुपेति सन्तो ह वै सद्भिः प्रवेदयन्ति॥६॥
अनुवाद—सुचित्रित राजरथ भी पुराने हो जाते हैं, और शरीर भी
जराको प्राप्त होता है; (किन्तु) सज्जनोंका धर्म (=गुण)
जराको नहीं प्राप्त-होता, सन्त जन सत्पुरुषोंके बारेमें
ऐसाही कहते हैं ।
जेतवन (लाळ) उदायी (थेर)
१५२—अप्पस्सुतायं पुरिसो बलिवद्दो'व जीरति ।
मंसानि तस्स वड्ढन्ति पञ्ञा तस्स न वड्ढति ॥७॥
(अल्पश्रुतोऽयं पुरुषो बलीवर्द इव जीर्यति ।
मांसानि तस्य बर्द्धन्ते प्रज्ञा तस्य न बर्द्धते ॥७॥)
७० ] धम्मपद [ ११।१०
अनुवाद—अल्पश्रुत (=अज्ञानी) पुरुष बैलकी भाँति जीर्ण होता है।
उसका मांस ही बढ़ता है, प्रज्ञा नहीं बढ़ती।
१५३-अनेकजातिसंसारं सन्धाविस्सं अनिब्बिसं ।
गहकारकं गवेसन्तो दुक्खा जाति पुनप्पुनं ॥८॥
(अनेकजातिसंसारं समधाविषं अनिर्विशमानः ।
गृहकारकं गवेषयन्, दुःखा जातिः पुनः पुनः ॥८॥)
१५४-गहकारक ! दिट्ठोसि पुन गेहं न काहसि ।
सब्बा ते फासुका भग्गा गहकूटं विसङ्घितं ।
विसङ्खारगतं चित्तं तण्हानं खयमन्झगा ॥६॥
(गृहकारक, दृष्टोऽसि पुनर्गेहं न करिष्यसि ।
सर्वास्ते पार्श्विका भग्ना गृहकूटं विसंस्कृतम् ।
विसंस्कारगतं चित्तं तृष्णानां क्षयमभ्यगात् ॥६॥)
अनुवाद—बिना रुके अनेक जन्मों तक संसारमें दौड़ता रहा। (इस काया
रूपी) कोठरीको बनानेवाले (=गृहकारक) को खोजते
पुनः पुनः दुःख (-मय) जन्म में पड़ता रहा। हे गृह-
कारक ! (अब) तुझे पहिचान लिया, (अब) फिर तू
घर नहीं बना सकेगा। तेरी सभी कड़ियाँ भग्न हो गयीं,
गृहका शिखर भी निर्बल हो गया। संस्कार-रहित चित्तसे
तृष्णाका क्षय हो गया।
बाराणसी (ऋषिपत्तन) महाधनी सेठका पुत्र
१५५-अचरित्वा ब्रह्मचरियं अलद्धा योब्बने धनं ।
जिण्णकोञ्चा'व झायन्ति खीशमच्छे'व पल्लले ॥१०॥
११।११ ] जरावग्गो [ ७१
( अचरित्वा ब्रह्मचर्यं अलब्ध्वा यौवने धनम् ।
जीर्णक्रौंच इव क्षीयन्ते क्षीणमत्स्य इव पल्वले ॥१०॥)
१५६—अचरित्वा ब्रह्मचरियं अलद्धा योव्वणे धनं ।
सेन्ति चापातिखीणा'व पुराणानि अनुत्थुनं ॥११॥
( अचरित्वा ब्रह्मचर्यं अलब्ध्वा यौवने धनम् ।
शेरते चापोऽतिक्षीण इव पुराणान्यनुतन्वन्तः ॥११॥)
अनुवाद—ब्रह्मचर्यको बिना पालन किये, जवानीमें धनको बिना
कमाये, (पुरुष) मत्स्यहीन जलाशयमें वृद्ध क्रौंच पक्षीसे
जान पडते हैं ।
११-जरावर्ग समाप्त
१२—अत्तवग्गो
सुंसुमारगिरि ( भेसकळावन ) बोधि राजकुमार
१५७—अत्तानं चे पियं जञ्ञा रक्खेय्य तं सुरक्खितं ।
तिण्णमञ्ञतरं यामं पटिजग्गेय्य पण्डितो ॥१॥
( आत्मान चेत् प्रियं जानीयाद् रक्षेत्तं सुरक्षितम् ।
त्रयाणामन्यतमं यामं प्रतिजागृयात् पण्डितः ॥१॥ )
अनुवाद—अपनेको यदि प्रिय समझा है, तो अपनेको सुरक्षित रखना
चाहिये; पंडित ( जन ) (रातके) तीनों यामों (=पहरों)
में से एकमें जागरण करे ।
जेतवन ( शाक्यपुत्र ) उपनन्द ( थेर )
१५८—अत्तानं एव पठमं पतिरूपे निवेसये ।
अञ्ञमनुसासेय्य न किलिस्सेय्य पण्डितो ॥२॥
( आत्मानमेव प्रथमं प्रतिरूपे निवेशयेत् ।
अथान्यमनुशिष्यात् न क्लिष्येत् पण्डितः ॥२॥ )
७२ ]
१२४ ] अत्तवग्गो [ ७३
अनुवाद—पहिले अपनेको ही उचित (काम) में लगावे, (फिर)
यदि दूसरेको उपदेश करे, (तो) पंडित क्लेशको न
प्राप्त होगा।
जेतवन (अभ्यासी) तिस्स (थेर)
१५९-अत्तानञ्चे तथा कयिरा यथञ्जमनुसासति ।
सुदन्तो वत दम्मेथ अत्ता हि किर दुद्दमो ॥३॥
(आत्मानं चेत् तथा कुर्याद् यथाऽन्यमनुशास्ति ।
सुदान्तो बत दमयेद्, आत्मा हि किल दुर्दमः ॥३॥ )
अनुवाद—अपनेको वैसा बनावे, जैसा दूसरेको अनुशासन करना है;
(पहिले) अपनेको भली प्रकार दमन करे; वस्तुतः
अपनेको दमन करना (ही) कठिन है।
जेतवन कुमार कस्सपकी माता (थेरी)
१६०-अत्ता हि अत्तनो नाथो को हि नाथो परो सिया ।
अत्तना'व सुदन्तेन नाथं लभति दुल्लभं ॥४॥
(आत्मा¹ हि आत्मनो नाथः को हि नाथः परः स्यात् ।
आत्मनैव सुदान्तेन नाथं लभते दुर्लभम् ॥४॥ )
१ भगवद्गीता (अध्याय ६)में—
“उद्धरेदात्मनात्मान नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥४॥
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥५॥”