सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)

Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation

महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा

DevanagariHindipublished213 पृष्ठ

१८. मलवग्गो (मल वर्ग)

१२८ ] धम्मपदं [ २०।१७
जेतवन किसा गोतमी (थेरी)
२८७-तं पुत्तपसुसम्मतं व्यासत्तममनसं नरं ।
सुत्तं गामं महोधो 'व मच्चू आदाय गच्छति ॥ १५ ॥
(तं पुत्र-पशु-सम्मतं व्यासक्तमनसं नरम् ।
सुप्तं ग्रामं महौघ इव मृत्युरादाय गच्छति ॥१५॥)
अनुवाद—सोये गाँवको जैसे बड़ी बाढ़ (बहा ले जाये), वैसेही पुत्र
और पशुमें लिप्त आसक्त (-चित्त) पुरुषको मौत ले जाती है।
जेतवन पटाचारा (थेरी)
२८८-न सन्ति पुत्ता ताणाय न पिता नापि बन्धवा ।
अन्तकेनाधिपन्नस्स नत्थि ञातिसु ताणता ॥ १६॥
(न सन्ति पुत्रास्त्राणाय न पिता नाऽपि बान्धवाः ।
अन्तकेनाऽधिपन्नस्य नाऽस्ति ज्ञातिषु त्राणता ॥१६॥)
अनुवाद—पुत्र रक्षा नहीं कर सकते, न पिता, न बन्धुलोग ही। जब
मृत्यु पकड़ता है, तो ज्ञातिवाले रक्षक नहीं हो सकते।
२८६-एतमत्थवसं ञत्वा पण्डितो सीलसंवुतो ।
निब्बान-गमनं मग्गं खिप्पमेव विसोधये ॥ १७॥
(एतमर्थवशं ज्ञात्वा पण्डितः शीलसंवृतः ।
निर्वाणगमनं मार्गं क्षिप्रमेव विशोधयेत् ॥१७॥)
अनुवाद—इस बातको जानकर पण्डित (नर) शीलवान् हो, निर्वाण
की ओर लेजानेवाले मार्ग को शीघ्र ही साफ करे ।
=०-*-०=

२१—पकिरणकवग्गो
राजगृह ( वेणुबन ) गङ्गावरोहण
२९०-मत्तासुखपरिच्चागां पस्से चे विपुलं सुखं ।
चजे मत्तासुखं धीरो सम्पस्सं विपुलं सुखं ॥१॥
( मात्रासुखपरित्यागात् पश्येच्चेद् विपुलं सुखम् ।
त्यजेन्मात्रासुखं धीरः संपश्यन् विपुलं सुखम् ॥१॥ )
अनुवाद—थोड़ेसे सुखके परित्यागसे यदि बुद्धिमान् विपुल सुख
( का लाभ ) देखे, तो विपुल सुखका ख्याल करके थोड़ेसे
सुखको छोड़ दे ।
जेतवन कोई पुरुष
२६१-परदुक्खूपदानेन यो अत्तनो सुखमिच्छति ।
वेरसंसग्गसंसट्ठो वेरा सो न पमुच्चति ॥२॥
( परदुःखोपदानेन य आत्मनः सुखमिच्छति ।
वैरसंसर्गसंसृष्टो वैरात् स न प्रमुच्यते ॥२॥ )
[ १२९
९

१३० ] धम्मपदं [ २१।४
अनुवाद—दूसरेको दुःख देकर जो अपने लिये सुख चाहता है,
वैरके संसर्गमें पड़कर, वह वैरसे नहीं छूटता ।
भद्दियनगर ( जातियावन ) भद्दिय ( भिक्षु )
२९२—यं हि किच्चं तदपविद्धं अकिच्चं पन कयिरति ।
उन्नलानं पमत्तानं तेसं वड्ढन्ति आसवा ॥३॥
( यद्धि कृत्यं तद् अपविद्धं, अकृत्यं पुनः कुर्युः ।
उन्मलानां प्रमत्तानां तेषां वर्द्धन्त आस्रवाः ॥३॥ )
२९३—येसञ्च सुसमारद्धा निच्चं कायगता सति ।
अकिच्चन्ते न सेवन्ति किच्चे सातच्चकारिनो ।
सतानं सम्पजानानं अत्थं गच्छन्ति आसवा ॥४॥
( येषाञ्च सुसमारब्धा नित्यं कायगता स्मृतिः ।
अकृत्यं ते न सेवन्ते कृत्ये सातत्यकारिणः ।
स्मरतां* सम्प्रजानानां अस्तं गच्छन्त्यास्रवाः ॥४॥ )
अनुवाद—जो कर्तव्य है, उसे (तो वह) छोड़ता है, जो अकर्तव्य है उसे
करता है, ऐसे बढ़े मलवाले प्रमादियोंके आस्रव (=चित्तमल )
बढ़ते हैं । जिन्हें कायामें ( क्षणभङ्गुरता, मलिनता आदि
दोष सम्बन्धी ) स्मृति तय्यार रहती है, वह अकर्त्तव्यको
नहीं करते, और कर्त्तव्यके निरन्तर करनेवाले होते हैं ।
जो स्मृति, और सम्प्रजन्य (=सचेतपन)को रखनेवाले
होते हैं, उनके आस्रव अस्त हो जाते हैं ।

  • सताम् ।

२१७ ] पकिण्णकवग्गो [ १३१
जेतवन लकुण्टक भद्दिय ( थेर )
२६४-मातरं पितरं हन्त्वा राजानो द्वे च खत्तिये ।
रट्ठं सानुचरं हन्त्वा अनिघो याति ब्राह्मणो ॥५॥
( मातरं पितरं हत्वा राजानौ द्वौ च क्षत्रियौ ।
राष्ट्रं साऽनुचरं हत्वाऽनघो याति ब्राह्मणः ॥५॥ )
अनुवाद—माता (=तृष्णा ), पिता (=अहंकार ), दो क्षत्रिय
राजाओं [=(१) आत्मा, ब्रह्म प्रकृति आदिकी नित्यताका
सिद्धान्त, (२) मरणान्त जीवन मानना या जड़वाद ],
अनुचर(=राग )सहित राष्ट्र (=रूप, विज्ञान आदि संसारके
उपादान पदार्थ ) को मार कर ब्राह्मण (=ज्ञानी )
निष्पाप होता है ।
२६५-मातरं पितरं हन्त्वा राजानो द्वे च सोत्थिये ।
वेय्यग्धपञ्चमं हन्त्वा अनिघो याति ब्राह्मणो ॥६॥
( मातरं पितरं हत्वा राजानौ द्वौ च श्रोत्रियौ ।
व्याघ्रपंचमं हत्वाऽनघो याति ब्राह्मणः ॥६॥ )
अनुवाद—माता, पिता, दो श्रोत्रिय राजाओं [=(१) नित्यतावाद,
(२) जड़वाद ] और पाँचवें व्याघ्र (=पाँच ज्ञानके
आवरणों )को मारकर, ब्राह्मण निष्पाप हो जाता है ।
राजगृह ( वेणुवन ) ( दारुसाकटिकपुत्त )
२६६-सुप्पबुद्धं पबुज्झन्ति सदा गोतमसावका ।
येसं दिवा च रत्तो च निच्चं बुद्धगता सति ॥७॥

१३२ ] धम्मपदं [ २१।११
( सुप्रबुद्धं प्रबुध्यन्ते सदा गौतमश्रावकाः ।
येषां दिवा च रात्रौ च नित्यं बुद्धगता स्मृतिः ॥७॥ )
२९७-सुप्पबुद्धं पबुज्झन्ति सदा गोतमसावका ।
येसं दिवा च रत्तो च निच्चं धम्मगता सति ॥८॥
( सुप्रबुद्धं प्रबुध्यन्ते सदा गौतमश्रावकाः ।
येषां दिवा च रात्रौ च नित्यं धर्मगता स्मृतिः ॥८॥ )
२९८-सुप्पबुद्धं पबुज्झन्ति सदा गोतमसावका ।
येसं दिवा च रत्तो च निच्चं सङ्घगता सति ॥९॥
( सुप्रबुद्धं प्रबुध्यन्ते सदा गौतमश्रावकाः ।
येषां दिवा च रात्रौ च नित्यं संघगता स्मृतिः ॥९॥ )
अनुवाद—जिनको दिन-रात बुद्ध-विषयक स्मृति बनी रहती है; वह
गौतम( बुद्ध )के शिष्य खूब जागरूक रहते हैं । जिनको
दिन-रात धर्म-विषयक स्मृति बनी रहती है ० । जिनको
दिन-रात संघ-विषयक स्मृति बनी रहती है ०।
२९९-सुप्पबुद्धं पबुज्झन्ति सदा गोतमसावका ।
येसं दिवा च रत्तो च निच्चं कायगता सति ॥१०॥
(सुप्रबुद्धं प्रबुध्यन्ते ० । ० नित्यं कायगता स्मृतिः ॥१०॥)
३००-सुप्पबुद्धं पबुज्झन्ति सदा गोतमसावका ।
येसं दिवा च रत्तो च अहिंसाय रतो मनो ॥११॥
( सुप्रबुद्धं ० । ० अहिंसायां रतं मनः ॥११॥ )

२१।१४ ] पकिण्णकवग्गो [ १३३
३०१-सुप्पबुद्धं पबुज्झन्ति सदा गोतमसावका ।
येसं दिवा च रत्तो च भावनाय रतो मनो ॥१२॥
( सुप्रबुद्धं० । ० भावनायां रतं मनः ॥१२॥ )
अनुवाद-जिनको दिन-रात कायविषयक स्मृति बनी रहती है० ।
जिनका मन दिन-रात अहिंसामें रत रहता है० । जिनका
मन दिन-रात भावना (=चिंत ) में रत रहता है० ।
वैशाली ( महावन ) वज्जिपुत्तक ( भिक्खु )
३०२-दुप्पब्बज्जं दुरभिरमं दुरावासा घरा दुखा ।
दुक्खोऽसमानसंवासो दुक्खानुपतितद्धगू ।
तस्मा न च अद्धगू सिया न च दुक्खानुपतितो सिया ॥ १३ ॥
( दुष्प्रव्रज्यां दुरभिरमं दुरावासं गृहं दुःखम् ।
दुःखोऽसमानसंवासो दुःखानुपाततोऽध्वगः ।
तस्मान्न चाऽध्वगः स्यान्न च दुःखानुपातितः स्यात् ॥१३॥)
अनुवाद-कष्टपूर्ण प्रव्रज्या ( = संन्यास ) में रत होना दुष्कर है, न
रहने योग्य घर दुःखद है, अपमानके साथ बसना दुःखद
है, मार्गका बटोही होना दुःखद है, इसलिये मार्गका बटोही
न बने, न दुःखमें पतित होवे ।
जेतवन चित्त ( गृहपति )
३०३-सद्धो सीलेन सम्पन्नो यसोभोगसमप्पितो ।
यं यं पदेसं भजति तत्थ तत्थेव पूजितो ॥१४॥

१३४ ] धम्मपदं [ २१।१६
( श्रद्धः शीलेन सम्पन्नो यशोभोगसमर्पितः ।
यं यं प्रदेशं भजते तत्र तत्रैव पूजितः ॥१४॥ )
अनुवाद—श्रद्धावान्, शीलवान् यश और भोगसे युक्त (पुरुष)
जिस जिस स्थानमें जाता है, वहीं वहीं पूजित होता है।
जेतवन (चुल्ल) सुभदा
३०४-दूरे सन्तो पकासेन्ति हिमवन्तो 'व पव्वता ।
असन्तेत्थ न दिस्सन्ति रत्तिक्खित्ता यथा सरा ॥१५॥
( दूरे सन्तः प्रकाशन्ते हिमवन्त इव पर्वताः ।
असन्तोऽत्र न दृश्यन्ते रात्रिक्षिप्ता यथा शराः ॥१५॥ )
अनुवाद—सन्त (जन) दूर होनेपर भी हिमालय पर्वत (की)
धवल चोटियोंकी भाँति प्रकाशते हैं, और असन्त यहाँ
(पासमें भी) होनेपर, रातमें फेंके बाणकी भाँति
नहीं दिखलाई देते ।
जेतवन अकेले विहरनेवाले (थेर)
३०५-एकासनं एकसेय्यं एकोचरमतन्दितो ।
एको दमयमत्तानं वनन्ते रमितो सिया ॥१६॥
( एकासन एकशय्य एकश्चरन्नतन्द्रितः ।
एको दमयन्नात्मानं वनान्ते रतः स्यात् ॥१६॥ )
अनुवाद—एकही आसन रखनेवाला, एक शय्या रखनेवाला, अकेला
विचरनेवाला (यन), आलस्यरहित हो, अपनेको दमन
कर अकेला ही वनान्तमें रमण करे ।
२१-प्रकीर्णवर्ग समाप्त

२२-निरयवग्गो
जेतवन सुन्दरी (परिव्राजिका)
३०६-अभूतवादी निरयं उपेति यो वापि
कत्वा 'न करोमी' ति चाह ।
उभोपि ते पेच्च समा भवन्ति
निहीनकम्मा मनुजा परत्थ ॥१॥
(अभूतवादी निरयमुपैति,
यो वाऽपि कृत्वा 'न करोमी' ति चाह ।
उभावपि तौ प्रेत्य समा भवतो
निहीनकर्माणौ मनुजौः परत्र ॥१॥
अनुवाद—असत्यवादी नरकमें जाते हैं, और वह भी जो कि करके
'नहीं किया'—कहते हैं। दोनो ही प्रकारके नीचकर्म करने
वाले मनुष्य मरकर समान होते हैं।
राजगृह (वेणुवन) (पाप फलानुभवी प्राणी)
३०७-कासावकण्ठा बहवो पापधम्मा असञ्ञता ।
पापा पापेहि कम्मेहि निरयन्ते उप्पज्जरे ॥२॥
[ १३५

१३६ ] धम्मपदं [ २२।४
( काषायकंठा बहवः पापधर्मा असंयताः ।
पापाः पापैः कर्मभिर्निरयं त उत्पद्यन्ते ॥२॥ )
अनुवाद—कंठमें काषाय (-वस्त्र ) डाले कितने ही पापी असंयमी हैं, जो
पापी कि ( अपने ) पाप कर्मोंसे नरकमें उत्पन्न होते हैं।
वैशाली ( वग्गुमुदातीरवासी भिक्खु )
३०८—सेय्यो अयोगुलो भुत्तो तत्तो अग्गिसिखूपमो ।
यञ्चे भुञ्जेय्य दुस्सीलो रट्ठपिण्डं असञ्ञतो ॥३॥
( श्रेयान् अयोगोलो भुक्तस्तप्तोऽग्निशिखोपमः ।
यच्चेद् भुञ्जीत दुश्शीलो राष्ट्रपिंडं असंयतः ॥३॥ )
अनुवाद—असंयमी दुराचारी हो राष्ट्रका पिंड [ =देशका अन्न ]
खानेसे अग्नि-शिखाके समान तप्त लोहेका गोला खाना
उत्तम है ।
जेतवन खेम (श्रेष्ठीपुत्र )
३०९—चत्तारि ठानानि नरो पमत्तो आपज्जती परदारूपसेवी ।
अपुञ्ञलाभं न निकामसेय्यं निन्दं ततीयं निरयं चतुत्थं ॥४॥
( चत्वारि स्थानानि नरः प्रमत्त आपद्यते परदारोपसेवी ।
अपुण्यलाभं न निकामशय्यां
निन्दां तृतीयां निरयं चतुर्थम् ॥ ४ ॥ )
३१०—अपुञ्ञलाभो च गती च पापिका,
भीतस्स भीताय रती च थोकिका ।