दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

८६ दत्तकमीमांसा ।
पुत्राः प्रमङ्गादन्यबीजजाः । यस्य ते बीजतो जातास्तस्य ते नेतर-
स्येति मनुस्मरणात् । तस्य ते पुत्रा इति पुत्रत्वप्रतिपादनं
सापिण्ड्यंप्रतिपादनार्थं न तु पुत्रत्वोत्पादनार्थम्, पुत्रान् द्वादश
यानाहेत्यादिप्रतिग्रहीतृपुत्रत्वप्रतिपादनविरोधात्, नेतरस्य प्रति-
ग्रहीतुरित्यर्थः । नन्वेवं कन्यावदुभयत्रापि सापिण्ड्यप्राप्तौ
प्रतिग्रहेण गोत्रवत् सापिण्ड्यस्यानुत्पत्तेरिति मैवम् । सगो-
त्रेषु कृता ये स्युर्दत्तक्रीतादयः सुताः । विधिना गोत्रतां यान्ति
न सापिण्ड्यं विधीयते इति वृद्धगौतमस्मरणविरोधात् । ये
दत्तादयः सुताः सगोत्रेषु सगोत्रमध्ये कृतास्ते विधिना गोत्रतां
सन्ततित्वं यान्ति परन्तु तैः सह विधिना सापिण्ड्यं न विधीयते
नोत्पद्यत इत्यर्थः, सगोत्रेष्वपि सापिण्ड्यानुत्पत्तौ परगोत्रे सुतरां
सापिण्ड्यानुत्पत्तिरुक्ता युक्तञ्चैतत्, विचार्यत्वेन भर्त्रा सहैक-
यस्तु देशानुरूपेण कुलमार्गेण चोद्धरेत् । नित्यं स व्यवहाय्यः स्या-
दित्यादिवचनबलात् देशव्यवहारानुसारेण सप्तमीपञ्चमव्यवस्थां वर्ण-
यन्ति । 'तद्वत्' सपिण्डतावत् गोत्रमपि जनकस्य, न केवलं जनकस्य
ऽपि तु तत्पालकस्य प्रतिग्रहीतुरित्यर्थः, चकारश्रवणात् एतच्च द्वा-
मुष्यायणमात्रविषयं वेदितव्यं, अन्यथा गोत्ररिक्थे जनयितुरित्यादि-
वचनविरोधात् । नन्वेवमिति । -'कन्यावत्' वाग्दत्तावत् तस्य एव
भर्तृकुले पितृकुले च त्रैपुरुषिकाशौचकरसापिण्ड्यसत्त्वात् ,ऊढाया
भर्तृकुलमात्रसापिण्ड्येन उभयत्र सापिण्ड्यासम्भवेन दृष्टान्तानुपपत्तेः ।
यद्वा ऊढाया अपि पितृकुले भर्तृकुले च विवाहार्थसापिण्ड्यासत्त्वात्
तदभिप्रेत्य कन्यावदित्युक्तं युक्तमेव । दूषयति मैवमिति । नोत्पद्यते
इति । -पाञ्चपौरुषिकं साप्तपौरुषिकं व्यन्वयान्वयसापिण्ड्यमिति

शरीरारम्भकत्वेन च यथा उभयत्रापि सापिण्ड्यं सिध्यति न
तथा दत्तके पित्रारब्धत्वेऽपि प्रतिग्रहीत्रा सहैकशरीरारम्भकत्वा-
भावात् ।
अतएव देवलः । धर्मार्थं वर्द्धिताः पुत्रास्तत्तद्गोत्रेण पुत्रवत् ।
अंशपिण्डभागित्वं तेषु केवलमीरितमिति केवलशब्देन सापि-
ण्ड्यमेव निरस्यवान् गोत्रांशपिण्डानां विधानात् । नन्वेतत्
प्रकृतार्थानुपयोगिधर्मपुत्रविषयत्वात् तथाहि तत्तद्गोत्रेण तस्य
तस्यैव गोत्रेण ये पुत्रवत् धर्मार्थं वर्द्धिताः तेषु पुत्रेषु केवल-
मंशपिण्डभागित्वमेव न वार्षकसापिण्ड्यमित्यर्थः, नैतत्पुत्रस्यैव
वार्षकसापिण्ड्याभावं वोधयति न दत्तकस्येति चेत् मैवम् । पुत्रान्
द्वादश यानाह नृणां स्वायम्भुवो मनुरिति परिसङ्ख्याविरोधेन
धर्मपुत्रानभ्युपगमात् । अभ्युपगमेऽपि वा पन्नगादिद्वयगणनेनां-

ज्ञेयः, प्रतिग्रहीत्रादीनां त्रैपुरुषिकसापिण्ड्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् । पित्र-
ारब्धत्वेनेति । एतत् षाट्कौशिकं शरीरं त्रीणि मातुतः त्रीणि पितुतः
अस्थिस्नायुमज्जानः पितृतः त्वङ्मांसरुधिराणि मातृतश्चेति गर्भोप-
निषदः । भर्त्रा सहैवेति । — अस्थिभिरस्थीनि मांसैर्मांसानि त्वचा त्वच-
मिति श्रुतेः । प्रतिग्रहीत्रेति । — दत्तके नैकशरीरारम्भकत्वप्रतिपादक-
वचनाभावादित्यर्थः ।
प्रकृतार्थानुपयोगीति । — दत्तकस्य प्रतिग्रहीतृकुले सापिण्ड्यानुत्-
पत्तिः प्रकृतार्थः । धर्मपुत्रविषयत्वं वचनस्य व्यवस्थापयति तथा-
हीति । एतत्पुत्रस्यैवेति । — धर्मपुत्रस्यैवेत्यर्थः । दूषयति नैवमिति ।
मनु शास्ति द्वादशसंख्याविरोधः धर्मपुत्रस्य द्वादशेष्वनन्तर्भावादि-
त्याह अभ्युपगमेऽपि वेति । पन्नगादिभिरिति । — अथाष्टाविति । — गोत्र-

? Let's search if "धर्ममापत्तये" exists:
Wait, in many editions of Dattaka Mimamsa:
Wait, let's look at the text of Dattaka Mimamsa section 6:
"तत्र चायमर्थः धर्मार्थे स्वस्यालोकतापरिहारकधर्म..."
Look at the characters in the print:
ध र्मा ? No, ध र्म मा प त्त ये.
Wait, let's look really closely:
Could it be 'धर्ममापत्तये'?
Look at the third character: it has the exact shape of 'म'.
Then a danda-like vertical line: 'ा'.
Then 'प'.
Then 'त्त'.
Then 'ये'.
Yes, visually it is unmistakably "धर्ममापत्तये" (or at least typeset as such).

Now let's check line 2:
"भागित्वासम्भवात् अप्रसक्त्या सापिण्ड्यनिषेधासङ्गतेश्च । तस्मात्"
Wait, is it "अप्रसक्त्या" or "अप्राप्त्या"?
Look at:
अ - looks like old 'अ'.
प्र - 'प' with diagonal '्र'.
स - 'स' with top loop.
क्त्या - 'क' + 'त' + 'य' + 'ा' = 'क्त्या'.
Yes, "अप्रसक्त्या"!

Wait, line 2: "सापिण्ड्यनिषेधा

निर्देशकतच्छब्दान्वयानुपपत्ते. अपरोक्षनिर्देशकशब्दस्यैवौचित्या-
चेति चेत्, मैवं वादीः । सर्वनाम्नां बुद्धिस्थे शक्तिरिति न्यायेन
बुद्धिस्थतायाः प्राधान्यायत्तत्वात् प्राधान्यस्य च संस्कार्य्यत्वेन
फलान्वयेन वा सम्भवात् पितुः पुत्रेण कर्त्तव्या पिण्ड-
दानोदकक्रियेत्यादिवचनपर्यालोचनया पुत्रकर्त्तृकपिण्डदानादि-
क्रियया पितुः संस्कार्य्यत्वावगमात् पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादि
वचनबलात् पितुरेव पुत्रकरणभावनाभाव्यलोकरूपफलयोगि-
तया प्राधान्यात् तच्छब्देन परामर्शो युज्यते । यथा तप्ते
पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षेत्यत्र षामिक्षायाः संसृष्ट-
दधिपयोरूपत्वेन सान्नाय्यविकारत्वे स्थिते पूर्वपक्षिणा सप्तमी-
निर्द्दिष्टस्य पयसो गुणत्वेन द्वितीयानिर्द्दिष्टस्य दघ्नः प्रधानत्वात्
दिति । —स्वात्मनि स्वरूपे

९० दत्तकमीमांसा ।
तस्यैव तच्छब्देन परामृष्टस्य देवतासम्बन्धात् सायंदोहविकार-
त्वमित्युक्ते सिद्धान्तिना कर्मभूतेनापि दध्ना पयसो व्याप्यमान-
त्वेन दध्ना पयः संस्कुर्यादिति वाक्यार्थस्य पर्यवसानत्वेन पयस
एव प्रधानत्वं, तस्यैव तच्छब्देन परामृष्टस्य देवतासम्बन्ध इति
प्रातर्दोहविकारत्वं साधितम्, तद्वत् प्रकृतेऽपि पितुः संस्कार्य-
त्वेन प्रधानत्वात् तच्छब्दादेव तस्यैव परामर्श इति युक्तम् ।
नन्वेवं दत्तकस्य प्रतिग्रहीतृकुले सापिण्ड्याभावे कथं विवाहो
न स्यादितिचेत् सत्यम् । सगोत्रत्वादिति ब्रूमः । तर्हि तद्भगिन्या-
दिसन्ततौ विवाहोऽस्तु अगोत्रत्वसपिण्डत्वयोरभावात्, नन्वाहत्य
निषेधकं वचनमुपलभामहे प्रत्युत सावित्रीं यस्य यो दद्यात् तत्-
कन्यां न विवाहयेत् तद्गोत्रे तत्कुले वापि विवाहो नैव दोषकृदि-
त्याद्यनुकूलमेव वचनमस्ति । नचेष्टापत्तिः अविच्छिन्नाविगीतसकल-
देशीयशिष्टाचारविरोधात् तस्मात् किं तत्राविवाहनिमित्तमिति ? ।
अत्र कैश्चिदुच्यते असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या

द्देशेन प्रवृत्तत्वादप्रयोजकत्वादिति बोध्यं । सगोत्रत्वादिति ।--अस-
पिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुरिति मनुवचनादिति भावः ।
तद्भगिन्यादिसन्ततौ प्रतिग्रहीतृभगिन्यादिसन्ततावित्यर्थः । तद्गोत्रे
इति ।--सावित्रीदातुः सगोत्रे सपिण्डसमानोदकसाधारणे इत्यर्थः ।
'तत्कुले' सावित्रीदातुर्दौहित्रादिरूपे कुले । अनुकूलमेवेति ।--प्रति-
ग्रहीतुः पितृत्वेन तत्सावित्रीदातृप्रसक्तेः ।
यत्रेति । प्रशस्ता कार्येत्यर्थः, प्रशंसार्थकत्वे सपिण्डायाः सगो-
त्रायाश्च विवाहे भार्यात्वापत्तेः । नच तद्युक्तं । तत्र भार्यात्वानुत्पत्ते-

दत्तकमीमांसा । ९१

पितुः । सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने इत्यत्र मनु-
वाक्ये स्वस्यासापिण्डेऽपि वक्तव्ये यत् पितुरसपिण्डावचनं तत्
दत्तकस्य प्रतिग्रहीतृषपिण्डाया विवाहो माप्रसांक्षीदित्येवमर्थं
अन्यथा पितृद्वारके सापिण्ड्ये मूलपुरुषादष्टमस्य वरस्य मातृद्वा-
रके सापिण्ड्ये मूलपुरुषात् षष्ठ्याः कन्याया विवाहो न स्यात्
पितुः सपिण्डत्वेन असपिण्डताभावात् नचेष्टापत्तिः पञ्चमात्
सप्तमादूर्द्धं मातृतः पितृतस्तथेत्यादिसकलस्मृतिनिबन्धशिष्टाचार-
निबन्धृभिर्व्यवस्थापितत्वात् । दारकर्मणि भार्यात्वोत्पादकविधावि-
त्यर्थः । ‘मैथुने’ स्त्रीपुंससाध्यप्रप्रधानपुत्रोत्पत्त्यादौ इत्यर्थः । अस-
पिण्डेति चकारात् मातुरसगोत्रा असगोत्रेति चकारात् पितु-
रसपिण्डा । अन्यथेति ।—मनुवचनस्य दत्तविषयत्वाभावेन औरस-
विषयत्वे इत्यर्थः । पितृद्वारक इति ।—गणनायां पितृप्रतियोगिके
पितरमादाय सप्तमे इत्यर्थः । मूलपुरुषादष्टमस्येति ।—पितरमादाय
उपरितनसप्तममपेक्ष्य अधस्तनस्य वरस्याष्टमत्वादिति भावः । मातृ-
द्वारके मातरमादाय सप्तमे इत्यर्थः । तथाच मातरमारभ्यासप्तममूर्द्ध-
तनपुरुषस्य कन्या सन्ततिः अविवाह्येत्यापद्येत पितु सपिण्डत्वात् । ननु
वरस्य मातृमातामहादीनां तत्सन्ततीनां वा कथं पितु सापिण्ड्यप्रसक्ति-
रिति चेदत्र ब्रूमः । मातुरवयवेन पित्रवयवस्यैकत्वस्य अस्थिभिर-
स्थीनि मांसैर्मांसानि त्वचा त्वचमित्यादिश्रुत्यावश्यम्भावादिति ।
औरसरूपवरस्येत्यर्थः । ननु असपिण्डाच या पितुरिति पितृपदश्रव-
णात् पितुश्च जनके मुख्यत्वात् मनुवचनस्य औरसविषयत्वमेवोचित-
मित्यत आह मातृतः पितृतः इति ।—वरमादाय मातृतः पितृत
पञ्चमात् सप्तमादूर्द्धमित्यर्थः । ‘मातृत.’ मातृपक्षे, ‘पितृत’ पितृपक्षे

!
YES! "तौ आघारावङ्गौ न कुर्य्यादित्यर्थः ।"
Look at that:
'आ' 'घा' 'रा' 'व' 'ङ्गौ'
"तौ आघारावङ्गौ न कुर्य्यादित्यर्थः ।"
Because the two Āghāras (तौ = आघारौ) are not to be made accessories (aṅga) in the Paśu sacrifice!
"पशौ पशुयागे तौ आघारावङ्गौ न कुर्य्यादित्यर्थः ।"
That is 100% textbook Mimamsa (Jaimini Nyaya)!

Let's check line 21 again:
"सम्भवादिति । —[????] ज्ञेया ।"
Let's re-read line 21:
"—यद्विषया च या मातृरिक्थेति ज्ञेया ।"
Wait, could it be:
"—यद्विषया च या [मातृसापिण्ड्येति?] ज्ञेया ।"
Look at the word:
'मा'
'तृ' (or 'तु'?)
'रि' (or 'स्'? No, it has an i-matra on top? No, vertical line on left with curve to right: 'रि')
'क्थे' (k+tha with e-matra: looks very much like क्थे!)
'ति'
"मातृरिक्थेति" - yes

[पृष्ठम् ९५]

दत्तकमीमांसा ।

ग्रहीतृकुले सापिण्ड्यं नाभ्युपगन्तव्यमिति तदुच्यते । द्विविधं हि
सापिण्ड्यं अवयावान्वयेन पिण्डान्वयेन चेति तत्रावयवान्वयमापि-
ण्ड्यं दत्तके प्रत्यक्षबाधितत्वेन हेमाद्रिः पिण्डान्वयमेवोपादाय
दत्तकादीनां प्रतिग्रहीतृकुले त्रिपुरुषमेव सापिण्ड्यं व्यवातिष्ठिपत् ।
तथाच कार्ष्णाजिनिः । यावन्तः पितृवर्गाः स्युस्तावद्भिर्द्दत्तका-
दयः । प्रेतानां योजनं कुर्युः स्वकीयैः पितृभिः सह । द्वाभ्यां
सहाथ तत्पुत्राः पौत्रास्त्वेकेन तत् समं । चतुर्थपुरुषे छेदस्ताम्ना-
देशा त्रिपौरुषीति । अस्यार्थः । दत्तकादयः पुत्राः प्रेतानां
प्रतिग्रहीत्रादीनां पितृणां औरसत्वे शुद्धदत्तकत्वे द्वयामुष्याय-
णत्वे वा यावन्तः पितृवर्गाः त्रयः षड् वा तत्राद्ये पितृपितामह-
प्रपितामहास्त्रयः, द्वितीये प्रतिग्रहीतृपितामहप्रपितामहस्त्रयः,
तृतीये प्रतिग्रहीत्रादयस्त्रयः जनकादयश्च त्रयं इति षट् तावद्भि-

तथाहि यथा दर्शपूर्णमासयागप्रकृतिके पशुयागे प्रकृतिवद्विकृति-
रित्यनेनाघाराज्यभागयोः प्राप्तावपि निषेधेन न प्राप्तिः तथात्रा-
पीत्यर्थः ।
आद्य इति ।—औरसत्व इत्यर्थः । पितृपितामहेति ।—प्रतिग्रहीतुः
पितृपितामहप्रपितामहा इत्यर्थः । द्वितीय इति ।—दत्तकस्य प्रति-
ग्रहीतुरुद्देश्यकत्वे इत्यर्थः । प्रतिग्रहीत्रिति ।—दत्तकस्य प्रतिग्रहीतुः प्रति-
ग्रहीतृपितामहप्रपितामहास्त्रय इत्यर्थः । तृतीय इति ।—दत्तकस्य
प्रतिग्रहीतृद्व्यामुष्यायणत्वे इत्यर्थः । प्रतिग्रहीत्रादय इति ।—दत्तकस्य
प्रतिग्रहीतुः प्रतिग्रहीत्रादयस्त्रयः जनकादयश्च त्रय इत्यर्थः । ‘योजनं

८२ दत्तकमीमांसा।
विरोधात् । नचेदं दूषणं दत्तकेऽपि समानं, सप्तमस्य तस्य षष्ठ्याः
कन्यायाः पितुः सपिण्डत्वेन अविवाह्यत्वप्रसङ्गादिति वाच्यम् ।
सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्तत इति वक्ष्यमाणवाक्येन
सप्तमस्य दत्तकपितुर्मूलपुरुषासपिण्डत्वेन षष्ठ्याः कन्यायास्तदसा-
पिण्ड्येन षष्ठ्याः सप्तमस्य च पितुः सपिण्डत्वाभावादित्युक्त-
मेव । तस्मात् दत्तकसापिण्ड्यनिर्णायकमिदमेव वचनमिति कानु-
पपत्तिः तदतिभ्रान्तप्रलपितं विकल्पासहत्वात्, तथाहि किमिदं
दत्तकस्यैव सापिण्ड्यनिर्णायकं उत दत्तकौरसयोरुभयोरिति ।
नाद्यः । द्वेधा हि अस्य वचनस्य दत्तकविषयता सम्भवेत् दत्तक-
प्रक्रमाद्वा दत्तकसापिण्ड्यनिर्णायकविशेषवचनैकवाक्यत्वाद्वा नचे-
होभ

दत्तकमीमांसा । ८३

परः शब्दार्थ इति न्यायविरोधात् ।—नाप्यन्त्यः पितृपदे युगपद्वृ-
त्तिद्वयनिषेधात् । न च गङ्गायां मीनघोषावित्यत्रेव वृत्त्यन्तरतात्-
पर्य्याग्राहकं प्रमाणमस्ति । तस्मात् चौरसविषयमेवेदं वचनं गर्भा-
धानादिप्रक्रमात् पञ्चमात् सप्तमादूर्द्धमिति वचनान्तरैकवाक्यत्वाच्च ।
न चाौरसपरत्वे कूटस्थात् अष्टमस्य वरस्य षष्ठोकन्यायाश्च अनु-
द्वाद्यत्वप्रसङ्गः पितुरसपिण्डत्वाभावादित्युक्तमेव दूषणमिति वाच्यम्
तस्य पितुरिति पञ्चम्यां षष्ठीभ्रमनिबन्धनत्वेन अदूषणत्वात् ।
अतएव योगीश्वरेण मातृतः पितृतस्तथेत्यत्र पञ्चमीत्वनिर्णायक-

विधौ पर शब्दार्थ इति ।—विधौ विधिवाक्ये परो गौणः शब्दार्थो
न प्रयुज्यते इति शेषः । न चेति । गङ्गायां घोषमीनौ स्त इत्यत्र
व्योन्तरतात्पर्य्यग्राहकप्रमाणमस्ति तथा प्रकृते नेति व्यतिरेकेन दृष्टान्तः ।
तस्मादिति ।—इदं वचनं असपिण्डेति मनुवचनं । गर्भाधानादीति ।
ऋतुकालाभिगामी स्यात् स्वदारनिरतः सदा इत्यादि नोपक्रान्तत्वात्
तथा च तात्पर्द्यमपेक्ष्य प्रकरणस्य बलवत्त्वात् । तथाचोक्तं ।—श्रुतिर्लिं-
गोया समता च लिङ्गं, वाक्यं पदान्येव तु संहतानि । सा प्रक्रिया या
कथमप्यपेक्षा, स्थानं क्रमो योग्यबलं समाख्या इति । सपिण्डता तु
पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्तते इत्यस्य तु दत्तकविषयत्वमेव चौरसपरत्वे पञ्च-
मात् सप्तमादित्यस्य विरोधापत्तेः, तथा च चौरससापिण्ड्यस्य सप्तमे
गते निवृत्तिः दत्तकस्य तु सप्तमे निवृत्तिरिति दत्तकौरसयोः सापिण्ड्य-
भेदादिति भावः । पञ्चमात् सप्तमादिति ।—तथाचैतद्वचनस्य चौरस-
विषयत्वस्य प्रसिद्धेरिति भावः । कूटस्थादिति ।—मूलपुरुषादित्यर्थः ।
पितुरिति ।—एतदुपलक्षणं मातुरित्यपि बोध्यं । पितुरितीति ।—
सचाथ पितरमादाय षट् पुरुषा वरश्च सप्तम न तु पितुः पितर-

८६ दत्तकमीमांसा।
स्त्रिभिस्त्रिभिः षड्भिर्वा सह प्रतिग्रहीत्रादीनां योजनं कुर्युः
प्रतिग्रहोतुः पितुर्ये यावन्तः पितृवर्गाः त्रयः षड् वा तेषां
सर्वेषां स्वपुत्रकर्त्तृके दत्तकसपिण्डीकरणे देवतात्वबोधनाय स्वकी-
यत्वविशेषणोपादानं । ततश्च प्रतिग्रहीतृपितॄणां मध्ये त्रयाणां
षण्णां वा दत्तकसपिण्डीकरणे देवतात्वप्राप्तौ विशेषमाह द्वाभ्या-
मिति । त्रिषु पितृषु द्वाभ्यां षट्सु चतुर्भिः । एवं दत्तकपौत्राः
स्वपितृसपिण्डीकरणं स्वपितामहप्रतिग्रहीतुः त्रयाणां पितॄणां
मध्ये एकेन प्रतिग्रहीतुः पित्रा द्व्यमुष्यायणत्वे द्वाभ्यां पिता-
महप्रपितामहाभ्याञ्च सह कुर्युः । अमुमेव न्यायं दत्तकतत्पुत्र-
योरप्यतिदिशति तत् सममिति । तत् सपिण्डीकरणं दत्तकतत्-
न जनकस्य पित्रादीनां स्वकीयत्वविशेषणेन तद्व्यावर्त्तनात् । तत-
श्चेति।—दत्तककर्त्तृकसपिण्डीकरणे प्रतिग्रहीतुः पित्रादीनां त्रयाणां
देवतात्वात् । प्रतिग्रहीतृपितॄणामिति ।—दत्तकस्य प्रतिग्रहीतुः पितॄणा-
मित्यर्थः । त्रयाणां चौरसत्वे शुद्धदत्तकत्वे च त्रयाणां षण्णां द्व्यमुष्या-
यणत्वे षण्णामित्यर्थः । दत्तकसपिण्डीकरण इति ।—दत्तकरूपपितुः
सपिण्डीकरणे तत्पुत्रकर्त्तृके इत्यर्थः । द्वाभ्यामितीति ।—दत्तकस्य प्रति-
ग्रहीतुः पितृपितामहाभ्यां द्वाभ्यामित्यर्थः । तथाच दत्तकपुत्रकर्त्तृक-
दत्तकसपिण्डीकरणं दत्तकप्रतिग्रहीतुः पितृपितामहाभ्यां द्वाभ्या , प्रति-
ग्रहीत्रा च एवं त्रिभिर्योजयेत् । चतुर्भिरिति ।—दत्तकस्य प्रति-
ग्रहीतु पितृपितामहाभ्यां जनकस्य पितृपितामहाभ्यां सहचतुर्भि-
रित्यर्थे । तथा च दत्तकसपिण्डनं तत्पुत्रः प्रतिग्रहीतुः पितृपिता-
महाभ्यां जनकस्य पितृपितामहाभ्यां प्रतिग्रहीत्रा जनकेन च एवं षड्-
भिर्योजयेत् । दत्तकपौत्रा इति ।—स्वपितुः सपिण्डीकरणे दत्तकरूप-

त्रयाणां देवतात्वप्रदर्शनेन च दत्तकस्यापि पार्वणे त्रयाणां Wait, look at line 19 word 1:णोद्देश्यानां. Wait, look at पार्वणेvsपार्व्वणे: line 19 has पार्वणे` (single va).

• Line 20:
  पार्व्वणोद्देश्यत्वं प्रतिपादितं तत्प्रतिपत्त्या दत्तकस्य त्रैपुरुषिकं सापिण्ड्यं
• Line 21:
  पिण्डान्वयरूपं दर्शितं दत्तकलेपिनां सापिण्ड्यनिरासश्च दर्शितः तथा च
• Line 22:
  दत्तकपुत्रपौत्रयोः दत्तकस्य पितुः पार्वणे तत्पितॄणां त्रयाणां देवतात्वं
• Line 23:
  पुत्रपौत्रदत्तककर्त्तृकपितृसपिण्डने सपिण्डनीयस्वपित्रादीनां देवतात्व-
• Bottom / Margin:
  • १३

5. Double check layout & formatting:
   • Present cleanly with line markers to.
   • Separate top and bottom sections with a horizontal rule --- to accurately reflect the original page layout (Mula

९८ | दत्तकमीमांसा ।
त्यत आह चतुर्थपुरुषे छेद इति । यो यदा स्वपितुः सपिण्डी-
करणं करोति स तत्पित्रादिभिस्त्रिभिरेव कुर्यात् न चतुर्थे-
नेत्यर्थः । नन्वेवमौरसस्थलेऽपि सपिण्डीकरणं त्रिभिरेव शास्त्रे
सिद्धं तेनैव सिद्धौ वचनान्तरारम्भक्लेशः किमर्थ इत्यत आह
तस्मादिति । दत्तकानामेषा पिण्डान्वयरूपा अशौचविवाह्यत्वादि-
प्रयोजिका त्रिपुरुष्येव सपिण्डता न लेपभाजश्चतुर्थाद्याः
पित्राद्याः पिण्डभागिनः । पिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्ड्यं
साप्तपौरुषमिति शास्त्राभिहिता साप्तपौरुषी तस्याः सामान्यरूप-
तया विशेषेणापवादात् ।
एतदेवाभिप्रेत्योक्तं संग्रहकारेण । दत्तकानान्तु पुत्राणां
सापिण्ड्यं स्यात् त्रिपौरुषं । जनकस्य कुले तद्वद्ग्रहीतुश्चेति-
र्धारयेति । यदिदमुभयत्र त्रिपुरुषसापिण्ड्याभिधानं तत् द्वयामु-
ष्यायणाभिप्रायेण तस्य त्रिकद्वयेन सह सपिण्डीकरणाभिधानात्

द्वामुष्य केवलं दत्तकस्य पार्वणे त्रयाणां देवतात्वं, लेपिनां लेपनिरासश्च
विधीयते तदनुसारेण दत्तकस्य सापिण्ड्यं त्रैपुरुषिकं व्यवतिष्ठेत्
इति तात्पर्यार्थं । तथा च दत्तकपितृपितामहप्रपितामहानां सापिण्ड्यं
अशौचाविवाह्याद्यङ्गप्रतिपादकमिति फलितं । चतुर्थपुरुषे छेद इति ।--
अनेन दत्तककुले लेपिनां पितामहस्य पितामहादीनां त्रयाणां सापिण्ड्यं
नास्तीति प्रतिपादितं । तस्मादिति ।--तथा च त्रैपुरुषिकसापिण्ड्या-
विधानार्थं वचनारम्भ इति भावः । विशेषेणेति ।--तस्मादेषा त्रि-
पौरुषीति विशेषेनेत्यर्थः ।
दत्तकानान्त्विति ।--तथा च कारिकेयं न तु मुनिवचनमित्यर्थः ।
तद्वदिति ।--पञ्चमी सप्तमी तद्वदिति समुच्चये इति शेषः । तद्दि-

शुद्धदत्तकस्य तु प्रतिग्रहीतृकुले त्रिपुरुषं पिण्डान्वयरूपं
सापिण्ड्यं जनककुले साप्तपौरुषमवयवान्वयरूपमेवेति । अलं
प्रपञ्चेन । तद्वद्गोत्रमिति । 'तद्वत्' सपिण्डतावत्, गोत्रमपि बीजवत्तु-
जनकस्य न केवलं जनकस्य अपि तु तत्पालकस्य च दत्तकादेर्यः
पालकस्तस्य च गोत्रं दत्तकादीनां भवतीति। अनेन 'सपिण्ड-
तावैलक्षण्यं गोत्रेऽभिहितं यथा सपिण्डता जनकस्यैव न तथा
गोत्रं किन्तु उभयोरपीति । न चेदमपि दत्तकमात्रे किन्तु
द्वयामुष्यायणे दत्तकविशेषे । तथाहि द्विविधा दत्तकादयो ।
नित्यवत् द्वयामुष्यायणा अनित्यवत् द्वयामुष्यायणाश्चेति । तत्र
नित्यद्वयामुष्यायणा नाम ये जनकप्रतिग्रहीतृभ्यामावयोरयं पुत्र
इति संप्रतिपन्नाः, अनित्यवद्द्वयामुष्यायणास्तु ये चूडान्तैःसंस्कारै
र्जनकेन संस्कृताः उपनयनादिभिश्च प्रतिग्रहीत्रा तेषां गोत्र-
द्वयेनापि संस्कृतत्वात् द्वयामुष्याय णत्वं परन्त्वनित्यं जातमात्र-
स्यैव परिग्रहे गोत्रद्वयेन संस्काराभावात् तस्य प्रतिग्रहीतृ-
गोत्रमेव ।
तदिदं सर्वमभिप्रेत्याह सत्याषाढ़ः । नित्यानां द्वयामुष्यायणानां

तीति ।—गोत्रमित्यर्थः । द्यामुष्यायणे दत्तकविशेषे इति ।—द्वयाम-
ष्यायणं विशिनोति तथाहीति ।—संस्कृतत्वादिति ।—पितुर्गोत्रेण यः
पुत्रः संस्कृतः पृथिवीपते । आचूडान्तं न पुत्रः स पुत्रतां याति
चान्यत इति कालिकापुराणीयह्यवचनात् ।
नित्यानां द्वयामुष्यायणानां द्वयोरिति सूत्रमेकं दत्तकादीनां द्वया-
मुष्यायणवदिति सूत्रान्तरं तस्यैव । इतरेकेति ।—दत्तकादीनां द्यामु-

१०० दत्तकमीमांसा।
द्वयोरिति सूत्रेण नित्यद्वयामुष्यायणानां गोत्रद्वयप्रवरसम्बन्ध-
गङ्गा तमेवानित्येष्वप्यतिदिशति दत्तकादीनान्तु द्वयामुष्यायणवदिति
सूत्रेण। व्याख्यातञ्चैतत् शवरस्वामिभिः। द्वयामुष्यायणप्रसङ्गेना-
नित्यानाह दत्तकेति। तावदेव नोत्तरसन्ततौ प्रथमेनैव संस्काराः
परिग्रहीत्रा चेत्तदा उत्तरस्य पूर्वस्यान्येनैव उत्तरस्य। तथा
पितृव्येण भ्रातृव्येण चैकार्थेण ये जातास्ते परिग्रहीतुरेवेति।
अस्य भाष्यस्यायमर्थः। यो गोत्रद्वयेन संस्कृतस्तस्यैव गोत्रद्वय-
सम्बन्धो नोत्तरसन्ततेः। जनकगोत्रसम्बन्धे किं कारणमित्यत आह
प्रथमेनेति। प्रथमो जनकस्तेनैव संस्कृतत्वात् संस्काराश्च चौडान्ताः।
पितुर्गोत्रेण यः पुत्रः संस्कृतः पृथिवीपते। आचूडान्तं न पुत्रः
स पुत्रतां याति चान्यत इति कालिकापुराणात्। व्याख्यात-
ञ्चैतत् प्रागेव अन्यासाधारणीं पुत्रतां न याति किन्तु द्वयामु-
ष्यायणो भवतीति। प्रथमेनामस्कारे कथमित्यत आह परिग्रही-
ष्यायणवदिति।—तावदेवेत्यादि उत्तरस्येति पर्य्यन्त एकः शवरस्वामि-
भाष्यपाठ अपरस्तु पितृव्येणेत्यादि परिग्रहीतुरेवेत्यन्त । भाष्यस्यार्थं
स्वयमेव व्याकरोति अस्य भाष्यस्यायमर्थ इति। येन गोत्रद्वयेन संस्कृत-
स्तस्यैव गोत्रद्वयसम्बन्ध नोत्तरसन्ततेः, प्रतिग्रहीत्रा निखिलसंस्कारैश्चू-
डादिसंस्कारैर्वा संस्कृतसन्ततेर्न गोत्रद्वयसम्बन्ध इत्यर्थः तावदेव नोत्तर-
सन्ततेरित्यन्तभाष्यस्यार्थं । ननु प्रतिग्रहीत्रा जनकाद्‌गृहीत्वा स्वगो-
१ त्रेण संस्कृतस्य ग्रहीतुरसाधारणेन पुत्रत्वं युज्यते न जनकस्यापि दानेन
तत्स्वत्वनाशात् इत्यत आह जनकगोत्रसम्बन्ध इति। एवकारोऽप्यर्थे
तेनैव संस्कृतत्वादिति प्रथमेनैवेत्यस्य व्याख्या। संस्कारा इत्यस्य व्याख्या
चूडान्ता इति। प्रथमेनासंस्कारे कथमित्यादि परिग्रहीतुरेव गोत्र

मुष्यायण"?
Look at L4: "द्व्यमुष्यायणसन्ततौ" - there is NO 'ा' on 'द्व'! It is "द्व्यमुष्यायणसन्ततौ"!
Wait, let's check L10: "द्व्यामुष्यायण" (with 'ा').
L11: "द्व्यामुष्यायणा" (with 'ा').
L13: "द्व्यामुष्यायणत्वे" (with 'ा').
L14: "द्व्यामुष्याणानामिति" or "द्व्यामुष्यायणानामिति"?
In L14: "द्व्यामुष्यायणानामिति" (let's check carefully).
In L4: look at 'द्व्य': it is 'द्व' + 'य' without 'ा'! So "द्व्यमुष्यायणसन्ततौ".
Then: "दत्त-" with hyphen at the end. Wait, there is a dot on the right side near the margin.

कसन्ततौ चापेक्षितं गोत्रमाह तेनैवेति । परिग्रहीतृगोत्रेणैव
Wait, let's check:
"कसन्ततौ चापेक्षितं गोत्रमाह तेनैवेति । परिग्रहीतृगोत्रेणैव"
Look at "परिग्रहीतृगोत्रेणैव":
प - रि - ग्र - ही - तृ - गो - त्रे - णै - व
Yes,

१०४ | दत्तकमीमांसा ।

विवाहादौ देवरपुत्रस्य न परिवित्तिपरिवेत्तृत्वादिदोषो देवरपुत्र-
विवाहादौ वा क्षेत्रजस्येत्येतदर्थं न यथाश्रुतपितृव्यपुत्राभिप्रायं
परिगृहीतस्य दत्तपदेनैवोपादानात् अपरिगृहीतस्य च प्रसक्त्य-
भावेन निषेधाप्रवृत्त्या प्रतिप्रसवासम्भवात् । न चैतस्मादेव
ज्ञापकादपरिगृहीतस्यापि भ्रातृपुत्रस्य पुत्रत्वमिति शङ्कनीयम् ।
दशानां भ्रातॄणां मध्ये पञ्चानामपुत्रत्वे पञ्चानाञ्च प्रत्येकं दश-
पुत्रत्वे भ्रातॄणां प्रत्येकं पञ्चाशत्पुत्रतापत्तेः पञ्चाशतश्च भ्रातृपुत्राणां
प्रत्येकं दशपितृकतापत्तेश्चेत्याद्युक्तदूषणगणग्रासात् तस्मात् यथा-
व्याख्यातमेव साधु ।
एवं प्रतिग्रहीतृकुलश्राद्धीयद्रव्यं दत्तकाय प्रतिग्रहीतृ-जनक-
कुलश्राद्धीयद्रव्यञ्च द्वयामुष्यायनाय न दातव्यं सपिण्डाय सगो-
त्राय श्राद्धीयं नव दापयेत् । न भोजयेत् पितृश्राद्धे समानप्रवरं
तथेति हेमाद्रिपारिजातधृतवचनात् । 'श्राद्धीयं' श्राद्धे दत्तद्रव्यं ।
औरसपुत्रस्येव औरसपुत्र्या अप्यपचारे क्षेत्रजाद्याः पुत्र्यः प्रति-
निधयो भवन्ति । मुख्यापचारे प्रतिनिधिरिति न्यायात् । मुख्यत्व-
ञ्चास्या दानादिविधौ साधनत्वेन साधनत्वञ्च ऋतुगमनविधिना

परिवेदनीया कन्या परिदायी दाता परिकर्त्ता याजकः ते सर्वे पतिता
इति हारीतवचनात् । एतस्मादिति । पितृव्यतनयेऽपिवेत्यादि-
वचनात् ।
औरसपुत्रस्येवेति ।—मुख्यत्वं चास्या इति । याजनाध्यापनप्रति-
ग्रहैर्ब्राह्मणोधनमर्जयेत् इत्यादिविधिना अर्जितस्य व्रीह्यादेः क्रतु-
साधनत्ववत् ऋतुगमनेन अपत्यमुत्पादयेदित्यादिविधिनोत्पन्नस्यापत्यस्य

... wait, the second word ends with the exact same letter!
Word 1: ग-र्-गै-ध (or ग-र्-गै-ष or ग-र्-गै-श्च)
Word 2: प-्य-ा-य-ू-रै-ध (or प-्य-ा-य-ू-रै-ष or प-्य-ा-य-ू-रै-श्च)
Yes! They have the EXACT same ending:
"-र्-गै-[X]" and "-य-ू-रै-[X]"!
Wait! "गर्गैः" -> with "च" it becomes "गर्गैश्च"!
Wait, in some fonts, 'श्च' is written as 'श' + 'च'.
Wait, does 'श्च' look like that?
Wait, look at 'श्च' in line 8:
"न्यायश्चतुर्थाध्याये" -> look at "श्च" in "न्यायश्चतुर्थाध्याये":
It is: 'श' + 'च'!
It has a top loop, a loop below, and a 'च' at the bottom!
Now look at line 10:
Does it look like that 'श्च'?
No, in line 10 it has a round body, but wait, look at line 8 "श्च":
The 'श' part has a top loop, then goes down to 'च'.
In line 10, the character has:
Wait,

नपुंसकस्य तस्य शुक्रशोणितसाध्यजन्यत्वेन नान्तरीयकत्वात् !
अतएव अनधीत्य द्विजो वेदमनुत्पाद्य च सन्ततिम् । अनिष्वा
विविधैर्यज्ञैर्मोक्षमिच्छन् पतत्यध इति तादृश्या एव सन्ततेरनु-
त्पादे अधःपातः स्मर्यते । संतनोल्यन्वयमिति सन्ततिः प्रजा-
पर्याय एव । प्रजा स्यात् सन्ततौ जने इतिकोषात् । एवं
"अपत्यार्थे स्त्रियः सृष्टाः स्त्री क्षेत्रं बीजिनो नराः । क्षेत्रबीज-
वते देयं नाबीजी क्षेत्रमर्हति" इत्यत्र अपत्यशब्दो व्याख्यातः
अपत्यं कस्मादपतनं भवति नानेन पततीति वेति यास्कस्मरणात् ।
आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रियस्त्वमी । आहुर्दुहितरं
सर्व्वेऽपत्यं तोकं तयोः समे इति कोषाच्च । यद्यत्र पुमान् पुंसमना
भवति पुंसंतेर्वेति यास्कोक्त्या पुम्पदं वंङ्गेशपरं तदा पुंसंते-
र्वेति तदुक्त्यैव प्रसवकर्त्तृमिथुनपरमेव व्याख्यायेताम् ।
अतएव यास्कः । मिथुनाः पित्र्यदायादा इति । तदेतादृक्-

तथाच शुक्रशोणितसाध्यजन्यस्य जननशक्तिमत्त्वऽभावात् इति भावः ।
पुमान् पुंस इति वचनात् स्त्रीपुंसयोः शुक्राधिक्याज्जन्ययोः कन्यापुत्रयो-
र्जननशक्तिमत्त्वावगमात् । नान्तरीयकत्वात् ।—स्त्रीपुंसाभ्यां विभिन्नक-
त्वादित्यर्थः । सन्ततेरिति ।—कन्यापुत्रवाचिकाया इत्यर्थः । कस्मा-
दिति ।—कस्मात् संज्ञकादित्यर्थः । कस्मादपतनं भवतीत्येकोऽर्थः नानेन
पततीत्यपरः, तथाच न पतत्यस्मात् न पतत्यनेन वा इत्यपादाने करणे
वा प्रत्ययसिद्धमपत्यपदमिति भावः । इति कोषादिति ।—स्त्रीपुंसा-
धारणं वाचकं अपत्यपदमित्यर्थः । यद्यत्रेति, तदेति, मिथुन-
परमिति ।—स्त्रीपुंसाधारणपरमित्यर्थः ।
मिथुनाः पित्र्यदायादा इति ।—तदेतादृगिति वक्ष्यमाणाभ्यामिति

श्लोकाभ्यामुक्तम् । अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधिजीवसे आत्मा
वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतमिति । अविशेषेण पुत्राणां दायो
भवति धर्मतः । मिथुनानां विसर्गादौ मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवी-
दित्यत्र पुत्रपदं मिथुनपरं दर्शितवान् । नचात्र मिथुनपदं पुत्र-
स्नुषापरमिति वाच्यम् । अङ्गादङ्गात् संभवसि इत्यस्यासङ्गतेः । न
दुहितर इत्येके पुमान् दायादोऽदायादा स्त्रीति विज्ञायत इत्ये-
कीयमते दुहितृनिराकरणासङ्गतेश्च । यच्च नापुत्रस्य लोकोऽस्ती-
त्यादौ पुत्रपदं तदप्युभयपरमेव । भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्यामिति
पाणिनिना पुत्रदुहितृपदयोरेकशेषस्मरणात् । एतेन ह्यपुत्त्रेणैव
कर्त्तव्यः पुत्रप्रतिनिधिः सदेत्यादावपि पुत्रपदं व्याख्यातं तत्सा-
धनञ्च पुत्रिकाकरणलिङ्गमग्रे वक्ष्यते । अतएवोक्तं तत्समः
पुत्रिकासुत इति, अङ्गादङ्गात्संभवति पुत्रवद्दुहिता नृणामिति
च । यदि च अदृष्टवैकल्येन कन्यारुत्पादः तदा कृष्णप्रतिपच्छ्रा-
द्धादिना तत्संपादनं कार्यं, कृष्णचतुर्थ्याश्राद्धादिना पुत्रादृष्टमेव ।
यत्तुगमनकरणिकायामेव भावनायां एवं गच्छन् पुत्रं जनयेदिति

शेषः । सापाद अङ्गादित्यादि । अविशेषेण तुल्यतया इत्यर्थः । पुत्राणां
मिथुनानामित्यन्वयः । 'विसर्गादौ' दानविक्रयादौ इत्यर्थः । इत्यस्यासङ्ग-
तैरिति । -पुत्राणां अङ्गजत्वाभावादित्यभिप्रायः । पुत्रपदं व्याख्यात-
मिति । -कृष्णप्रतिपच्छाद्धेति । - प्रतिपदि कन्यां वरां द्वितीयायां
सर्व्वकामां तृतीयायां यशश्चतुर्थ्यां श्रियमित्यादि हेमाद्रिधृतवचनात् ।
कुर्व्वन् प्रतिपदि श्राद्धं सुन्दरीं लभते सुतामिति हेमाद्रिश्राद्ध-
चिन्तामण्यादिधृतवचनादिति शेषः । कृष्णचतुर्थ्यादेरिति । -ऋग-