दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

दत्तकमीमांसा । ८३

परः शब्दार्थ इति न्यायविरोधात् ।—नाप्यन्त्यः पितृपदे युगपद्वृ-
त्तिद्वयनिषेधात् । न च गङ्गायां मीनघोषावित्यत्रेव वृत्त्यन्तरतात्-
पर्य्याग्राहकं प्रमाणमस्ति । तस्मात् चौरसविषयमेवेदं वचनं गर्भा-
धानादिप्रक्रमात् पञ्चमात् सप्तमादूर्द्धमिति वचनान्तरैकवाक्यत्वाच्च ।
न चाौरसपरत्वे कूटस्थात् अष्टमस्य वरस्य षष्ठोकन्यायाश्च अनु-
द्वाद्यत्वप्रसङ्गः पितुरसपिण्डत्वाभावादित्युक्तमेव दूषणमिति वाच्यम्
तस्य पितुरिति पञ्चम्यां षष्ठीभ्रमनिबन्धनत्वेन अदूषणत्वात् ।
अतएव योगीश्वरेण मातृतः पितृतस्तथेत्यत्र पञ्चमीत्वनिर्णायक-

---

विधौ पर शब्दार्थ इति ।—विधौ विधिवाक्ये परो गौणः शब्दार्थो
न प्रयुज्यते इति शेषः । न चेति । गङ्गायां घोषमीनौ स्त इत्यत्र
व्योन्तरतात्पर्य्यग्राहकप्रमाणमस्ति तथा प्रकृते नेति व्यतिरेकेन दृष्टान्तः ।
तस्मादिति ।—इदं वचनं असपिण्डेति मनुवचनं । गर्भाधानादीति ।
ऋतुकालाभिगामी स्यात् स्वदारनिरतः सदा इत्यादि नोपक्रान्तत्वात्
तथा च तात्पर्द्यमपेक्ष्य प्रकरणस्य बलवत्त्वात् । तथाचोक्तं ।—श्रुतिर्लिं-
गोया समता च लिङ्गं, वाक्यं पदान्येव तु संहतानि । सा प्रक्रिया या
कथमप्यपेक्षा, स्थानं क्रमो योग्यबलं समाख्या इति । सपिण्डता तु
पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्तते इत्यस्य तु दत्तकविषयत्वमेव चौरसपरत्वे पञ्च-
मात् सप्तमादित्यस्य विरोधापत्तेः, तथा च चौरससापिण्ड्यस्य सप्तमे
गते निवृत्तिः दत्तकस्य तु सप्तमे निवृत्तिरिति दत्तकौरसयोः सापिण्ड्य-
भेदादिति भावः । पञ्चमात् सप्तमादिति ।—तथाचैतद्वचनस्य चौरस-
विषयत्वस्य प्रसिद्धेरिति भावः । कूटस्थादिति ।—मूलपुरुषादित्यर्थः ।
पितुरिति ।—एतदुपलक्षणं मातुरित्यपि बोध्यं । पितुरितीति ।—
सचाथ पितरमादाय षट् पुरुषा वरश्च सप्तम न तु पितुः पितर-