दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

८६ दत्तकमीमांसा ।
पुत्राः प्रमङ्गादन्यबीजजाः । यस्य ते बीजतो जातास्तस्य ते नेतर-
स्येति मनुस्मरणात् । तस्य ते पुत्रा इति पुत्रत्वप्रतिपादनं
सापिण्ड्यंप्रतिपादनार्थं न तु पुत्रत्वोत्पादनार्थम्, पुत्रान् द्वादश
यानाहेत्यादिप्रतिग्रहीतृपुत्रत्वप्रतिपादनविरोधात्, नेतरस्य प्रति-
ग्रहीतुरित्यर्थः । नन्वेवं कन्यावदुभयत्रापि सापिण्ड्यप्राप्तौ
प्रतिग्रहेण गोत्रवत् सापिण्ड्यस्यानुत्पत्तेरिति मैवम् । सगो-
त्रेषु कृता ये स्युर्दत्तक्रीतादयः सुताः । विधिना गोत्रतां यान्ति
न सापिण्ड्यं विधीयते इति वृद्धगौतमस्मरणविरोधात् । ये
दत्तादयः सुताः सगोत्रेषु सगोत्रमध्ये कृतास्ते विधिना गोत्रतां
सन्ततित्वं यान्ति परन्तु तैः सह विधिना सापिण्ड्यं न विधीयते
नोत्पद्यत इत्यर्थः, सगोत्रेष्वपि सापिण्ड्यानुत्पत्तौ परगोत्रे सुतरां
सापिण्ड्यानुत्पत्तिरुक्ता युक्तञ्चैतत्, विचार्यत्वेन भर्त्रा सहैक-
यस्तु देशानुरूपेण कुलमार्गेण चोद्धरेत् । नित्यं स व्यवहाय्यः स्या-
दित्यादिवचनबलात् देशव्यवहारानुसारेण सप्तमीपञ्चमव्यवस्थां वर्ण-
यन्ति । 'तद्वत्' सपिण्डतावत् गोत्रमपि जनकस्य, न केवलं जनकस्य
ऽपि तु तत्पालकस्य प्रतिग्रहीतुरित्यर्थः, चकारश्रवणात् एतच्च द्वा-
मुष्यायणमात्रविषयं वेदितव्यं, अन्यथा गोत्ररिक्थे जनयितुरित्यादि-
वचनविरोधात् । नन्वेवमिति । -'कन्यावत्' वाग्दत्तावत् तस्य एव
भर्तृकुले पितृकुले च त्रैपुरुषिकाशौचकरसापिण्ड्यसत्त्वात् ,ऊढाया
भर्तृकुलमात्रसापिण्ड्येन उभयत्र सापिण्ड्यासम्भवेन दृष्टान्तानुपपत्तेः ।
यद्वा ऊढाया अपि पितृकुले भर्तृकुले च विवाहार्थसापिण्ड्यासत्त्वात्
तदभिप्रेत्य कन्यावदित्युक्तं युक्तमेव । दूषयति मैवमिति । नोत्पद्यते
इति । -पाञ्चपौरुषिकं साप्तपौरुषिकं व्यन्वयान्वयसापिण्ड्यमिति