दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

नपुंसकस्य तस्य शुक्रशोणितसाध्यजन्यत्वेन नान्तरीयकत्वात् !
अतएव अनधीत्य द्विजो वेदमनुत्पाद्य च सन्ततिम् । अनिष्वा
विविधैर्यज्ञैर्मोक्षमिच्छन् पतत्यध इति तादृश्या एव सन्ततेरनु-
त्पादे अधःपातः स्मर्यते । संतनोल्यन्वयमिति सन्ततिः प्रजा-
पर्याय एव । प्रजा स्यात् सन्ततौ जने इतिकोषात् । एवं
"अपत्यार्थे स्त्रियः सृष्टाः स्त्री क्षेत्रं बीजिनो नराः । क्षेत्रबीज-
वते देयं नाबीजी क्षेत्रमर्हति" इत्यत्र अपत्यशब्दो व्याख्यातः
अपत्यं कस्मादपतनं भवति नानेन पततीति वेति यास्कस्मरणात् ।
आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रियस्त्वमी । आहुर्दुहितरं
सर्व्वेऽपत्यं तोकं तयोः समे इति कोषाच्च । यद्यत्र पुमान् पुंसमना
भवति पुंसंतेर्वेति यास्कोक्त्या पुम्पदं वंङ्गेशपरं तदा पुंसंते-
र्वेति तदुक्त्यैव प्रसवकर्त्तृमिथुनपरमेव व्याख्यायेताम् ।
अतएव यास्कः । मिथुनाः पित्र्यदायादा इति । तदेतादृक्-

---

तथाच शुक्रशोणितसाध्यजन्यस्य जननशक्तिमत्त्वऽभावात् इति भावः ।
पुमान् पुंस इति वचनात् स्त्रीपुंसयोः शुक्राधिक्याज्जन्ययोः कन्यापुत्रयो-
र्जननशक्तिमत्त्वावगमात् । नान्तरीयकत्वात् ।—स्त्रीपुंसाभ्यां विभिन्नक-
त्वादित्यर्थः । सन्ततेरिति ।—कन्यापुत्रवाचिकाया इत्यर्थः । कस्मा-
दिति ।—कस्मात् संज्ञकादित्यर्थः । कस्मादपतनं भवतीत्येकोऽर्थः नानेन
पततीत्यपरः, तथाच न पतत्यस्मात् न पतत्यनेन वा इत्यपादाने करणे
वा प्रत्ययसिद्धमपत्यपदमिति भावः । इति कोषादिति ।—स्त्रीपुंसा-
धारणं वाचकं अपत्यपदमित्यर्थः । यद्यत्रेति, तदेति, मिथुन-
परमिति ।—स्त्रीपुंसाधारणपरमित्यर्थः ।
मिथुनाः पित्र्यदायादा इति ।—तदेतादृगिति वक्ष्यमाणाभ्यामिति