दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

१०० दत्तकमीमांसा।
द्वयोरिति सूत्रेण नित्यद्वयामुष्यायणानां गोत्रद्वयप्रवरसम्बन्ध-
गङ्गा तमेवानित्येष्वप्यतिदिशति दत्तकादीनान्तु द्वयामुष्यायणवदिति
सूत्रेण। व्याख्यातञ्चैतत् शवरस्वामिभिः। द्वयामुष्यायणप्रसङ्गेना-
नित्यानाह दत्तकेति। तावदेव नोत्तरसन्ततौ प्रथमेनैव संस्काराः
परिग्रहीत्रा चेत्तदा उत्तरस्य पूर्वस्यान्येनैव उत्तरस्य। तथा
पितृव्येण भ्रातृव्येण चैकार्थेण ये जातास्ते परिग्रहीतुरेवेति।
अस्य भाष्यस्यायमर्थः। यो गोत्रद्वयेन संस्कृतस्तस्यैव गोत्रद्वय-
सम्बन्धो नोत्तरसन्ततेः। जनकगोत्रसम्बन्धे किं कारणमित्यत आह
प्रथमेनेति। प्रथमो जनकस्तेनैव संस्कृतत्वात् संस्काराश्च चौडान्ताः।
पितुर्गोत्रेण यः पुत्रः संस्कृतः पृथिवीपते। आचूडान्तं न पुत्रः
स पुत्रतां याति चान्यत इति कालिकापुराणात्। व्याख्यात-
ञ्चैतत् प्रागेव अन्यासाधारणीं पुत्रतां न याति किन्तु द्वयामु-
ष्यायणो भवतीति। प्रथमेनामस्कारे कथमित्यत आह परिग्रही-
ष्यायणवदिति।—तावदेवेत्यादि उत्तरस्येति पर्य्यन्त एकः शवरस्वामि-
भाष्यपाठ अपरस्तु पितृव्येणेत्यादि परिग्रहीतुरेवेत्यन्त । भाष्यस्यार्थं
स्वयमेव व्याकरोति अस्य भाष्यस्यायमर्थ इति। येन गोत्रद्वयेन संस्कृत-
स्तस्यैव गोत्रद्वयसम्बन्ध नोत्तरसन्ततेः, प्रतिग्रहीत्रा निखिलसंस्कारैश्चू-
डादिसंस्कारैर्वा संस्कृतसन्ततेर्न गोत्रद्वयसम्बन्ध इत्यर्थः तावदेव नोत्तर-
सन्ततेरित्यन्तभाष्यस्यार्थं । ननु प्रतिग्रहीत्रा जनकाद्‌गृहीत्वा स्वगो-
१ त्रेण संस्कृतस्य ग्रहीतुरसाधारणेन पुत्रत्वं युज्यते न जनकस्यापि दानेन
तत्स्वत्वनाशात् इत्यत आह जनकगोत्रसम्बन्ध इति। एवकारोऽप्यर्थे
तेनैव संस्कृतत्वादिति प्रथमेनैवेत्यस्य व्याख्या। संस्कारा इत्यस्य व्याख्या
चूडान्ता इति। प्रथमेनासंस्कारे कथमित्यादि परिग्रहीतुरेव गोत्र