सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

शाकुनाध्यायः ३८१
मार्ग में गमन करने वाले मनुष्य के ऊपर, सैन्य में राजा के ऊपर, पुर में देवता
( नगर-स्वामी ) के ऊपर, जन-समुदाय में प्रधान के ऊपर, प्रधानों के साम्य में जाति
के ऊपर, जातियों के साम्य में विद्या के ऊपर और विद्या के साम्य में वयोधिक के ऊपर
शाकुन का फल पड़ता है।।११।।
पथि गच्छतः पुंस आत्मानं स्वशरीरमुद्दिश्य शाकुनं शुभाशुभं लक्षयेत्। सैन्ये सेनायां
नृपं राजानमुद्दिश्य। पुरे नगरे देवतां दैवतस्वामिनमुद्दिश्य। पुरग्रहणमुपलक्षणार्थम्। ग्रामाधि-
पतिमुद्दिश्य। सार्थे जनसमूहे प्रधानमर्थपतिमुद्दिश्य। यदा सार्थे बहवः प्रधाना भवन्ति, तदा
साम्ये जातितो जातिसाम्ये विद्याया योऽधिकस्तम्। विद्यासाम्ये या वयसोऽधिकस्तमिति।।११।।
अधुना दिग्लक्षणफलनियमांश्चाह—
मुक्तप्राप्तैष्यदर्कसु फलं दिक्षु तथाविधम्।
अङ्गारदीप्तधूमिन्यस्ताश्च शान्तास्ततोऽपराः ॥१२॥
सूर्योदय से एक प्रहर दिन उठे तक ऐशानी दिशा मुक्तसूर्या, पूर्वदिशा प्राप्तसूर्या
और अग्नि दिशा ऐष्यत्सूर्या होती है। एक प्रहर के बाद दो पहर दिन उठे तक पूर्वदिशा
मुक्तसूर्या, आग्नेयी दिशा प्राप्तसूर्या और दक्षिण दिशा ऐष्यत्सूर्या होती है। इसी प्रकार
शेष छः प्रहरों में भी जानना चाहिये। मुक्तसूर्या 'अङ्गारिणी', प्राप्तसूर्या 'दीप्ता', ऐष्यत्सूर्या
'धूमिनी' और शेष पाँच दिशायें 'शान्ता' कहलाती हैं।।१२।।
अत्र तावदादित्यस्य भ्रमणवशेन्राष्टासु दिक्ष्ववस्थितिर्भवति। तद्यथा—सूर्योदयादारभ्य
यावद्दिनस्य प्रहरस्तावदैशानी दिङ्मुक्तसूर्या। पूर्वा प्राप्तसूर्या। आग्नेयी एष्यत्सूर्या। ततः
प्रहरादूर्ध्वं यावत्प्रहरद्वयं प्राची मुक्तसूर्या। आग्नेयी प्राप्तसूर्या। दक्षिणैष्यत्सूर्या। ततः
प्रहरद्वयादूर्ध्वं प्रहरत्रयं यावदाग्नेयी मुक्तसूर्या। दक्षिणा प्राप्तसूर्या। नैर्ऋती एष्यत्सूर्या।
ततः प्रहरत्रयादूर्ध्वमस्तमयं यावद्दक्षिणा मुक्तसूर्या। नैर्ऋती प्राप्तसूर्या। पश्चिमैष्यत्सूर्या।
ततोऽस्तमयादूर्ध्वं यावत् प्रथमो रात्रिप्रहरस्तावन्नैर्ऋती मुक्तसूर्या। पश्चिमा प्राप्तसूर्या।
वायव्येष्यत्सूर्या। ततो रात्रिप्रहरादूर्ध्वं प्रहरद्वयं यावत् पश्चिमा मुक्तसूर्या। वायवी प्राप्तसूर्या।
उत्तरैष्यत्सूर्या। ततः प्रहरद्वयादूर्ध्वं प्रहरत्रयं यावद्वायवी मुक्तसूर्या। उत्तरा प्राप्तसूर्या।
ऐशान्यैष्यत्सूर्या। ततः प्रहरत्रयादूर्ध्वं सूर्योदयं यावदुत्तरा मुक्तसूर्या। ऐशानी प्राप्तसूर्या।
पूर्वैष्यत्सूर्या। एतासु मुक्तप्राप्तैष्यदर्कसु दिक्षु फलं तथाविधमिति। तासु दिक्षु तथाविधं
नामानुरूपं फलमादेश्यम्। अशुभमित्यर्थः। मुक्तसूर्यायां दिशि यदशुभं शाकुनमुक्तं तन्मुक्तं
गतम्। तत्फलमतीतमित्यर्थः। प्राप्तसूर्यायां यदशुभं शाकुनं तत्प्राप्तम्। तस्मिन्नेवाहनि
भवति। एष्यत्सूर्यायां यदशुभं शाकुनं तदेष्यत् पुरस्ताद्भविष्यति। अङ्गारदीप्तधूमिन्यश्चेति ।
ता दिशो मुक्तप्राप्तैष्यदर्कख्या यथाक्रमेणाङ्गारदीप्तधूमिन्यः। मुक्तसूर्याङ्गारिणी। प्राप्तसूर्या
दीप्ता। एष्यत्सूर्या धूमिनी। ततः पराः पञ्च दिशः शान्ताः। उक्तं च—
अङ्गारिणी दिग्रविविप्रमुक्ता यस्यां रविस्तिष्ठति सा प्रदीप्ता।
प्रधूमिता यास्यति यां दिनेशः शेषाः प्रशान्ताः शुभदाश्च ताः स्युः।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

३८२ बृहत्संहिता
अत्र केचिद् रात्रेरर्धप्रहरमारभ्य यावद्दिनस्यार्धप्रहरं तावत् प्राचीं दिशं प्राप्तसूर्यामिति
वर्णयन्ति। तत ऊर्ध्वं सार्धप्रहरं यावदाग्नेयीम्। शेषास्वप्येवं ज्ञेयम्। अयुक्तमेतत्।
यस्माद् भगवान् गर्गः—
उदये दीप्यते पूर्वा पूर्वाह्ने पूर्वदक्षिणा।
मध्याह्ने दक्षिणा दीप्ताऽथापराह्ने तु नैर्ऋती।।
पश्चिमास्तमये दीप्ता वायवी पूर्वरात्रिके।
सौम्या तु मध्यरात्रे स्यादैशान्यपररात्रिके।।
सम्प्राप्तानागतातीता दीप्यन्तेऽत्र सदा दिशः।
व्याहरन्ते मृगास्तासु वेदयन्ति महद् भयम्।।
ताश्व वृत्तमतीतायां दीप्तायां शंसते मृगः।
अनागतायामाशादि दीप्तायां तद्दिने स्मृतम्।। इति।।१२।।
अधुनाऽऽसां दिशां फलनियमानाह—
तत्पञ्चमदिशां तुल्यं शुभं त्रैकाल्यमादिशेत्।
परिशेषदिशोर्वाच्यं यथासन्नं शुभाशुभम् ॥१३॥
अङ्गारिणी दिशा के पञ्चमी दिशा में दृष्ट शुभाशुभ शकुन का फल भूत, दीप्ता दिशा
के पञ्चमी दिशा में दृष्ट शुभाशुभ शकुन का फल वर्तमान और धूमिनी दिशा के पञ्चमी
दिशा में दृष्ट शुभाशुभ शकुन का फल भविष्यत् होता है। शेष अङ्गारित शान्तासन्न और
धूमित शान्तासन्न दिशाओं में दृष्ट शुभाशुभ शकुन का फल क्रम से भूत और भविष्यत्
जानना चाहिये।।१३।।
तदित्यनेनाङ्गारिण्याद्यानां दिशां परामर्शः। ताभ्यः पञ्चमास्तत्पञ्चमाः। तत्पञ्चमदिशां
तुल्यं सदृशं त्रैकाल्यं त्रिकालभवं शुभं फलमादिशेद् वदेत्। एतदुक्तं भवति—अङ्गारिण्या
या पञ्चमी दिक् शान्ता तस्यां सौम्ये शकुने शुभं यत् फलं तद्यातम्। तस्यामेव वामे
स्थिते शकुनेऽल्पफलमनिष्टं यातम्। दीप्ताया या पञ्चमी दिक् तस्यां शुभे स्थिते शकुने
यत् शुभं तत् साम्प्रतम्। तस्यामेव वामे स्थिते शकुनेऽल्पमशुभं साम्प्रतम्। धूमिताया
या पञ्चमी दिक् तस्यां शुभे स्थिते शकुने यत् शुभं फलं तदेष्यम्। तस्यामेव वामे शकुने-
ऽल्पमशुभमेष्यम्। अङ्गारिण्याद्यानामप्येवं शुभे शकुनेऽल्पं शुभमशुभेऽतीवाशुभं फलमिति
सर्वासामूह्यम्। परिशेषदिशोरिति। परिशेषयोर्द्वयोर्दिशोर्यथासन्नं येन प्रकारेणासन्नं निकट-
वर्ति शुभाशुभं फलं वाच्यं वक्तव्यम्। यस्यां या दिक् प्रत्यासन्ना निकटवर्तिनी दीप्तायां
तथा तस्यां यत् फलं तत् तस्यामेव वाच्यम्। एतदुक्तं भवति—ते दिशौ भागद्वयेन परिकल्प्य
निश्चयः कार्यः। अङ्गारितशान्तासन्ने भागे पापे शकुने स्थिते यातमल्पमनिष्टं ज्ञेयम्।
तस्मित्रेव सौम्ये स्थिते शकुने शुभं यातम्। धूमितशान्तासन्ने भागे सौम्ये स्थिते शकुने
भाव्यल्पमनिष्टम्। तस्मित्रेव पापे स्थिते शकुने भावि बह्वनिष्टं भवति। उक्तं च—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शाकुनाध्यायः ३८३
'यातमुक्तायां साम्प्रतं दीप्तायामेष्यं ज्ञेयं धूपितायामानिष्टं शान्तास्वेवं दिक्षु तत्पञ्चमासु
प्रत्यासन्नाशयैः शान्तदीप्तम्' इति ।।१३।।
पुनरपि फलनियामर्थमाह—
शीघ्रमासन्ननिम्नस्थैश्चिरादुन्नतदूरगैः ।
स्थानवृद्ध्युपघाताच्च तद्वद् ब्रूयात् फलं पुनः ॥१४॥
समीप तथा नीच स्थान में स्थित शकुन का फल शीघ्र तथा उच्च और दूर में
स्थित शकुन का फल देर से प्राप्त होता है। बढ़ने वाले स्थान पर दृष्ट शुभाशुभ शकुन
का फल बढ़ने वाला और घटने वाले स्थान पर दृष्ट शुभाशुभ शकुन का फल घटने
वाला होता है।।१४।।
आसन्नैर्निकटवर्तिभिः शकुनैर्निम्नस्थैर्नीचस्थानगतैश्च शीघ्रमाश्वेव शुभमशुभं वा फलं
भवति। उन्नतैरुच्चप्रदेशस्थैर्दूरस्थैरनिकटवर्तिभिश्चिराद् बहुकालेन शुभमशुभं वा फलं भवति।
तथा च पराशरः—
श्लिष्टेषु तु भवेत् क्षिप्रं शुभं वा यदि वेतरत्।
दूरस्थेषु तु सर्वेषु चिरात् सम्पद्यते फलम्।।
स्थानवृद्ध्युपघाताद्धेतोस्तद्वत् तेनैव प्रकारेण फलं ब्रूयाद् वदेत्। वर्द्धमाने स्थाने
यत्र प्रत्यहं वृद्धिर्दृश्यते तत्रस्थोऽशुभः शकुने उपघातं करोति।
अत्रैव शुभं किञ्चिदेवं विचार्य पुनर्भूयः शुभाशुभं फलं ब्रूयात्। तथा च पराशरः—
दग्धवक्रतरुच्छिन्नशुष्ककण्टकिवृक्षगाः ।
अश्मनिम्नकपालास्थिसिकताकेशभस्मसु ।।
श्मशानाङ्गारवल्मीका ऊषरापांसुमत्सराः।
शीर्णजीर्णाशुच्यशुभ्रदेशस्था दीप्तसंज्ञिताः।।
मनोज्ञस्निग्धफलितक्षीरपुष्पतरुस्थिताः ।
समप्रशस्तभूमिष्ठाः शान्ताः स्युर्मृगपक्षिणः।।
अत्र दीप्ताऽशुभाः शान्ताः शुभा इति।।१४।।
अधुना दशप्रकारस्य दीप्तस्य शकुनस्य लक्षणमाह—
क्षणतिथ्युडुवातार्कैर्देवदीप्तो यथोत्तरम्।
क्रियादीप्तो गतिस्थानभावस्वरविचेष्टितैः ॥१५॥
क्षण ( दारुण और उग्रसंज्ञक नक्षत्र के मुहूर्त ) में दृष्ट शकुन क्षणदीप्त; तिथियों
( चतुर्थी, षष्ठी, अष्टमी, नवमी और चतुर्दशी ) में दृष्ट शकुन तिथिदीप्त; नक्षत्रों ( मूल )
ज्येष्ठा, आर्द्रा, आश्लेषा, पूर्वात्रय, भरणी और मघा ) में दृष्ट शकुन नक्षत्रदीप्त; वात
( भयंकर, खर, कठोर और प्रतिलोम वायु ) में दृष्ट शकुन वायुदीप्त एवं सूर्याभिमुख
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

३८४ बृहत्संहिता
स्थित शकुन सूर्यदीप्त—ये पाँच देवदीप्त हैं। ये सभी दीप्त यथोत्तर क्रम से दीप्त हैं;
जैसे—क्षणदीप्त से तिथिदीप्त, तिथिदीप्त से नक्षत्रदीप्त, नक्षत्रदीप्त से वायुदीप्त और
वायुदीप्त से सूर्यदीप्त अधिक दीप्त है। गति, स्थान, भाव, स्वर और चेष्टा—ये क्रिया-
दीप्त हैं। ये भी यथोत्तर क्रम से दीप्त होते हैं।।१५।।
क्षणो मुहूर्तः शिवादिकः। तत्र दारुणोग्राणां नक्षत्राणां ये मुहूर्तास्तेषु क्षणेषु दीप्तः
शकुनः। तिथिर्नन्दादिकस्तत्र चतुर्थीषष्ठ्यष्टमीनवमीचतुर्दश्यो दीप्ताः। एतासु तिथिषु दीप्तः
शकुनः। दारुणोग्रनक्षत्रेषु तत्र दीप्तः शकुनः। उडूनि नक्षत्राण्युच्यन्ते। एवमुडुदीप्तः। चण्डखर-
परुषप्रतिलोममारुतो वातदीप्तः। आदित्याभिमुखो वातदीप्तदिक्स्थश्चार्कदीप्तः। एवं यथोत्तरं
शकुनः पञ्चप्रकारो दैवदीप्तः। एतदुक्तं भवति—क्षणदीप्तात् तिथिदीप्तोऽधिकः। तस्मान्नक्षत्र-
दीप्तः। तस्माद्वातदीप्तः। तस्मादर्कदीप्त इति दैवदीप्तः। विद्युदुल्कार्कमरुतामभिमुखे
यो धावति स गतिदीप्तः। छिन्नभिन्नवक्रदिग्धपाणिजग्धशीर्णाशुचिस्थानस्थितः स्थानदीप्तः।
भावः सत्ता, सत्ता संवित्तिः। तद्विहीनो भावदीप्तः। विषमविप्लुताक्षरक्षामजर्जरस्वरः स्वरदीप्तः।
पक्षपाततुण्डविधूनननिपातपरोच्चावचभावकुट्टनैश्चेष्टादीप्तः। एवमेषोऽपि यथोत्तरं दीप्त
इति। तथा चोक्त ऋषिपूत्रोक्तवाक्यैर्निश्चयः। तद्यथा—
‘चतुर्थीषष्ठ्यष्टमीचतुर्दशीषु तिथिदीप्ताः। विष्ट्यां करणे करणदीप्ताः। मूलेन्द्रसर्परौ-
द्रेन्द्राग्नेययाम्यपित्र्याग्नेयपूर्वासु नक्षत्रदीप्ताः। मुहूर्तेंऽथैतेषामेव मुहूर्तदीप्ताः। विसंज्ञाः स्वल्प-
संज्ञा भावदीप्ताः। स्वरपरुषभिन्नभैरवातोद्वेजनीयविषमविप्लुताक्षरक्षामजर्जरस्वराः स्वरदीप्ताः।
अशनिहतपतितच्छिन्नभिन्नभग्नोन्मूलितार्धदलितोपमृष्टशुष्कव्याधितापत्रफलाक्षीरमलिनशीर्ण-
वित्वगासारविरसकत्वाम्ललवणतिक्तक्वथितायतविषमसंश्रितसङ्घटितलतावितानावनत-
निरोधान्याक्रान्तकटाग्निदग्धेषु तरुषु। प्राकारगोपुराट्टालकककुब्भूमिसंस्थाः स्थानदीप्ताः।
ये शीर्णविषमनिम्नसङ्करकेशास्थिकपालवल्मीकाङ्गारपलालविनिष्टायुधाग्न्याधारकहलहसर्पविद्यु-
दुल्कार्कमारुतायुधाग्नीनुपधावन्ते ते गतिदीप्ताः। पक्षविपातोतुण्डविधूननैर्निपातपरोच्चावच-
भावकुट्टनैश्च चेष्टादीप्ताः। चण्डपरुषप्रतिलोममारुता वातदीप्ताः। अर्काभिमुखा दीप्तदिक्स्था
रविदीप्ता इत्याह भगवानिन्द्रः'।।१५।।
अत्र विशेषमाह—
दशधैवं प्रशान्तोऽपि सौम्यस्तृणफलाशनः ।
मांसामेध्याशने रौद्रो विमिश्रोऽन्नाशनः स्मृतः ॥१६॥
पूर्वोक्त दश प्रकार के शान्त शकुन हैं। उनमें तृण और फल को खाने वाले सौम्य,
मांस और विष्ठा आदि अपवित्र पदार्थ को खाने वाले रौद्र और अन्न को खाने वाले मिश्र
( न सौम्य न रौद्र ) कहे गये हैं।।१६।।
एवमनेन प्रकारेण दशधा दशभिः प्रकारैरपि शान्तः शकुनो भवति। तथापि यदि
तृणाशनस्तृणभक्षः, फलाशनो वा फलान्यश्नाति, तदा सौम्यः शुभफलः। अथ मांसामेध्याशनो
मांसमामिषममेध्यं विष्ठादि वाऽश्नाति तदा रौद्रो दीप्तः। अन्नाशनोऽन्नमश्नाति। अन्नभोजी
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शाकुनाध्यायः ३८५
विमिश्रः शान्तो दीप्तश्च स्मृत उक्तः। उक्तं च—
पिशिताशुचिभोजनः प्रदीप्तस्तृणफलभुक् च निसर्गतः प्रशान्तः।
उभयः कथितस्तथान्नभोजी दिक्स्थानोदयकालतश्च चिन्त्यः।। इति।। १६।।
अथान्यदप्याह—
हर्म्यप्रासादमङ्गल्यमनोज्ञस्थानसंस्थिताः ।
श्रेष्ठा मधुरसक्षीरफलपुष्पद्रुमेषु च ॥१७॥
महल, देवमन्दिर, मंगलस्थान ( देवता, ब्राह्मण और गायों से अध्यासित ) मनोज्ञ
( हरी घास और शीतल द्रुम की छाया ), मधुर फल वाले, दूध वाले, फल वाले और
फूल वाले वृक्ष—इन सब पर स्थित शकुन शुभ फल देने वाले होते हैं।।१७।।
हर्म्यं गृहम्। प्रासादो देवप्रासादः। मङ्गल्यस्थानानि देवब्राह्मणगोभिरध्यासितानि। मनोज्ञानि
हरितशाद्वलासु शीतलद्रुमच्छायासंयुक्तानि। एतेषु स्थानेषु ये संस्थिताः शकुनास्ते श्रेष्ठाः
शुभफलाः। तथा मधुरेषु सुस्वादफलेषु वृक्षेषु। तथा सक्षीरेष्वर्कादिषु। फलवृक्षेषु बीजपूरादिषु
पुष्पवृक्षेषु च स्थिताः श्रेष्ठा एव।।१७।।
अधुना शाकुनानां बलविशेषफलमाह—
स्वकाले गिरितोयस्था बलिनो द्युनिशाचराः ।
क्लीबस्त्रीपुरुषा ज्ञेया बलिनः स्युर्यथोत्तरम् ॥१८॥
दिन में दिनचर शकुन पर्वत के ऊपर और रात्रि में रात्रिचर शकुन जलप्राय देश में
स्थित हों तो बली होते हैं तथा नपुंसक से स्त्री और स्त्री से पुरुष जाति का शकुन बली
होता है।।१८।।
स्वकाले आत्मीयसमये गिरितोयस्थाः पर्वतजलस्था यथासंख्यं द्युनिशाचरा बलिनो
वीर्यवन्तो भवन्ति। द्युचरा दिवसे गिरिस्था बलिनः। गिरिशब्द उच्चदेशोपलक्षणार्थः। निशा-
चरा निश्यनूपे च। तथा च मनुधर्माः—
गिरौ दिवा दिवाचारी निश्यनूपे निशाचराः।
रोधवाक् शकुनो ज्ञेयो विभजेद् बलमन्यथा।।
क्लीबस्त्रीपुरुषा इति। एषां शकुनानां यथोत्तरं यथासंख्यं क्लीबस्त्रीपुरुषा बलिनः।
क्लीबेभ्यः स्त्रियो बलिन्यः। स्त्रीभ्यः पुरुषा इति। उक्तं च—
द्युनिशोभयचारिणः स्वकाले पुरवनमिश्रचराः स्वभूमिसंस्थाः।
सफला विफला विपर्ययस्था गमनेच्छोः पुरपार्थिवाः शुभास्ते।। इति।।१८।।
अन्यदप्याह—
जवजातिबलस्थानहर्षसत्त्वस्वरान्विताः ।
स्वभूमावनुलोमाश्च तदूनाः स्युर्विवर्जिताः ॥१९॥
बृ० सं० द्वि०-२५
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA

३८६ बृहत्संहिता
यदि दो आदि शकुनों का दर्शन हो तो गति, जाति, बल, स्थान, हर्ष सत्त्व, स्वर—
इनमें जो बली हो, उसी के अनुसार शुभाशुभ फल प्राप्त होता है। अपने स्थान से
अनुलोम गति वाले शकुन बली होते हैं; लेकिन इनसे विपरीत होने पर सभी शकुन
निर्बल होते हैं।।१९।।
जवो वेगो गतिरित्यर्थः । जातियोनिविभागः । बलं प्रमाणं वा। स्थानं स्थितिः । हर्षश्चित्त-
हर्षः । सत्त्वं सौन्दर्यनिर्भयमित्यर्थः । स्वरः शब्दः । एतैर्ये बलवत्तराः । वक्ष्यति च— 'ग्राह्यो
यो बलवत्तरः।' तत्र न ज्ञायते शकुनानां बलं तदर्थमुक्तम्। द्वयोर्मध्ये यः शकुनो जवेनाधिकः ।
यश्च जातेरधिकः । यश्च बलाधिकः । यश्च स्थाने शोभने स्थितः । यश्च हर्षयुक्तः । यश्च सत्त्वयुक्तः ।
यश्च शोभनः स्वरान्वितः । यश्च स्वभूमावानुलोम्येन स्थितः स एव बली । तदूनाः स्युर्विवर्जिताः,
तदित्यनेन जवादयः परामृश्यन्ते। तैरूना रहिता बलवर्जिताः स्युर्भवेयुः ।।१९।।
अधुनैतेषां जातिविधानेन दिग्बलमाह—
कुक्कुटेभपिरिल्यश्च शिखिवञ्जुलछिक्कराः ।
बलिनः सिंहनादश्च कूटपूरी च पूर्वतः ॥२०॥
मुर्गा, हाथी, पिरिली ( पक्षिविशेष ), मयूर, खदिरचञ्चु, छिक्कर ( मृग जाति ),
सिंहनाद ( पक्षिविशेष ), करायिका—ये सभी पूर्व दिशा में बली होते हैं।।२०।।
कुक्कुटः कृकवाकुः । इभो हस्ती। पिरिली पक्षिविशेषः । शिखी मयूरः । वञ्जुलः
खदिरचञ्चुः । छिक्करो मृगजातिः । सिंहनादः पक्षिविशेषः । कूटपूरी करायिका। एते पूर्वतः
पूर्वस्यां दिशि बलिनः । प्राजापत्यात्र पूर्वा ज्ञेया, न यातुर्द्धानेत्येवं सर्वत्र ज्ञेयम् ।।२०।।
अथ दक्षिणस्यामाह—
क्रोष्टुकोलूकहारीतकाककोकर्क्षपिङ्गलाः ।
कपोतरुदिताक्रन्दक्रूरशब्दाश्च याम्यतः ॥२१॥
सियार, उल्लू, तोता, कौआ, चकवा, चकई, भालू, उलूक, चेटिका, कबूतर, रोना,
चिल्लाना, क्रूर शब्द—ये सभी दक्षिण दिशा में बली होते हैं।।२१।।
क्रोष्टुकः शृगालः। उलूकहारीतौ पक्षिविशेषौ । काको वायसः । कोकः पक्षी । ऋक्षः
प्राणी । पिङ्गला उलूकचेटिका। कपोतः पक्षी । रुदितं रोदनम्। आक्रन्दमाक्रन्दितम् । अन्ये
क्रूरशब्दा अप्रियाभिधायिनः । ते च सर्वे याम्यतो दक्षिणस्यां दिशि बलिनः ।।२१।।
अथ पश्चिमायामाह—
गोशशक्रौञ्चलोमाशहंसोत्क्रोशकपिञ्जलाः ।
विडालोत्सववादित्रगीतहासाश्च वारुणाः ॥२२॥
गाय, खरहा, क्रौञ्च पक्षी, लोमड़ी, हंस, कुरब पक्षी, कपिञ्जल पक्षी, मार्जार,
विवाह आदि उत्सव, बाजे, गीत, हास्य—ये सभी पश्चिम दिशा में बली होते हैं।।२२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शकुनाध्यायः ३८७
गौः प्रसिद्धा। शशः प्राणिविशेषः। क्रौञ्चः पक्षी। लोमाशः प्राणी। हंसः। उत्क्रोशाख्याः
कुरवः। कपिञ्जलाख्यः। सर्व एव पक्षिविशेषाः। विडालो मार्जारः। उत्सवो विवाहादिकः।
वादित्राणि वीणामुरुजमर्दलकरटाभेरीपणवगोमुखपटहादयः। गीतं प्रसिद्धम्। हास उपहासः।
एते वारुणाः पश्चिमायां बलिनः॥२२॥
अथोत्तरस्यामाह—
शतपत्रकुरङ्गाखुमृगैकशफकोकिलाः ।
चाषशल्यकपुण्याहघण्टाशङ्खरवा उदक् ॥२३॥
दार्व्वाघाट पक्षी, हरिण, चूहा, मृग, घोड़ा, गदहा, कोयल, चाष, बिल में रहने वाले
जीव, पुण्याहवाचन का शब्द, घण्टा, शंख—ये सभी उत्तर दिशा में बली होते हैं॥२३॥
शतपत्रः पक्षी, दार्व्वाघाट इति प्रसिद्धः। कुरङ्गो हरिणः। आखुर्मूषकः। मृगः प्रसिद्धो
हरिणः। एकशफावश्वगर्दभौ। कोकिलः परभृतः। चाषः पक्षी। शल्यको विलेशयः प्राणी।
पुण्याहरव आशीःसंयुक्तः शब्दः। घण्टाशङ्खौ प्रसिद्धौ। एषां सर्वेषां रवाः शब्दा उदगुत्तरस्यां
दिशि बलिनः॥२३॥
अधुना तेषां प्रतिभागमाह—
न ग्राम्योऽरण्यगो ग्राह्यो नारण्यो ग्राम्यसंस्थितः ।
दिवाचरो न शर्वर्यां न च नक्तञ्चरो दिवा ॥२४॥
वन में गाँव के शकुन, गाँव में वन के शकुन, रात्रि में दिन के शकुन और दिन में
रात्रि के शकुन का ग्रहण नहीं करना चाहिये॥२४॥
ग्राम्यशब्दः शकुनोऽरण्यगोऽरण्यस्थितः शुभोऽशुभो वा न ग्राह्यः। एवमारण्योऽपि
ग्रामसंस्थितो न ग्राह्यः। दिवाचरो दिवसचरः शर्वर्यां रात्रौ न ग्राह्यः। नक्तञ्चरो रात्रिञ्चरो दिवसे
न ग्राह्यः॥२४॥
पुनरतिप्रतिषेधार्थमाह—
द्वन्द्वरोगार्दितत्रस्ताः कलहामिषकाङ्क्षिणः ।
आपगान्तरिता मत्ता न ग्राह्याः शकुनाः क्वचित् ॥२५॥
द्वन्द्व ( सारसभिन्न नर-मेदिन का जोड़ा ), रोग से पीड़ित, भीत, कलह करने की
इच्छा वाले, मांसाभिलाषी, नदी के दूसरे किनारे पर स्थित और ऋतुकाल के कारण
सदर्प शकुनों का ग्रहण नहीं करना चाहिये॥२५॥
द्वन्द्वं युग्मं तच्च सारयुग्मं विना यतस्तदिष्टफलं वक्ष्यति च—'सारसकूजितमिष्टफलं
तद्युगपद्विरुतं मिथुनस्य' इति। रोगार्दितो गदपीडितः। त्रस्तो भीतः। कलहकाङ्क्षी कलहेच्छुः।
आमिषकाङ्क्षी मांसाभिलाषी। आपगान्तरिता नद्यन्तरिताः। मत्ता ऋतुकालवशेन सदर्पाः।
एवंविधाः शकुनाः सदसत्फलेषु न क्वचिदपि ग्राह्याः। उक्तं च—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

३८८ बृहत्संहिता
द्वन्द्वादिरोगार्दितभीतमत्तवैरान्तयुद्धामिषकाङ्क्षिणश्च ।
सीमान्तनद्यन्तरिताश्च सर्वे न चिन्तनीयाः सदसत्फलेषु ।। इति ।। २५ ।।
अधुना चैतेषामृतुकालज्ञानं निष्फलत्वं चाह—
रोहिताश्वाजवालेयाः कुरङ्गोष्ट्रमृगाः शशः ।
निष्फलाः शिशिरे ज्ञेया वसन्ते काककोकिलौ ।। २६ ।।
शिशिर काल में रोहित मृग, घोड़ा, बकरा, गदहा, कुरङ्ग, ऊँट, मृग और खरहा
तथा वसन्त काल में कौवा और कोयल निष्फल होते हैं ।। २६ ।।
रोहितो मृगजातिः । अश्वस्तुरगः । अजश्छागः । वालेयो गर्दभः । कुरङ्गो मृगजातिः ।
उष्ट्रः करभः । मृगो हरिणः । शशः प्राणी । एते सर्वे शिशिरे माघफाल्गुनयोः सदसत्त्वान्निष्फला
ज्ञेया ज्ञातव्याः । वसन्ते चैत्रवैशाखयोः काको वायसः, कोकिलः परभृतः । एतौ सदसत्त्वा-
त्रिष्फलावेव ।। २६ ।।
अन्येष्वाह—
न तु भाद्रपदे ग्राह्याः सूकरश्ववृकादयः ।
शारद्याब्जादगोक्रौञ्चाः श्रावणे हस्तिचातकौ ।। २७ ।।
भाद्रपद मास में सूअर, कुत्ता, भेड़िया आदि ( बिल में रहने वाले जन्तु ) का,
शरत्काल में पानी से उत्पन्न होने वाले पक्षी बगुला आदि, गाय और क्रौञ्च पक्षी का तथा
श्रावण मास में हाथी और चातक का ग्रहण नहीं करना चाहिये ।। २७ ।।
भाद्रपदे मासि सूकरो वराहः । श्वा सारमेयः । वृकः प्राणी । आदिग्रहणाद् मृगादयो
बिलेशयाः । एते न ग्राह्याः । सदसत्त्वाद्वा निष्फलाः । शारद्याश्विनकार्तिकयोः । अब्जादा हंसादयः ।
अप्सु जायत इत्यब्जजम्। तददन्ति भक्षयन्ति इति अब्जादाः । गौः प्रसिद्धा । क्रौञ्चः पक्षि-
विशेषः । एते सदसत्त्वान्निष्फलाश्च ग्राह्याः । श्रावणे मासि हस्तिचातकौ न ग्राह्यौ । हस्ती
गजः । चातकः पक्षिविशेषः ।। २७ ।।
अथान्येष्वप्याह—
व्याघ्रर्क्षवानरद्वीपिमहिषाः सबिलेशयाः ।
हेमन्ते निष्फला ज्ञेया बालाः सर्वे विमानुषाः ।। २८ ।।
हेमन्त में बाघ, भालू, बन्दर, चीता, भैंसा, साँप और मनुष्य को छोड़कर समस्त शिशु
निष्फल होते हैं ।। २८ ।।
व्याघ्रः प्रसिद्धः प्राणी नखी। ऋक्षः प्राणी। वानरः कपिः । द्वीपी चित्रकः । महिषः
प्रसिद्धः । एते सबिलेशयाः, बिलेशयैः प्राणिभिः सहिताः । बिले शेते बिलेशयः, श्वाविन्न-
कुलादयः । विमानुषा मानुषवर्जिताः सर्वे प्राणिनः । बालाः शिशवः । हेमन्ते मार्गशीर्ष-
पौषयोर्निष्फला ज्ञेया ज्ञातव्याः । मानुषा बालाः पुनः सफला एव। एतेषां यच्छुभाशुभचेष्टितं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शाकुनाध्यायः ३८९
तत्सफलमेव। अत्र ऋतुकाललक्षणं भगवत्पराशरकृतं विस्तृतं लिख्यते—
'अथ शकुनेषु कोकिलमयूरजीवजीवकप्रियपुत्रराजपुत्रीगोदापुत्रशतपत्रदात्यूहमदनसारिका-
वर्षाभूकोयष्टिमहामुक्तकमषकदण्डिमाणवकवायसकुक्कुटवकोत्क्रोशशार्ङ्गप्लवकचित्रक-
पोतपुष्परथोष्ट्ररथादीनां वसन्तो मदकालः। शतपत्रोत्क्रोशभृङ्गराजमयूरकोकिलवकवलाहकाप्ल-
ववाकधन्वनचातकसारङ्गाणां वर्षाः। चकोरकादम्बमदनशारिकाकीरपुष्करचातकहंसचक्रवाक-
सारसकुररक्रौञ्चकारण्डवभ्रमराणां शरत्। श्येनकुररक्रौञ्चसारसादीनां हेमन्ते शिशिरे एवमादयः
शकुनानां मदकालश्च। मृगाणां पुनः पुरुषाणां च शिवाशशजम्बूकसूमरचमरवानरमार्जारनकुल-
गजगवयसिंहव्याघ्रकूर्मवराहादीनां प्रायः सर्वेषां मदकालश्च विशेषतश्च सारससूमरसिंहव्याघ्रादीनां
ग्रीष्मे। हरिणगजवृषभादीनां प्रावृट्। वृषभरुरुमहिषगवयसृमरचमराणां शरत्, गोगवयवृषादीनां
हेमन्तः शिशिरः' इति।।२८।।
अधुना द्वात्रिंशद्भेदभिन्नस्य दिक्‍चक्रस्य प्रविभागप्रदर्शनार्थमाह—
ऐन्द्रानलदिशोर्मध्ये त्रिभागेषु व्यवस्थिताः।
कोशाध्यक्षानलाजीवितपोयुक्ताः प्रदक्षिणम् ।।२९।।
पूर्व और अग्निकोण के अन्तर्गत प्रदेश के त्रिभाग में प्रदक्षिण क्रम से कोशाध्यक्ष,
अग्निजीवी और तपस्वी—ये तीन स्थित होते हैं।।२९।।
ऐन्द्री पूर्वा दिक्, अनला आग्नेयी। अनयोर्मध्येऽन्तरे त्रयस्त्रिभागास्तेषु व्यवस्थिताः
क्रमेण कोशे गञ्जेऽध्यक्षः स चैकस्मिन् भागे। द्वितीये अनलाजीवी अग्न्युपजीवकः सुवर्ण-
कारादिकः। तृतीये तपोयुक्तस्तापसः। एत एव प्रदक्षिणं प्रादक्षिण्येनेति।।२९।।
अन्येष्वप्याह—
शिल्पी भिक्षुर्विवस्त्रा स्त्री याम्यनलदिगन्तरे।
परतश्चापि मातङ्गगोपधर्मसमाश्रयाः।।३०।।
दक्षिण और अग्निकोण के अन्तर्गत प्रदेश के त्रिभाग में क्रम से कारीगर, भिक्षुक
और नङ्गी स्त्री—ये तीन स्थित होते हैं। दक्षिण और नैर्ऋत्य कोण के अन्तर्गत प्रदेश के
त्रिभाग में क्रम से हाथी, गोप और धार्मिक लोग स्थित लोग हैं।।३०।।
याम्या दक्षिणा, अनला आग्नेयी। अनयोरन्तरे मध्ये ये त्रयो भागास्तेषु क्रमेण व्यव-
स्थिताः। शिल्पी चित्रकरलेखकवर्धकिप्रायाः प्रथमे त्रिभागे। भिक्षुर्यतिर्द्वितीये। विवस्त्रा स्त्री
नग्ना स्त्री तृतीये। परतो दक्षिणनैर्ऋत्योर्मध्ये ये त्रयस्त्रिभागास्तेषु प्रथमे मातङ्गो हस्ती तत्समा-
श्रितः पुमान्। द्वितीये गोपालकस्तत्समाश्रितः पुमान्। तृतीये धर्मसमाश्रयो धर्मानुरतः।।३०।।
अन्येष्वप्याह—
नैर्ऋतीवारुणीमध्ये प्रमदासूतितस्कराः।
शौण्डिकः शाकुनी हिंस्रो वायव्यापश्चिमान्तरे ।।३१।।
पश्चिम और नैर्ऋत्य कोण के अन्तर्गत प्रदेश के त्रिभाग में क्रम से स्त्री, प्रसूता स्त्री

३९० बृहत्संहिता
और चोर स्थित रहते हैं। वायव्य और पश्चिम दिशा के अन्तर्गत प्रदेश के त्रिभाग में
कलाल, पक्षी को मारने वाले और हिंसा करने वाले स्थित रहते हैं।।३१।।
नैर्ऋती दक्षिणपश्चिमा, वारुणी पश्चिमा, अनयोर्मध्ये ये त्रयस्त्रिभागा मध्ये स्थितास्तेषु
प्रथमे प्रमदा स्त्री। द्वितीये सूतिः प्रसवः। तृतीये तस्कराश्चौराः। वायव्यापश्चिमन्तरे ये त्रय-
स्त्रिभागा मध्ये स्थितास्तेषु प्रथमे शौण्डिको मधुपानसक्तः। कल्पपाल इति केचित्। द्वितीये
शाकुनी धीवरः। तृतीये हिंस्रः क्रूरः।।३१।।
अन्येष्व्याह—
विषघातकगोस्वामिकुहकज्ञास्ततः परम्।
धनवानीक्षणीकश्च मालाकारः परं ततः॥३२॥
वायव्य और उत्तर दिशा के अन्तर्गत प्रदेश के त्रिभाग में क्रम से विष को नाश
करने वाले, गोस्वामी (गोमान्) और इन्द्रजाल विद्या जानने वाले स्थित रहते हैं। उत्तर
और ईशान कोण के अन्तर्गत प्रदेश के त्रिभाग में धनी, दैवज्ञ और माली—ये तीन
स्थित रहते हैं।।३२।।
ततः परमनन्तरम्। वायव्योत्तरयोरन्तरे ये त्रयस्त्रिभागाः। तत्र प्रथमे विषघातकः।
विषं घातयति मारयति। द्वितीये गोस्वामी गोमान्। तृतीये कुहकज्ञ इन्द्रजालवित्। ततः
परमुत्तरैशान्योरन्तरे ये त्रयो भागास्तेषु प्रथमे धनवान्। द्वितीये ईक्षणीको दैवज्ञः। तृतीये
मालाकारः पुष्पप्रचायकः।।३२।।
अन्येष्वप्याह—
वैष्णवश्चरकश्चैव वाजिनां रक्षणे रतः।
द्वात्रिंशदेवं भेदाः स्युः पूर्वदिग्भिः सहोदिताः॥३३॥
ईशान कोण और पूर्व दिशा के अन्तर्गत प्रदेश के त्रिभाग में क्रम से वैष्णव, चरक
एवं सहीस—ये तीन स्थित रहते हैं। इस प्रकार पूर्व आदि आठ दिशाओं के बत्तीस भेद
होते हैं।।३३।।
ऐशानीपूर्वयोरन्तरे त्रयस्त्रिभागास्तेषु प्रथमे वैष्णवो विष्णुभक्तः। द्वितीये चरकश्चरः।
तृतीये वाजिनामश्वानां रक्षणे पालने रतः सक्तः। एवमनेनैव प्रकारेण द्वात्रिंशद्भेदाः पूर्वदिग्भिः
प्रागुक्ताभिरष्टाभिर्दिग्भिः सह साकमुदिताः कथिताः स्युर्भवेयुः।।३३।।
अधुनाष्टासु दिक्ष्वधिपतीनाह—
राजा कुमारो नेता च दूतः श्रेष्ठी चरो द्विजः।
राजाध्यक्षश्च पूर्वाद्याः क्षत्रियाद्याश्चतुर्दिशम्॥३४॥
पूर्व आदि आठ दिशाओं के प्रदक्षिणक्रम से राजा, कुमार, सेनापति, दूत, सेठ,
गुप्तचर, ब्राह्मण और गजाध्यक्ष—ये आठ तथा पूर्व आदि चार दिशाओं के क्षत्रिय
आदि (क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, ब्राह्मण) चार अधिपति होते हैं।।३४।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

राजा नृपः पूर्वस्यां दिशि। कुमारो राजपुत्र आग्नेय्याम्। नेता सेनापतिर्दक्षिणस्याम्।
दूतो गमागमिको नैर्ऋत्याम्। श्रेष्ठी पश्चिमायाम्। चरो गूढपुरुषो वायव्याम्। द्विजो ब्राह्मण
उत्तरस्याम्। गजाध्यक्षो हस्तिशालाध्यक्ष ऐशान्याम्। एते पूर्वाद्या ज्ञेया। क्षत्रियाद्याश्चतुर्दिशम्।
पूर्वाद्यासु चतसृषु दिक्षु क्षत्रियाद्या वर्णाः। तद्यथा—पूर्वस्यां क्षत्रियाः। दक्षिणस्यां वैश्याः।
पश्चिमायां शूद्राः। उत्तरस्यां ब्राह्मणाः।।३४।।
अथ चक्रस्य प्रविभागमाह—
गच्छतस्तिष्ठतो वापि दिशि यस्यां व्यवस्थितः।
विरौति शकुनो वाच्यस्तद्दिग्जेन समागमः ।।३५।।
यात्रा में गमन करते हुये या एक स्थान पर स्थित पुरुष के जिस दिशा में स्थित
होकर शकुन शब्द करे, उस दिशा में स्थित प्राणी के साथ समागम कहना चाहिये। जैसे
पूर्व और आग्नेय कोण के प्रथम त्रिभाग में शकुन हो तो कोषाध्यक्ष, द्वितीय में हो तो
अग्निजीवी, तृतीय त्रिभाग में तापस इत्यादि के साथ समागम कहना चाहिये।।३५।।
पुंसो गच्छतो यात्रायां व्रजतः। तिष्ठत एकदेशस्थस्य निश्चलस्य वाऽपि यस्यां
दिशि व्यवस्थितः समवस्थितः। शकुनः प्राणी पक्षी वा विरौति शब्दं करोति, तद्दिग्जेन
यस्यां दिशि यो जातस्तेन कथितेन सह तस्मिन् दिने तस्य समागमः संयोगो वाच्यो
वक्तव्यः। यथेन्द्रानलदिशोर्मध्ये प्रथमत्रिभागस्थे शकुने कोषाध्यक्षेण सह संयोगः। द्वितीये-
ऽनलाजीविना। तृतीये तापसेनेत्यादि सर्वत्रोदाहार्यम्।।३५।।
अत्र शिष्यजनभ्रान्तिनिरासाय चक्रविन्यासः प्रदर्श्यते—

                            [कुहकज्ञ इन्द्रजालवित्]
                 [गोस्वामी]            [उत्तरा]
             [विषवाहकः]                   [धनवान्]
          [वायवी]                             [ईक्षणिको दैवज्ञः]
        [क्रूरः]                                  [मालाकारः]
     [शाकुनी धीवरः]                                 [ऐशानी]
    [शौण्डिकः]                                        [वैष्णवः]
   [पश्चिमा]                                          [चरकः]
   [तस्करः]                                           [अश्वरक्षकः]
    [सूतिः]                                          [पूर्वा]
     [प्रमदा स्त्री]                                   [कोषाध्यक्षः]
        [नैर्ऋती]                                    [अग्निजीवी]
          [धर्मरतः]                               [तापसः]
             [गोपालकः]                         [आग्नेयी]
                 [मातङ्गः]                [शिल्पी]
                            [दक्षिणा] [नग्ना स्त्री] [भिक्षुः]

३९२ बृहत्संहिता
अधुना रुतान् शुभाशुभानाह—
भिन्नभैरवदीनार्तपरुषक्षामजर्जराः ।
स्वना नेष्टाः शुभाः शान्तहृष्टप्रकृतिपूरिताः ॥३६॥
विषम, भयंकर, दीन, जर्जर ( फूटते हुये भाण्ड से उत्पन्न )—ये सभी शब्द शुभ
नहीं होते। अर्काभिमुख होकर, मधुर स्वर से और हर्षपूर्वक किये हुये सभी शब्द शुभ
होते हैं॥३६॥
ये स्वनाः शब्दा भिन्ना विषमाः। भैरवाः क्रूराः। दीना दैन्यमागताः। जर्जरा भिन्नभाण्ड-
समुद्भूतशब्दसदृशाः। ते सर्व एव नेष्टा न शुभाः। ये स्वनाः शान्तेन शान्तदिक्स्थेनार्काभिमुखेन
मधुरस्वरेण च हृष्टप्रकृतिना सहर्षेण पूरिताः कृतास्ते च शुभाः॥३६॥
अथ यातुर्वामभागगता ये शुभा गतास्तेषां नामान्याह—
शिवा श्यामा रला छुच्छुः पिङ्गला गृहगोधिका।
सूकरी परपुष्टा च पुन्नामानश्च वामतः ॥३७॥
सियार, पोतकी, कलहकारिका, छछुन्दर, उलूकचेटिका, पल्ली, सूअर, कोयल,
पुरुषसंज्ञक जन्तु—ये सभी गमन करने वाले के बाँयीं तरफ शुभ होते हैं॥३७॥
शिवा शृगालिका। श्यामा पोतकी। रला कलहकारिका। छुच्छुः छुच्छुन्दरी मूषकजातिः।
पिङ्गला उलूकचेटिका। गृहगोधिका पल्ली। सूकरी प्रसिद्धा। परपुष्टा च 'कोकिला। ये
चान्ये पुन्नामानः पुरुषसंज्ञास्ते यातुर्वामितो वामभागगताः शुभाः। उक्तं च—
छुच्छुन्दरी सूकरिका शिवा च श्यामा रला पिङ्गलिकाऽन्यपुष्टा।
शस्ताः प्रयाणे गृहगोधिका च पुंसंज्ञिता ये च पतत्रिणः स्युः॥ इति॥३७॥
अथ यातुर्दक्षिणभागगता ये शुभास्तेषां नामान्याह—
स्त्रीसंज्ञा भासभषककपिश्रीकर्णधिक्कराः।
शिखिश्रीकण्ठपिप्पीकरुरुश्येनाश्च दक्षिणाः ॥३८॥
भासपक्षी, भषक, वानर, श्रीकर्ण पक्षी, धिक्कर ( मृग जाति ), बाज, स्त्रीसंज्ञक
जन्तु—ये सभी गमन करने वाले के दक्षिण भागगत शुभ होते हैं॥३८॥
ये च स्त्रीसंज्ञाः स्त्रीनामानः। तथा च भगवान् पराशरः—'तेषां शिवागोधाकालका-
राजपूतरीभरद्वाजबलाकापोतकीसूकरिकापिप्पीकास्रुतक्षिपप्रचलापिण्डीकपिङ्गलाद्याः स्त्रीसंज्ञाः
शेषाः पुन्नामानः।'
तथा भासः पक्षी। भषकः करायिका। कपिर्वानरः। श्रीकर्णः पक्षी। धिक्करो मृगजातिः।
श्येनो वाजिकः। एते दक्षिणा यातुर्दक्षिणभागगताः शुभाः। उक्तं च—
श्येनो रुरुः पूर्वकुटः कपिश्च श्रीकर्णधिक्कारकपिप्पिकाजाः।
स्त्रीसंज्ञिता ये च शिखिद्विपौ च याने हिता दक्षिणभागसंस्थाः॥ इति॥३८॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शाकुनाध्यायः ३९३
अथान्येषामपि वामदक्षिणभागानां शुभाशुभफलमतिदिशन्नाह—
क्ष्वेडास्फोटितपुण्याहगीतशङ्खाम्बुनिःस्वनाः ।
सतूर्याध्ययनाः पुंवत् स्त्रीवदन्या गिरः शुभाः ॥३९॥
क्ष्वेड ( मुख का शब्द ), आस्फोट ( हाथों का शब्द ), पुण्याह शब्द, शंख का
शब्द, जल का शब्द, तुरही का शब्द और वेदध्वनि—ये सभी पुरुष की तरह ( वाम-
भागस्थित ) शुभ होते हैं तथा अन्य मांगलिक शब्द स्त्रीवत् ( दक्षिण भागस्थित ) शुभ
होते हैं॥३९॥
क्ष्वेडो मुखशब्दः, शोडनिकेति प्रसिद्धा। आस्फोटितं करशब्दः। करास्फोटः, वक्षः-
स्थस्य बाहोर्द्वितीयहस्तेन ताडनम्। पुण्याहशब्दः प्रशस्तवादः। शङ्खः प्रसिद्ध एव। अम्बु
जलम्। एषां सर्वेषां निःस्वनाः शब्दाः सतूर्याध्ययनाः, तूर्येण च सहिताः। अध्ययनशब्दा
वेदनिर्घोषाः। एते सर्व एव पुंवच्छुभाः। वामभागस्था इत्यर्थः। स्त्रीवदन्या गिरः शुभाः।
अन्याः सर्वा गिरो वाचः स्त्रीवच्छुभाः। माङ्गलिकवाचा दक्षिणभागस्थाः शुभा इत्यर्थः।
उक्तं च—
आक्ष्वेडितस्फोटितशङ्खतूर्यपुण्याहगीतध्वनिगीतशब्दाः ।
वामाः प्रशस्ताः शुभदा नराणामाक्रन्दितो दक्षिणतः परेषाम्॥ इति॥३९॥
अधुना ग्रामस्वराणां शुभाशुभत्वमाह—
ग्रामौ मध्यमषड्जौ तु गान्धारश्चेति शोभनाः।
षड्जमध्यमगान्धारा ऋषभश्च स्वरा हिताः ॥४०॥
यात्रा में मध्यम, षड्ज, गान्धार—ये तीनों स्वर शुभ और षड्ज, मध्यम, गान्धार,
ऋषभ—ये चार स्वर हितकारी होते हैं॥४०॥
याने यात्रायां ग्रामौ मध्यमषड्जौ तु शस्तौ शोभनौ। गान्धारश्चेति शोभन एव। इति-
शब्दः प्रकारार्थः। स च गान्धारो देवेषु गीयते। मानुषेषु तथा षड्जमध्यमगान्धारा ऋषभश्चेति
स्वराः शस्ताः। उक्तं च—
गान्धारषड्जऋषभः खलु मध्यमश्च याने स्वराः शुभकरा न तु येऽवशेषाः।
ग्रामौ शुभावपि हि मध्यमषड्जसंज्ञौ गान्धारगीतमपि भद्रमुशन्ति देवाः॥४०॥
अथान्यच्छुभाशुभशकुनमाह—
रुतकीर्तनदृष्टेषु भारद्वाजाजबर्हिणः ।
धन्या नकुलचाषौ च सरटः पापदोऽग्रतः ॥४१॥
भारद्वाज, बकरा, मयूर—इनका शब्द, नामकीर्तन और देखना धन्य है तथा नेवला,
चाष और सरट—इनका आगे में आना अशुभ है॥४१॥
भरद्वाजः पक्षिविशेषः। लाटेति प्रसिद्धः। अजश्छागः। बर्ही मयूरः। एते सर्वे रुतेन

३९४ बृहत्संहिता
शब्देन कीर्तनेन नामसङ्कीर्तनेन दृष्टेन दर्शनेन च धन्याः शुभाः। नकुलचाषौ, नकुलः प्राणी,
चाषः पक्षिविशेषः। एतावपि च शब्दौ धन्यावेव रुतकीर्तनदृष्टेष्विति। सरटः प्राणी पक्षिभेदः।
कृकलास इति केचित्। स चाग्रतः पुरतः पापदोऽनिष्टफलः।।४१।।
अथान्यदप्याह—
जाहकाहिशशक्रोडगोधानां कीर्तनं शुभम्।
रुतं सन्दर्शनं नेष्टं प्रतीपं वानरर्क्षयोः ॥४२॥
यात्रा के समय में जाहक, सर्प, खरगोश, सूअर और गोह का नाम लेना शुभकारी
है। इससे उलटा वानर तथा भालू का फल होता है। अर्थात् यात्रा-समय में वानर तथा
भालू का नाम लेना अशुभ तथा शब्द और दर्शन शुभ है।।४२।।
जाहकः प्राणी। अहिः सर्पः। शशः प्राणी। क्रोडः सूकरः। गोधा प्राणिविशेषः। एतेषां
कीर्तनं नामग्रहणं शुभम्। एतेषामेव रुतं शब्दः सन्दर्शनमवलोकनं नेष्टं शुभम्। प्रतीपं
वानरर्क्षयोः, वानरः कपिः, ऋक्षः प्राणी। एतयोः प्रतीपमेतद्विपरीतम्। एतयो रुतं सन्दर्शन-
मिष्टम्, न कीर्तनमित्यर्थः। उक्तञ्च—
भारद्वाज्यज्वन्तिचाषनकुलाः सङ्कीर्तनाद् दर्शनात्
क्रोशन्तश्च शुभप्रदा न सरटो दृष्टः शिवाय क्वचित्।
गोधासूकरजाहकाहिशशकाः पापा रुतालोकने
धन्यं कीर्तनमृक्षवानरकलं तद्व्यत्ययाच्छोभनम्।। इति।।४२।।
अन्यदप्याह—
ओजाः प्रदक्षिणं शस्ता मृगाः सनकुलाण्डजाः।
चाषः सनकुलो वामो भृगुराहापराह्णतः ॥४३॥
विषमसंख्यक (१, ३, ५, ७ आदि) मृग, नकुल और अण्डज प्राणी वाम पार्श्व
से आगे आकर दक्षिण पार्श्व में आ जायँ तथा नकुल के साथ चाप पक्षी दक्षिण पार्श्व से
आकर वाम पार्श्व में आ जायँ तो शुभ होते हैं। भृगु का मत है कि ये सभी अपराह्न में
शुभकारी होते हैं, पूर्वाह्न में नहीं।।४३।।
मृगा हरिणाः। सनकुलाण्डजा नकुलाः प्राणिनः। अण्डजाः पक्षिणः। ते चोजा विषम-
सङ्ख्याः। एकस्त्रयः पञ्च सप्त नव इत्यादि। प्रादक्षिण्येन शस्ता शुभाः। यातुर्वामपार्श्वादग्रत
आगत्य प्रदक्षिणेन पार्श्वेन क्रामति यत् तत् प्रदक्षिणं सव्यं च। एतद्विपरीतं दक्षिण-
पार्श्वाद्वमपार्श्वगमनं यत् तदपसव्यम्। एतत्सर्वं शाकुने विज्ञेयम्। यस्मादाचार्य एव
ज्ञापकः—
ऐन्द्रानलदिशोर्मध्ये त्रिभागेषु व्यवस्थिताः।
कोषाध्यक्षानलाजीवितपोयुक्ताः प्रदक्षिणम्।। इति।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शाकुनाध्यायः ३९५
चाषः सनकुलो वाम इति। चाषः सनकुलो नकुलेन सहितो वामो वामभागगतो
धन्यः। भृगुराहापराह्नतः, भृगुर्नाम मुनिरेवमाहोक्तवान्। यथाऽपराह्नतोऽपराह्नात् परतो वामगौ
धन्यौ, न पूर्वाह्ने। तथा भृगुः—
वामगौ चाषनकुलावपराह्ने शुभप्रदौ।
श्वशृगालयोरिदं व्यत्यासेन फलं प्रशस्यते। चाषौ नकुलश्च वामगो दिवसाधार्त् परतः
शुभप्रदः।।४३।।
अथान्येषामप्याह—
छिक्करः कूटपूरी च पिरिली चाह्नि दक्षिणाः ।
अपसव्याः सदा शस्ता दंष्ट्रिणः सबिलेशयाः ॥४४॥
दिन में सियार, करायिका और पिरली पक्षी दक्षिण भाग में शुभ होते हैं तथा दंष्ट्री
( सूअर आदि ) और बिल में रहने वाले प्राणी वाम भाग में शुभ होते हैं।।४४।।
छिक्करः शृगालः, कूटपूरी करायिका, पिरिली पक्षिविशेषः, तेऽह्नि दिवसे दक्षिणाः
शस्ताः। दंष्ट्रिणो वराहादयः। बिले शेते ते बिलेशयाः श्वाविन्नकुलादयः। दंष्ट्रिणो बिलेशयैः
सह अपसव्या वामभागगताः शस्ताः शोभनाः।।४४।।
अधुना दिग्वशेन शाकुनानां शुभाशुभमाह—
श्रेष्ठे ह्यसिते प्राच्यां शवमांसे च दक्षिणे ।
कन्यकादधिनौ पश्चादुदग्गोविप्रसाधवः ॥४५॥
पूर्व में घोड़ा और सफेद वस्तु, दक्षिण में शव और मांस, पश्चिम में कन्या और दही
तथा उत्तर में गाय, ब्राह्मण और सज्जन पुरुष श्रेष्ठ होते हैं।।४५।।
हयोऽश्वः। सितः श्वेतवर्णो यः कश्चिद्वस्तुरूपः। एते प्राच्यां पूर्वदिशि यातुः श्रेष्ठे
शोभने। शवो मृतपुरुषः। मांसमामिषम्। एते दक्षिणे दक्षिणस्यां दिशि शुभे। कन्यका
कुमारी। दधि क्षीरविकारः। एते पश्चिमे पश्चिमायां दिशि शोभने। गौः प्रसिद्धा। विप्रो
ब्राह्मणः। साधुः सज्जनः। एत उदग् उत्तरस्यां दिशि शोभनाः। उक्तं च—
द्रव्याणि श्वेतानि तुरङ्गमश्च पूर्वेण याम्येन शवं समांसम्।
पश्चात् कुमारी दधि चातिशस्तं सौम्येन गोब्राह्मणसाधवश्च।। इति।।४५।।
अथाशुभानाह—
जालश्वचरणौ नेष्टौ प्राग्याम्यौ शस्त्रघातकौ ।
पश्चादासवरषण्ढौ च खलासनहलान्युदक् ॥४६॥
पूर्व में जाल के साथ चलने वाले और कुत्ते के साथ चलने वाले, दक्षिण में शस्त्र
और वधिक, पश्चिम में आसव ( मद्य आदि ) और नपुंसक तथा उत्तर में आसन और
हल अशुभ होते हैं।।४६।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

३९६ बृहत्संहिता
जालः प्रसिद्धः। सूत्रतन्तुविरचितो जालः पक्षिणो यत्र बध्यन्ते। जालेन चरति शुना
चरतीति जालश्वचरणौ। एतौ प्राक् पूर्वस्यां दिशि नेष्टावशुभौ। शस्त्रमायुधवर्जितमन्यद्यत्
किञ्चित्। घातको बाधकः। एतौ याम्यायां दक्षिणस्यां दिशि न शुभौ। आसवः पानविशेषः।
षण्ढः क्लीबः। एतौ पश्चात् पश्चिमायां दिशि न शुभौ। खलो दुर्जनः। आसनं प्रसिद्धम्।
पर्यङ्कादि। हलं लाङ्गलम्। एतान्युदगुत्तरस्यां दिशि न शोभनानि। उक्तं च—
जालकरश्वकरौ न शुभौ प्राग् घातकशस्त्रकरौ यमदिक्स्थौ।
षण्ढकमद्यकरावपि पश्चादासनशीरखलैः सह चोदक्।। इति।।४६।।
अधुना कर्मादौ शकुनानां विशेषमाह—
कर्मसङ्गमयुद्धेषु प्रवेशे नष्टमार्गणे।
यानव्यस्तगता ग्राह्या विशेषश्चात्र वक्ष्यते ॥४७॥
कर्मर ( जो करते हैं ), संगम ( किसी वृद्ध आदि के साथ संयोग ) युद्ध, प्रवेश
( गृहप्रवेश आदि ) और नष्ट द्रव्य के अन्वेषण में यात्रा में कथित प्रदेश से विरुद्ध
प्रदेश में स्थित शकुन शुभ होता है। जैसे यात्रा में जो दक्षिण में शुभ हैं वे यहाँ पर वाम
में, यात्रा में जो वाम में शुभ हैं वे यहाँ पर दक्षिण में, यात्रा में जो आगे में शुभ हैं वे
यहाँ पर पीछे में, यात्रा में जो पीछे में शुभ हैं वे यहाँ पर आगे में, यात्रा में जो पूर्व दिशा
में शुभ हैं वे यहाँ पर पश्चिम में, यात्रा में जो पश्चिम में शुभ हैं वे यहाँ पर पूर्व में, यात्रा
में जो दक्षिण में शुभ हैं वे यहाँ पर उत्तर में और यात्रा में जो उत्तर में शुभ हैं वे यहाँ पर
दक्षिण में शुभ होते हैं।।४७।।
कर्म यत् किञ्चित् क्रियते। सङ्गमः केनचिद्वृद्धादिना सह संयोगः। युद्धः संग्रामम्।
एतेषु। तथा प्रवेशे गृहप्रवेशादौ। नष्टमार्गणे नष्टस्यापहृतस्य वस्तुनो मार्गणेऽन्वेषणे।
एतेषु सर्वेषु यानव्यस्तगता ग्राह्याः। याने यात्रायां येन प्रकारेणोक्तास्तद्व्यत्ययेनैतेषु ग्राह्याः।
एतदुक्तं भवति—यात्रायां ये दक्षिणे शस्तास्तेऽत्र वामतः। यात्रायां वामतस्तेऽत्र दक्षिणतः।
यात्रायां ये च पुरस्तात् तेऽत्र पृष्ठतः। यात्रायां ये च पृष्ठतस्तेऽत्राग्रत इति। दिक्ष्वप्येवमेव
विपर्यया विज्ञातव्याः। तेन यात्रायां ये पूर्वस्यां दिशि तेऽत्र पश्चिमायाम्। ये च पश्चिमायां
ते च पूर्वस्याम्। ये च दक्षिणस्यां त उत्तरस्याम्। य उत्तरस्यां ते दक्षिणस्यामिति। अत्रा-
स्मिन्नर्थे कर्मसङ्गमादिके यो विशेषः स वक्ष्यते कथयिष्यते। उक्तं च—
नष्टावलोकनसमागमयुद्धकर्मवेश्मप्रवेशमनुजेश्वरदर्शनेषु।
......................................................यानप्रतीपविधिना शुभदा भवन्ति।। इति।।४७।।
अथात्रैव विशेषमाह—
दिवा प्रस्थानवद्ग्राह्याः कुरङ्गरुरुवानराः।
अहश्च प्रथमे भागे चाषवञ्जुलकुक्कुटाः ॥४८॥
पश्चिमे शर्वरीभागे नप्तृकोलूकपिङ्गलाः।
सर्व एव विपर्यस्ता ग्राह्याः सार्थेषु योषिताम् ॥४९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शाकुनाध्यायः ३९७
दिन में पूर्वोक्त कर्म आदि करना हो तो वहाँ पर कुरङ्ग, रुरु (मृगजाति) और
वानर को; पूर्वाह्न में चाष, वञ्जुल और मुर्गा को तथा रात्रि के अन्त भाग में नप्तृक, उल्लू
और पिङ्गला को यात्रा की तरह ग्रहण करना चाहिये; किन्तु स्त्रियों के लिये उपर्युक्त
समस्त शकुन विपरीतक्रम से ग्रहण करना चाहिये॥४८-४९॥
दिवा प्रस्थानवदिति। कर्मादिषु दिवा दिवसे। कुरङ्गरुरुवानराः, कुरङ्गो हरिणः,
रुरुर्मृगजातिः, वानरः कपिः, एते प्रस्थानवद् ग्राह्याः। यथा प्रस्थाने यात्रायां गृह्यते तथात्रापि।
अह्नो दिवसस्य प्रथमे भागे चाषवञ्जुलकुक्कुटाः सर्व एते पक्षिणः प्रस्थानवद् ग्राह्याः।
शर्वरी रात्रिः, तस्याः पश्चिमेऽन्त्ये भागे। नप्तृका उलूका पिङ्गला एते सर्व एव
पक्षिणः। पिङ्गलोलूकचेटिका, एते प्रस्थानवद् ग्राह्याः। योषितां स्त्रीणां केवलानां सार्थेषु
सर्व एव विपर्यस्ता विपरीतगता ग्राह्याः। यात्रायां कर्मसङ्गमादिष्वपि सर्वत्र विपरीता
ग्राह्या इति॥४८-४९॥
अन्यदप्याह—
नृपसन्दर्शने ग्राह्यः प्रवेशेऽपि प्रयाणवत्।
गिर्यरण्यप्रवेशेषु नदीनां चावगाहने॥५०॥
वामदक्षिणगौ शस्तौ यौ तु तावग्रपृष्ठगौ।
यात्रा में जो वाम और दक्षिणगत शकुन शुभ हैं, वे राजा के दर्शन, गृहप्रवेश आदि,
पर्वतप्रवेश, वनप्रवेश और नदी के पार होने में क्रम से आगे और पीछे में शुभ होते हैं।
जैसे—यात्रा में जो वाम में शुभ हैं, वे यहाँ पर आगे में और यात्रा में जो दक्षिण में शुभ
हैं, वे यहाँ पर पीछे में शुभ होते हैं॥५०-१/२॥
नृपो राजा तस्य सन्दर्शनेऽवलोकने। यद्यपि प्रवेशो राजगृहे भवति, तथापि प्रयाणवद्
ग्राह्यः। एवं यद्यपि प्रवेशस्तथापि तस्मिन् प्रयाणवद् ग्राह्यः। उक्तं च—
केचिज्जगुर्गमनवन्नृपदर्शनेषु -------------------------। इति।
गिरिप्रवेशे पर्वतप्रवेशे। अरण्यप्रवेशे अटव्याम्। नदीनां सरितामेवावगाहने उत्तरणे।
यौ शकुनौ यात्रायां वामदक्षिणगौ शस्तौ तावग्रपृष्ठगाविति प्रवेशादिशि शस्तौ।
यात्रायां ये वामतः शस्तास्तेऽत्राग्रतः पुरतः। यात्रायां ये दक्षिणतस्तेऽत्र पृष्ठत इति॥५०॥
अथान्येष्व्वाह—
क्रियादीप्तौ विनाशाय यातुः परिघसंज्ञितौ॥५१॥
तावेव तु यथाभागं प्रशान्तरुतचेष्टितौ।
शकुनौ शकुनद्वारसंज्ञितावर्थसिद्धये॥५२॥
क्रियादीप्ति में गमन करने वाले के दोनों पार्श्व में शकुन दिखाई दे तो 'परिघ'संज्ञक
शकुन होता है। परिघसंज्ञक शकुन होने पर गमन करने वाले का नाश होता है; किन्तु वे
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

३९८ बृहत्संहिता
दोनों शकुन यथाभाग ( दक्षिण भाग वाले दक्षिण भाग में और वाम भाग वाले वाम
भाग में ) स्थित होकर शान्तिपूर्वक शब्द करें तो 'शकुनद्वार' संज्ञक होते हैं। इनमें गमन
करने वाले के अभीष्ट अर्थ की सिद्धि होती है।।५१-५२।।
क्रियादीप्तस्य लक्षणं प्रागुक्तम्—'क्रियादीप्तो गतस्थानभावस्वरविचेष्टितैः' इति।
क्रियादीप्तौ शकुनौ यातुर्जिगमिषोर्यदि परिघसंस्थितौ उभयपार्श्वस्थितौ भवतस्तदा विनाशाय
यातुरेव भवतस्तावेव शकुनौ परिघसंज्ञितौ।
यथाभागं यथास्थितौ भवतः। यः शकुनो दक्षिणस्थितः स च तत्रैव शुभः, यश्च वाम-
भागस्थः स च वामभाग एव शुभः। तौ च प्रशान्तरुतचेष्टितौ, प्रशान्तं रुतं शब्दश्चेष्टितं
च ययोस्तौ तथाभूतौ शकुनौ शकुनानां शुभानामर्थानां द्वारसंज्ञितौ मार्गभूतावर्थानां च
सिद्धये भवतः।।५१-५२।।
अधुना मतान्तरेण शकुनद्वारमाह—
केचित्तु शकुनद्वारमिच्छन्त्युभयतः स्थितैः।
शकुनैरेकजातीयैः शान्तचेष्टाविराविभिः ॥५३॥
किसी का मत है कि एक जाति वाले, शान्त चेष्टा से शब्द करने वाले, दोनों पार्श्व
में स्थित शकुनों से शकुनद्वार संज्ञक शकुन बनता है।।५३।।
चेष्टालक्षणं वक्ष्यति—'तिथिवार्व्वर्कभस्थानचेष्टादीप्ता यथाक्रमम्।' एवं शान्तचेष्टा
विरावः शब्दश्च येषां तैः शकुनैरेकजातीयैरेकयोन्युद्भवैरुभयतः स्थितैः पार्श्वद्वयगतैः केचित्
शकुनद्वारमिच्छन्ति कथयन्ति। तथा च नन्दिः—
एकयोन्युद्भवैः शान्तैः शान्तचेष्टैर्व्यवस्थितैः।
यथाभागगतैस्तैश्च शकुनद्वारमिष्यते।। इति।।५३।।
अन्यदप्याह—
विसर्जयति यद्येक एकश्च प्रतिषेधति।
स विरोधोऽशुभो यातुर्ग्राह्यो यो बलवत्तरः ॥५४॥
यदि यात्रा के समय एक शकुन यात्रा करने की आज्ञा दे और दूसरा निषेध करे तो
वह 'विरोध' संज्ञक शकुन अशुभ फल देने वाला होता है अथवा उन दोनों में जो बली
हो, उसका ग्रहण करना चाहिये।।५४।।
एकः शकुनो यदि विसर्जयति यश्चात्र सिद्धिमाचष्टे। एकश्चान्यः प्रतिषेधति विरोधमाचष्टे
स च यातुर्गच्छतो विरोधसंज्ञः, अशुभश्च, अथवा तयोर्द्वयोर्बलवत्तरोऽतिशयेन बली स
ग्राह्यः। बलं च प्रागेवोक्तम्—'जवजातिबलस्थानम्' इति।।५४।।
अन्यदप्याह—
पूर्वं प्रावेशिको भूत्वा पुनः प्रास्थानिको भवेत्।
सुखेन सिद्धिमाचष्टे प्रवेशे तद्विपर्ययात् ॥५५॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शाकुनाध्यायः ३९९
यदि यात्राकाल में पहले प्रवेशकालिक शकुन होकर बाद में यात्राकालिक शकुन
हो तो सुखपूर्वक कार्य की सिद्धि होती है तथा गृहप्रवेश आदि काल में इसके विपरीत
( पहले यात्राकालिक शकुन होकर बाद में प्रवेशकालिक शकुन ) हो तो सुखपूर्वक
कार्य की सिद्धि होती है।।५५।।
पूर्वं प्रथमं शकुनः प्रावेशिको भूत्वा पुनः पश्चात् प्रास्थानिकः प्रायाणिको यदि भवति,
प्रयाणे यद्धितं तत् करोति। प्रवेशे नष्टमार्गणे यानव्यस्तगतो ग्राह्य इति। एवमादौ प्रावेशिकः।
तदा स शकुनः सुखेनाक्लेशेन यातुः सिद्धिमाचष्टे कथयति। प्रवेशे तद्विपर्ययात्। प्रवेशो
यात्रायां निर्वर्त्य स्वगृहे याता प्रविशति, तस्मिन् प्रवेशे तद्विपर्ययादुक्तविपर्ययाद् ग्राह्यः।
पूर्वं प्रायाणिकः पश्चात् प्रावेशिको यदि भवति, तदा सुखेन सिद्धिमाचष्ट इति।।५५।।
अथान्यदप्याह—
विसर्ज्य शकुनः पूर्वं स एव निरुणद्धि चेत्।
प्राह यातुररेर्मृत्युं डमरं रोगमेव वा ॥५६॥
जो शकुन पहले शुभ चेष्टा करके बाद में यात्रा का निषेध करे तो वह शत्रु द्वारा
गमन करने वाले की मृत्यु, शस्त्रकलह या रोग को सूचित करता है।।५६।।
शकुनः प्रथमं पूर्वं विसर्ज्य यात्रायां शुभचेष्टितं कृत्वा स एव पुनर्यदि निरुणद्धि
यात्रां प्रतिषेधयति, तदा यातुर्गच्छतः, अरेः शत्रोः सकाशान्मृत्युं मरणं प्राह कथयति।
अथवा डमरं शस्त्रकलहं रोगमेव वा कथयति।।५६।।
अथान्यदप्याह—
अपसव्यास्तु शकुना दीप्ता भयनिवेदिनः।
आरम्भे शकुनो दीप्तो वर्षान्तस्तद्भयङ्करः ॥५७॥
दीप्त दिशा में स्थित होकर बाईं तरफ शकुन हो तो भय को सूचित करता है तथा
कार्य के प्रारम्भ में ही दीप्त शकुन दिखाई दे तो एक वर्ष तक उस कार्य में भय को
अभिव्यक्त करता है।।५७।।
अपसव्या अप्रदक्षिणाः शकुनास्ते च दीप्तदिक्स्थाः सूर्याभिमुखं भयवेदिनो भयं
निवेदयन्ति कथयन्ति। आरम्भे कार्यप्रारम्भे शकुनो दीप्तो वर्षान्तर्वर्षमध्ये तद्भयङ्करः।
तस्मिन्नेव कार्ये तद्भयं करोति।।५७।।
अधुना चेष्टादीप्तस्य लक्षणं तत्फलं चाह—
तिथिवारर्क्ष भस्थानचेष्टादीप्ता यथाक्रमम्।
धनसैन्यबलाङ्गेष्टकर्मणां स्युर्भयङ्कराः ॥५८॥
तिथि, वायु, नक्षत्र, सूर्य, स्थान और चेष्टा दीप्त हों तो क्रम से धन, सैन्य, बल,
अंग, इष्ट और कर्म के लिये भयकारी होते हैं।।५८।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

४०० बृहत्संहिता
तिथिदीप्तः। वायुदीप्तः। अर्कदीप्तः। नक्षत्रदीप्तः। स्थानदीप्तः। चेष्टादीप्तः। एतेषां
लक्षणं प्रागेवोक्तम्। कस्यचिद्विघातं कर्तुमिच्छुः। एवंविधा दीप्ताः। यथाक्रमं धनसैन्य-
बलाङ्गेष्टकर्मणां भयङ्कराः स्युर्भवेयुः। तद्यथा—तिथिदीप्तः शकुनो धनभयं करोति। वायुदीप्तः
सैन्यस्य। अर्कदीप्तो बलस्य। नक्षत्रदीप्तोऽङ्गस्य शरीरावयवस्य। स्थानदीप्त इष्टस्याभिप्रेतस्य
वल्लभस्य वा। चेष्टादीप्तः कर्मणः।।५८।।
अन्यदप्याह—
जीमूतध्वनिदीप्तेषु भयं भवति मारुतात्।
उभयोः सन्ध्ययोर्दीप्ताः शस्त्रोद्भवभयङ्कराः॥५९॥
मेघ की ध्वनि से दीप्त शकुन वायु से भय और दोनों सन्ध्याओं में दीप्त शकुन
शस्त्र से भय उत्पन्न करता है॥५९॥
जीमूतो मेघः। जीमूतध्वनिना मेघशब्देन दीप्तेषु शकुनेषु मारुताद्वायोर्भयं भवति।
उभयोर्द्वयोः सन्ध्ययोः सूर्योदयास्तमययोर्दीप्ताः शकुनाः शस्त्रोद्भवं शस्त्रसमुत्थं भयं कुर्वन्ति।
अथान्यदप्याह—
चितिकेशकपालेषु मृत्युबन्धवधप्रदाः।
कण्टकीकाष्ठभस्मस्थाः कलहायासदुःखदाः॥६०॥
अप्रसिद्धिं भयं वापि निःसाराश्मव्यवस्थिताः।
कुर्वन्ति शकुना दीप्ताः शान्ता याप्यफलास्तु ते॥६१॥
यदि शकुन चिता, केश और कपाल पर बैठे हों तो क्रम से मृत्यु, बन्धन और वध
को करने वाले होते हैं तथा काँटेदार वृक्ष, काष्ठ और भस्म पर बैठे हों तो क्रम से कलह,
उपद्रव और दुःख देने वाले होते हैं। यदि शकुन निस्सार वस्तु पर बैठे हों तो कार्य की
असिद्धि और पत्थर पर बैठे हों तो भय करते हैं। ये सब दीप्त शकुनों के फल हैं। शान्त
शकुन बहुत कम अशुभ फल देने वाले होते हैं॥६०-६१॥
चितिकेशकपालेष्विति। चितौ शवदाहाग्निसमीपे मृत्युं मरणं ददाति। केशेषु
मूर्धजेषु स्थितो बन्धं ददाति। कपालेऽस्थिशकले स्थितो वधं मरणं तथा कण्टकीवृक्षे
स्थितः शकुनः कलहं ददाति। काष्ठे स्थितः आयासमुपद्रवं ददाति। भस्मनि स्थितो दुःखम्।
तथा निःसाराश्मव्यवस्थिताः अप्रसिद्धिं भयं वापि कुर्वन्ति। निःसारेऽन्तःसुषिरे स्थितः
कार्याणामप्रसिद्धिं करोति। अश्मनि पाषाणे स्थितो भयं करोति। कुर्वन्ति शकुना दीप्ता
इति। यदेतत् प्रागुक्तं चितिकेशकपालेषु, तद्दीप्ताः शकुनाः कुर्वन्ति, शान्तास्तु ते पुनर्याप्य-
फला भवन्ति। याप्यमीषत् फलं भवति॥६१॥
अन्यदप्याह—
असिद्धिसिद्धी ज्ञेयौ निर्हाराहारकारिणौ।
स्थानाद्भवन् व्रजेद्यात्रां शंसते त्वन्यथागमम्॥६२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA