सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 411, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 411

शाकुनाध्यायः ३८३
'यातमुक्तायां साम्प्रतं दीप्तायामेष्यं ज्ञेयं धूपितायामानिष्टं शान्तास्वेवं दिक्षु तत्पञ्चमासु
प्रत्यासन्नाशयैः शान्तदीप्तम्' इति ।।१३।।
पुनरपि फलनियामर्थमाह—
शीघ्रमासन्ननिम्नस्थैश्चिरादुन्नतदूरगैः ।
स्थानवृद्ध्युपघाताच्च तद्वद् ब्रूयात् फलं पुनः ॥१४॥
समीप तथा नीच स्थान में स्थित शकुन का फल शीघ्र तथा उच्च और दूर में
स्थित शकुन का फल देर से प्राप्त होता है। बढ़ने वाले स्थान पर दृष्ट शुभाशुभ शकुन
का फल बढ़ने वाला और घटने वाले स्थान पर दृष्ट शुभाशुभ शकुन का फल घटने
वाला होता है।।१४।।
आसन्नैर्निकटवर्तिभिः शकुनैर्निम्नस्थैर्नीचस्थानगतैश्च शीघ्रमाश्वेव शुभमशुभं वा फलं
भवति। उन्नतैरुच्चप्रदेशस्थैर्दूरस्थैरनिकटवर्तिभिश्चिराद् बहुकालेन शुभमशुभं वा फलं भवति।
तथा च पराशरः—
श्लिष्टेषु तु भवेत् क्षिप्रं शुभं वा यदि वेतरत्।
दूरस्थेषु तु सर्वेषु चिरात् सम्पद्यते फलम्।।
स्थानवृद्ध्युपघाताद्धेतोस्तद्वत् तेनैव प्रकारेण फलं ब्रूयाद् वदेत्। वर्द्धमाने स्थाने
यत्र प्रत्यहं वृद्धिर्दृश्यते तत्रस्थोऽशुभः शकुने उपघातं करोति।
अत्रैव शुभं किञ्चिदेवं विचार्य पुनर्भूयः शुभाशुभं फलं ब्रूयात्। तथा च पराशरः—
दग्धवक्रतरुच्छिन्नशुष्ककण्टकिवृक्षगाः ।
अश्मनिम्नकपालास्थिसिकताकेशभस्मसु ।।
श्मशानाङ्गारवल्मीका ऊषरापांसुमत्सराः।
शीर्णजीर्णाशुच्यशुभ्रदेशस्था दीप्तसंज्ञिताः।।
मनोज्ञस्निग्धफलितक्षीरपुष्पतरुस्थिताः ।
समप्रशस्तभूमिष्ठाः शान्ताः स्युर्मृगपक्षिणः।।
अत्र दीप्ताऽशुभाः शान्ताः शुभा इति।।१४।।
अधुना दशप्रकारस्य दीप्तस्य शकुनस्य लक्षणमाह—
क्षणतिथ्युडुवातार्कैर्देवदीप्तो यथोत्तरम्।
क्रियादीप्तो गतिस्थानभावस्वरविचेष्टितैः ॥१५॥
क्षण ( दारुण और उग्रसंज्ञक नक्षत्र के मुहूर्त ) में दृष्ट शकुन क्षणदीप्त; तिथियों
( चतुर्थी, षष्ठी, अष्टमी, नवमी और चतुर्दशी ) में दृष्ट शकुन तिथिदीप्त; नक्षत्रों ( मूल )
ज्येष्ठा, आर्द्रा, आश्लेषा, पूर्वात्रय, भरणी और मघा ) में दृष्ट शकुन नक्षत्रदीप्त; वात
( भयंकर, खर, कठोर और प्रतिलोम वायु ) में दृष्ट शकुन वायुदीप्त एवं सूर्याभिमुख
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA