सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 409, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 409

शाकुनाध्यायः ३८१
मार्ग में गमन करने वाले मनुष्य के ऊपर, सैन्य में राजा के ऊपर, पुर में देवता
( नगर-स्वामी ) के ऊपर, जन-समुदाय में प्रधान के ऊपर, प्रधानों के साम्य में जाति
के ऊपर, जातियों के साम्य में विद्या के ऊपर और विद्या के साम्य में वयोधिक के ऊपर
शाकुन का फल पड़ता है।।११।।
पथि गच्छतः पुंस आत्मानं स्वशरीरमुद्दिश्य शाकुनं शुभाशुभं लक्षयेत्। सैन्ये सेनायां
नृपं राजानमुद्दिश्य। पुरे नगरे देवतां दैवतस्वामिनमुद्दिश्य। पुरग्रहणमुपलक्षणार्थम्। ग्रामाधि-
पतिमुद्दिश्य। सार्थे जनसमूहे प्रधानमर्थपतिमुद्दिश्य। यदा सार्थे बहवः प्रधाना भवन्ति, तदा
साम्ये जातितो जातिसाम्ये विद्याया योऽधिकस्तम्। विद्यासाम्ये या वयसोऽधिकस्तमिति।।११।।
अधुना दिग्लक्षणफलनियमांश्चाह—
मुक्तप्राप्तैष्यदर्कसु फलं दिक्षु तथाविधम्।
अङ्गारदीप्तधूमिन्यस्ताश्च शान्तास्ततोऽपराः ॥१२॥
सूर्योदय से एक प्रहर दिन उठे तक ऐशानी दिशा मुक्तसूर्या, पूर्वदिशा प्राप्तसूर्या
और अग्नि दिशा ऐष्यत्सूर्या होती है। एक प्रहर के बाद दो पहर दिन उठे तक पूर्वदिशा
मुक्तसूर्या, आग्नेयी दिशा प्राप्तसूर्या और दक्षिण दिशा ऐष्यत्सूर्या होती है। इसी प्रकार
शेष छः प्रहरों में भी जानना चाहिये। मुक्तसूर्या 'अङ्गारिणी', प्राप्तसूर्या 'दीप्ता', ऐष्यत्सूर्या
'धूमिनी' और शेष पाँच दिशायें 'शान्ता' कहलाती हैं।।१२।।
अत्र तावदादित्यस्य भ्रमणवशेन्राष्टासु दिक्ष्ववस्थितिर्भवति। तद्यथा—सूर्योदयादारभ्य
यावद्दिनस्य प्रहरस्तावदैशानी दिङ्मुक्तसूर्या। पूर्वा प्राप्तसूर्या। आग्नेयी एष्यत्सूर्या। ततः
प्रहरादूर्ध्वं यावत्प्रहरद्वयं प्राची मुक्तसूर्या। आग्नेयी प्राप्तसूर्या। दक्षिणैष्यत्सूर्या। ततः
प्रहरद्वयादूर्ध्वं प्रहरत्रयं यावदाग्नेयी मुक्तसूर्या। दक्षिणा प्राप्तसूर्या। नैर्ऋती एष्यत्सूर्या।
ततः प्रहरत्रयादूर्ध्वमस्तमयं यावद्दक्षिणा मुक्तसूर्या। नैर्ऋती प्राप्तसूर्या। पश्चिमैष्यत्सूर्या।
ततोऽस्तमयादूर्ध्वं यावत् प्रथमो रात्रिप्रहरस्तावन्नैर्ऋती मुक्तसूर्या। पश्चिमा प्राप्तसूर्या।
वायव्येष्यत्सूर्या। ततो रात्रिप्रहरादूर्ध्वं प्रहरद्वयं यावत् पश्चिमा मुक्तसूर्या। वायवी प्राप्तसूर्या।
उत्तरैष्यत्सूर्या। ततः प्रहरद्वयादूर्ध्वं प्रहरत्रयं यावद्वायवी मुक्तसूर्या। उत्तरा प्राप्तसूर्या।
ऐशान्यैष्यत्सूर्या। ततः प्रहरत्रयादूर्ध्वं सूर्योदयं यावदुत्तरा मुक्तसूर्या। ऐशानी प्राप्तसूर्या।
पूर्वैष्यत्सूर्या। एतासु मुक्तप्राप्तैष्यदर्कसु दिक्षु फलं तथाविधमिति। तासु दिक्षु तथाविधं
नामानुरूपं फलमादेश्यम्। अशुभमित्यर्थः। मुक्तसूर्यायां दिशि यदशुभं शाकुनमुक्तं तन्मुक्तं
गतम्। तत्फलमतीतमित्यर्थः। प्राप्तसूर्यायां यदशुभं शाकुनं तत्प्राप्तम्। तस्मिन्नेवाहनि
भवति। एष्यत्सूर्यायां यदशुभं शाकुनं तदेष्यत् पुरस्ताद्भविष्यति। अङ्गारदीप्तधूमिन्यश्चेति ।
ता दिशो मुक्तप्राप्तैष्यदर्कख्या यथाक्रमेणाङ्गारदीप्तधूमिन्यः। मुक्तसूर्याङ्गारिणी। प्राप्तसूर्या
दीप्ता। एष्यत्सूर्या धूमिनी। ततः पराः पञ्च दिशः शान्ताः। उक्तं च—
अङ्गारिणी दिग्रविविप्रमुक्ता यस्यां रविस्तिष्ठति सा प्रदीप्ता।
प्रधूमिता यास्यति यां दिनेशः शेषाः प्रशान्ताः शुभदाश्च ताः स्युः।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA