बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

३८६ बृहत्संहिता
यदि दो आदि शकुनों का दर्शन हो तो गति, जाति, बल, स्थान, हर्ष सत्त्व, स्वर—
इनमें जो बली हो, उसी के अनुसार शुभाशुभ फल प्राप्त होता है। अपने स्थान से
अनुलोम गति वाले शकुन बली होते हैं; लेकिन इनसे विपरीत होने पर सभी शकुन
निर्बल होते हैं।।१९।।
जवो वेगो गतिरित्यर्थः । जातियोनिविभागः । बलं प्रमाणं वा। स्थानं स्थितिः । हर्षश्चित्त-
हर्षः । सत्त्वं सौन्दर्यनिर्भयमित्यर्थः । स्वरः शब्दः । एतैर्ये बलवत्तराः । वक्ष्यति च— 'ग्राह्यो
यो बलवत्तरः।' तत्र न ज्ञायते शकुनानां बलं तदर्थमुक्तम्। द्वयोर्मध्ये यः शकुनो जवेनाधिकः ।
यश्च जातेरधिकः । यश्च बलाधिकः । यश्च स्थाने शोभने स्थितः । यश्च हर्षयुक्तः । यश्च सत्त्वयुक्तः ।
यश्च शोभनः स्वरान्वितः । यश्च स्वभूमावानुलोम्येन स्थितः स एव बली । तदूनाः स्युर्विवर्जिताः,
तदित्यनेन जवादयः परामृश्यन्ते। तैरूना रहिता बलवर्जिताः स्युर्भवेयुः ।।१९।।
अधुनैतेषां जातिविधानेन दिग्बलमाह—
कुक्कुटेभपिरिल्यश्च शिखिवञ्जुलछिक्कराः ।
बलिनः सिंहनादश्च कूटपूरी च पूर्वतः ॥२०॥
मुर्गा, हाथी, पिरिली ( पक्षिविशेष ), मयूर, खदिरचञ्चु, छिक्कर ( मृग जाति ),
सिंहनाद ( पक्षिविशेष ), करायिका—ये सभी पूर्व दिशा में बली होते हैं।।२०।।
कुक्कुटः कृकवाकुः । इभो हस्ती। पिरिली पक्षिविशेषः । शिखी मयूरः । वञ्जुलः
खदिरचञ्चुः । छिक्करो मृगजातिः । सिंहनादः पक्षिविशेषः । कूटपूरी करायिका। एते पूर्वतः
पूर्वस्यां दिशि बलिनः । प्राजापत्यात्र पूर्वा ज्ञेया, न यातुर्द्धानेत्येवं सर्वत्र ज्ञेयम् ।।२०।।
अथ दक्षिणस्यामाह—
क्रोष्टुकोलूकहारीतकाककोकर्क्षपिङ्गलाः ।
कपोतरुदिताक्रन्दक्रूरशब्दाश्च याम्यतः ॥२१॥
सियार, उल्लू, तोता, कौआ, चकवा, चकई, भालू, उलूक, चेटिका, कबूतर, रोना,
चिल्लाना, क्रूर शब्द—ये सभी दक्षिण दिशा में बली होते हैं।।२१।।
क्रोष्टुकः शृगालः। उलूकहारीतौ पक्षिविशेषौ । काको वायसः । कोकः पक्षी । ऋक्षः
प्राणी । पिङ्गला उलूकचेटिका। कपोतः पक्षी । रुदितं रोदनम्। आक्रन्दमाक्रन्दितम् । अन्ये
क्रूरशब्दा अप्रियाभिधायिनः । ते च सर्वे याम्यतो दक्षिणस्यां दिशि बलिनः ।।२१।।
अथ पश्चिमायामाह—
गोशशक्रौञ्चलोमाशहंसोत्क्रोशकपिञ्जलाः ।
विडालोत्सववादित्रगीतहासाश्च वारुणाः ॥२२॥
गाय, खरहा, क्रौञ्च पक्षी, लोमड़ी, हंस, कुरब पक्षी, कपिञ्जल पक्षी, मार्जार,
विवाह आदि उत्सव, बाजे, गीत, हास्य—ये सभी पश्चिम दिशा में बली होते हैं।।२२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA