बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 419, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंराजा नृपः पूर्वस्यां दिशि। कुमारो राजपुत्र आग्नेय्याम्। नेता सेनापतिर्दक्षिणस्याम्।
दूतो गमागमिको नैर्ऋत्याम्। श्रेष्ठी पश्चिमायाम्। चरो गूढपुरुषो वायव्याम्। द्विजो ब्राह्मण
उत्तरस्याम्। गजाध्यक्षो हस्तिशालाध्यक्ष ऐशान्याम्। एते पूर्वाद्या ज्ञेया। क्षत्रियाद्याश्चतुर्दिशम्।
पूर्वाद्यासु चतसृषु दिक्षु क्षत्रियाद्या वर्णाः। तद्यथा—पूर्वस्यां क्षत्रियाः। दक्षिणस्यां वैश्याः।
पश्चिमायां शूद्राः। उत्तरस्यां ब्राह्मणाः।।३४।।
अथ चक्रस्य प्रविभागमाह—
गच्छतस्तिष्ठतो वापि दिशि यस्यां व्यवस्थितः।
विरौति शकुनो वाच्यस्तद्दिग्जेन समागमः ।।३५।।
यात्रा में गमन करते हुये या एक स्थान पर स्थित पुरुष के जिस दिशा में स्थित
होकर शकुन शब्द करे, उस दिशा में स्थित प्राणी के साथ समागम कहना चाहिये। जैसे
पूर्व और आग्नेय कोण के प्रथम त्रिभाग में शकुन हो तो कोषाध्यक्ष, द्वितीय में हो तो
अग्निजीवी, तृतीय त्रिभाग में तापस इत्यादि के साथ समागम कहना चाहिये।।३५।।
पुंसो गच्छतो यात्रायां व्रजतः। तिष्ठत एकदेशस्थस्य निश्चलस्य वाऽपि यस्यां
दिशि व्यवस्थितः समवस्थितः। शकुनः प्राणी पक्षी वा विरौति शब्दं करोति, तद्दिग्जेन
यस्यां दिशि यो जातस्तेन कथितेन सह तस्मिन् दिने तस्य समागमः संयोगो वाच्यो
वक्तव्यः। यथेन्द्रानलदिशोर्मध्ये प्रथमत्रिभागस्थे शकुने कोषाध्यक्षेण सह संयोगः। द्वितीये-
ऽनलाजीविना। तृतीये तापसेनेत्यादि सर्वत्रोदाहार्यम्।।३५।।
अत्र शिष्यजनभ्रान्तिनिरासाय चक्रविन्यासः प्रदर्श्यते—
[कुहकज्ञ इन्द्रजालवित्]
[गोस्वामी] [उत्तरा]
[विषवाहकः] [धनवान्]
[वायवी] [ईक्षणिको दैवज्ञः]
[क्रूरः] [मालाकारः]
[शाकुनी धीवरः] [ऐशानी]
[शौण्डिकः] [वैष्णवः]
[पश्चिमा] [चरकः]
[तस्करः] [अश्वरक्षकः]
[सूतिः] [पूर्वा]
[प्रमदा स्त्री] [कोषाध्यक्षः]
[नैर्ऋती] [अग्निजीवी]
[धर्मरतः] [तापसः]
[गोपालकः] [आग्नेयी]
[मातङ्गः] [शिल्पी]
[दक्षिणा] [नग्ना स्त्री] [भिक्षुः]