बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 417, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंशाकुनाध्यायः ३८९
तत्सफलमेव। अत्र ऋतुकाललक्षणं भगवत्पराशरकृतं विस्तृतं लिख्यते—
'अथ शकुनेषु कोकिलमयूरजीवजीवकप्रियपुत्रराजपुत्रीगोदापुत्रशतपत्रदात्यूहमदनसारिका-
वर्षाभूकोयष्टिमहामुक्तकमषकदण्डिमाणवकवायसकुक्कुटवकोत्क्रोशशार्ङ्गप्लवकचित्रक-
पोतपुष्परथोष्ट्ररथादीनां वसन्तो मदकालः। शतपत्रोत्क्रोशभृङ्गराजमयूरकोकिलवकवलाहकाप्ल-
ववाकधन्वनचातकसारङ्गाणां वर्षाः। चकोरकादम्बमदनशारिकाकीरपुष्करचातकहंसचक्रवाक-
सारसकुररक्रौञ्चकारण्डवभ्रमराणां शरत्। श्येनकुररक्रौञ्चसारसादीनां हेमन्ते शिशिरे एवमादयः
शकुनानां मदकालश्च। मृगाणां पुनः पुरुषाणां च शिवाशशजम्बूकसूमरचमरवानरमार्जारनकुल-
गजगवयसिंहव्याघ्रकूर्मवराहादीनां प्रायः सर्वेषां मदकालश्च विशेषतश्च सारससूमरसिंहव्याघ्रादीनां
ग्रीष्मे। हरिणगजवृषभादीनां प्रावृट्। वृषभरुरुमहिषगवयसृमरचमराणां शरत्, गोगवयवृषादीनां
हेमन्तः शिशिरः' इति।।२८।।
अधुना द्वात्रिंशद्भेदभिन्नस्य दिक्चक्रस्य प्रविभागप्रदर्शनार्थमाह—
ऐन्द्रानलदिशोर्मध्ये त्रिभागेषु व्यवस्थिताः।
कोशाध्यक्षानलाजीवितपोयुक्ताः प्रदक्षिणम् ।।२९।।
पूर्व और अग्निकोण के अन्तर्गत प्रदेश के त्रिभाग में प्रदक्षिण क्रम से कोशाध्यक्ष,
अग्निजीवी और तपस्वी—ये तीन स्थित होते हैं।।२९।।
ऐन्द्री पूर्वा दिक्, अनला आग्नेयी। अनयोर्मध्येऽन्तरे त्रयस्त्रिभागास्तेषु व्यवस्थिताः
क्रमेण कोशे गञ्जेऽध्यक्षः स चैकस्मिन् भागे। द्वितीये अनलाजीवी अग्न्युपजीवकः सुवर्ण-
कारादिकः। तृतीये तपोयुक्तस्तापसः। एत एव प्रदक्षिणं प्रादक्षिण्येनेति।।२९।।
अन्येष्वप्याह—
शिल्पी भिक्षुर्विवस्त्रा स्त्री याम्यनलदिगन्तरे।
परतश्चापि मातङ्गगोपधर्मसमाश्रयाः।।३०।।
दक्षिण और अग्निकोण के अन्तर्गत प्रदेश के त्रिभाग में क्रम से कारीगर, भिक्षुक
और नङ्गी स्त्री—ये तीन स्थित होते हैं। दक्षिण और नैर्ऋत्य कोण के अन्तर्गत प्रदेश के
त्रिभाग में क्रम से हाथी, गोप और धार्मिक लोग स्थित लोग हैं।।३०।।
याम्या दक्षिणा, अनला आग्नेयी। अनयोरन्तरे मध्ये ये त्रयो भागास्तेषु क्रमेण व्यव-
स्थिताः। शिल्पी चित्रकरलेखकवर्धकिप्रायाः प्रथमे त्रिभागे। भिक्षुर्यतिर्द्वितीये। विवस्त्रा स्त्री
नग्ना स्त्री तृतीये। परतो दक्षिणनैर्ऋत्योर्मध्ये ये त्रयस्त्रिभागास्तेषु प्रथमे मातङ्गो हस्ती तत्समा-
श्रितः पुमान्। द्वितीये गोपालकस्तत्समाश्रितः पुमान्। तृतीये धर्मसमाश्रयो धर्मानुरतः।।३०।।
अन्येष्वप्याह—
नैर्ऋतीवारुणीमध्ये प्रमदासूतितस्कराः।
शौण्डिकः शाकुनी हिंस्रो वायव्यापश्चिमान्तरे ।।३१।।
पश्चिम और नैर्ऋत्य कोण के अन्तर्गत प्रदेश के त्रिभाग में क्रम से स्त्री, प्रसूता स्त्री