बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
रत्नपरीक्षा, दन्तकाष्ठ, शकुन विचार एवं बृहत्संहिता उपसंहार
अथ ग्रहगोचराध्यायः
अथ ग्रहगोचराध्यायो व्याख्यायते। तत्राचार्यः शिष्यजनवत्सलतया लाघवेन छन्दसां
लक्षणमन्तर्भूतं करोति। तेषां च प्रस्तारविधौ गुरुलघुसंज्ञाविज्ञानेन विना न किञ्चिद् ज्ञायते।
आचार्येण ग्रन्थविस्तरभयात् प्रसिद्धत्वाच्च लक्षणं नोक्तम्। तदस्माभिर्गुरुलघूनां लक्षणं
प्रदर्श्यते। तथा—
मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्च नकारो भादिगुरुश्च तथादिलघुर्यः।
जो गुरुमध्यगतो रलमध्यः सोऽन्तगुरुः कथितोऽन्तलघुस्तः ॥
जिसमें तीनों गुरु हों वह मगण, जिसमें तीनों लघु हों वह नगण, जिसमें आदि गुरु
और दो लघु हों वह भगण, जिसमें आदि लघु और दो गुरु हो वह यगण, जिसमें मध्य
गुरु और आदि तथा अन्त में लघु हो वह जगण, जिसमें मध्य में लघु और आदि तथा
अन्त्य में गुरु हो वह रगण, जिसमें अन्त्य में गुरु और आदि तथा मध्य में लघु हो वह
सगण एवं जिसमें अन्त में लघु और आदि तथा मध्य में गुरु हो वह तगण होता है।
गुरु एवं लघु लिखने की विधि—वक्र रेखा गुरु का चिह्न और सीधी रेखा लघु
का चिह्न है तथा एक गुरु से 'ग' संज्ञा और एक लघु से 'ल' संज्ञा होती है।
अत्र व्याख्या—मस्त्रिगुरुः, यत्र यत्र मकारग्रहणं भविष्यति तत्र तत्र त्रिगुरुः प्रस्तारः।
नकारस्त्रिलघुः। भकार आदिगुरुः। आदौ गुरुरन्ते लघुद्वयम्। तथा यकार आदिलघुः। आदौ
लघुरन्ते गुरुद्वयम्। जो जकारो गुरुमध्यगतः, मध्यगुरुराद्यन्तयोर्लघुद्वयम्। रलमध्यः, रेफो
मध्यलघुराद्यन्तयोर्गुरुद्वयम्। सोन्तऽगुरुः, सकार आदौ लघुद्वयमन्ते गुरुः। तकारोऽन्त-
लघुः, आदौ तस्य गुरुद्वयमन्ते लघुरिति।
न्यासः—म SSS, न।।।, भ SII, य ISS, ज ISI, र SIS, स IIS, त SSI
अत्राप्यपरेयं परिभाषा। अ, इ, उ, ऋ, ऌ सामान्यव्यञ्जनानि कादीनि लघवस्ते
चर्जवः प्रस्तार्याः। आ ई ऊ ऋृ ॡ ए ऐ ओ औ अं अः। एते गुरवः कुटिलाश्च प्रस्तार्याः।
पादान्ते स्थितो लघुरपि गुरुतां याति। वक्ष्यत्याचार्यः—
प्रकृत्यापि लघुर्यश्च वृत्तबाह्ये व्यवस्थितः।
.......................................स याति गुरुतामिति।।
यस्य वर्णस्य संयोगाक्षरः परः स गुरुर्भवति। प्रस्तारे गुरुलघुर्वाङ्गुष्ठपर्वप्रमाणः
कार्यः। तत्रादावेव प्रयोजनप्रदर्शनार्थमाह—
प्रायेण सूत्रेण विनाकृतानि प्रकाशरन्ध्राणि चिरन्तनानि।
रत्नानि शास्त्राणि च योजितानि नवैर्गुणैर्भूषयितुं क्षमाणि ॥१॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५७४ बृहत्संहिता
जिस प्रकार धागों से वर्जित, प्रकटित छिद्र वाले पुरातन रत्न नवीन धागों से
योजित करने पर बहुधा भूषित करने के लिये समर्थ होते हैं, उसी प्रकार सूत्र
( अक्षररचनारूप वृत्तबन्ध ) से वर्जित, प्रकटित दोष वाले, पुरातन, नवीन गुणों ( सुन्दर
वस्तु द्रव्य, वृत्तबन्धों ) से योजित शास्त्र भी भूषित करने के लिये समर्थ होते हैं ।। १ ।।
प्रायेण बाहुल्येन रत्नानि मणिविशेषाणि सूत्रेण विनाकृतानि वर्जितानि प्रकाशरन्ध्राणि
प्रकटच्छिद्राणि चिरन्तनानि पुरातनानि च यानि तानि नवैर्गुणैरभिनवैः सूत्रैर्योजितानि प्रोतानि
विभूषयितुमलङ्कर्तुं क्षमाणि योग्यानि भवन्ति। एवं शास्त्राणि सूत्रेण अक्षररचनावृत्तबन्धेन
विनाकृतानि वर्जितानि प्रकाशरन्ध्राणि प्रकटदोषाणि चिरन्तनानि पुरातनानि चिरन्तनत्वाद्
जातापशब्दानि। अपशब्दत्वाच्च प्रकाशरन्ध्राणि तथाभूतानि च तानि नवैर्गुणैरभिनवैः सद्ग्र-
स्तुभिर्द्रव्यवृत्तबन्धैर्योजितानि वचनस्थापितानि भूषयितुं क्षमाणि योग्यानि भवन्ति, नान्यथे-
त्यर्थः ।। १ ।।
अधुना गोचरस्य कारणं मुखचपलार्यायाऽऽह—
प्रायेण गोचरो व्यवहार्योऽतस्तत्फलानि वक्ष्यामि ।
नानावृत्तैरार्या मुखचपलत्वं क्षमध्वं नः ॥२॥
बहुधा इस संसार में ग्रहगोचर का व्यवहार किया जाता है। इसलिये अनेक छन्दों
के द्वारा उसके फलों को कहता हूँ। आर्यगण हमारे मुख-चापल्य को क्षमा करें। यह
आर्यावृत्तों के अन्तर्गत मुखचपला वृत्त है।।२।।
प्रायेण बाहुल्येन गोचरो ग्रहगोचरो व्यवहार्यो व्यवहरणाय शीलमस्य व्यवहार्यः।
यः कश्चिद् लोके ग्रहसंस्थां पृच्छति। अतोऽस्माद्धेतोस्तत्फलानि गोचरफलानि वक्ष्यामि
कथयिष्यामि। नानावृत्तैर्विचित्रैर्वृत्तबन्धैः सम्पाद्य। आर्याः साधवः पण्डिता अस्माकं मुख-
चपलत्वं बहुभाषित्वं क्षमध्वं सहत इत्यर्थः। आर्याणामग्रे मुखचपलत्वमयोग्यमतः क्षम्यता-
मिति। मुखचपलेयमार्या।
अस्या लक्षणं व्याख्यायते। तत्र चार्यालक्षणेन विना तस्या लक्षणमुपदेष्टुं न युज्यते,
तस्मादार्यालक्षणं तावद् व्याख्यायते—
द्व्यान्तान्तरादिगुरुभिः सोदधिलैः सप्तभिर्गणैर्गुरुणा।
आर्यार्धं नात्रायुजि जः षष्ठोऽयं नलघुको वा।।
आर्या मात्राभिः परिमीयन्ते। पथ्यादीनामार्याणां त्रिंशन्मात्राः पूर्वमर्धं भवति। अपरं सप्त-
विंशतिः। चतुर्भिर्लघुभिर्गणो भवति। द्वौ गुरू यस्य द्विगुरुः। अन्तेऽवसाने गुरुर्यस्यासा-
वन्तगुरुः। अन्तरगुरुर्मध्यगुरुः। आदौ गुरुर्यस्यासावादिगुरुः। तैर्गणैः। कीदृशैः? सोदधिलैः,
उदधिसमसंख्याश्चत्वारो ला लघवो यस्य स उदधिलः, सह उदधिसंख्येन लेन गणेन
वर्तन्ते इति सोदधिलाः। तैः सोदधिलैरुक्तविकल्पैः। चतुर्भिर्लघुभिरित्यर्थः। एवमेष पञ्च-
विकल्पो गणस्तन्न्यास उक्तः—ऽऽ, ।।ऽ, ।ऽ।, ऽ।।, ।।।।, तैः सप्तभिर्गणैर्गुरुणा चाष्टमे-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहगोचराध्यायः ५७५
नार्धगणेनार्याणां पथ्यादिकानां पूर्वमर्धं प्रथमदलं भवति। नात्रास्यामार्यायामयुजि प्रथमतृतीय-
पञ्चमसप्तमगणस्थानेषु जो गणश्च भवति। षष्ठोऽयं तु जकारो भवति। अथ वा षष्ठो गणो
नलघुको यो नलघू भजते जकाराभावात्। अन्यदप्याह—
ले लात् पदं द्वितीयात् प्रथमात् परकेऽथ विषमयुजि चरमे।
षष्ठो लोऽग्रेऽन्त्ये त्रिषु पादो भवति भवति तु पथ्या।।
ले सर्वलघौ षष्ठे गणे सति द्वितीयाल्लात् पदं कार्यम्। प्रथमात् परक इति। षष्ठात्
परके सप्तमगणे सर्वलघौ प्रथमाल्लात् पदं कार्यम्। षष्ठस्थानान्ते यतिः कार्येत्यर्थः।
अथ विषमयुजि चरमे। पश्चार्धे विषमयुजि पञ्चमस्थानभाजि ले सति प्रथमाक्षरमारभ्य
पदं विधेयम्। षष्ठो ल इति पश्चिमेऽर्धे षष्ठो गण एकलघुरेव कार्यः। अग्रेऽन्त्ये च त्रिषु
गणेषु यदि पादो यतिर्भवेत् तदा पथ्यानाम्यार्या भवतीत्यार्याद्वयस्यार्थः। द्व्यान्तान्तरादि-
गुरुभिरित्यस्य न्यासः। ले लात् पदमित्यस्य पथ्याया न्यासश्च प्रसिद्धः।
| ।।।। | ।।।। | ऽऽ | ऽऽ | ऽऽ | ऽऽ | ।।ऽ | ।।ऽ |
| ऽऽ | ऽऽ | ऽऽ | ।।।। | ऽऽ | ऽऽ | ।ऽ। | ऽऽ |
| ।।ऽ | ।।ऽ | ऽ।। | ऽ।। | ऽऽ | ऽऽ | ऽऽ | ऽऽ |
| ।ऽ। | ऽऽ | ऽऽ | ।।ऽ | ।।ऽ | ।।।। | ।।।। | ।ऽ। |
| ऽऽ | ऽऽ | ऽऽ | ।।ऽ | ऽऽ | ऽऽ | ऽऽ | ऽऽ |
| ।ऽ। | ।।।। | ।।।। | ।।।। | ।ऽ। | ।।।। | ।।।। | ।ऽ। |
| ।।ऽ | ऽ।। | ।।ऽ | ।।।। | ।।ऽ | ऽ।। | ऽऽ | ऽऽ |
| ऽ | ऽ | ऽ | ऽ | ऽ | ऽ | ऽ | ऽ |
एवमादयः।
अथ विपुलाचपलयोर्लक्षणम्—
विपुला तु याऽन्यथा पादभाग् जकारौ द्वितीयकचतुर्थौ।
गुरुमध्यगौ भवेतां भवेत् तदा सर्वतश्चपला।।
पथ्यातो याऽन्यथा पादं भजते त्रिषु गणेषु यस्या यतिर्नास्तीत्यर्थः, सा विपुला, यत्र
तु जकारौ मध्यगुरुगणौ द्वितीयकचतुर्थौ द्वितीयस्थाने चतुर्थे च स्थितौ तौ च गुरुमध्यगौ
गुर्वोर्मध्यगौ भवेतां स्याताम्। सर्वतोऽर्धद्वयेऽपि तदा चपला भवति।
न्यासः— ज ज
⏜ ⏜ ⏜ ⏜ ⏜ ⏜ ⏜ ⏜
।।ऽ ।ऽ। ऽऽ ।ऽ। ऽऽ ।ऽ। ऽऽ ऽ
ज ज
⏜ ⏜ ⏜ ⏜ ⏜ ⏜ ⏜ ⏜
ऽऽ ।ऽ। ऽऽ ।ऽ। ऽऽ । ऽऽ ऽ
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
or anusvara? 'ला' 'यें' 'ति'? No, 'यै' 'ति' -> 'मुखचपलायैति'?
Wait, look at: 'मु' 'ख' 'च' 'प' 'ला' 'यै' 'ति' -> wait, between 'ला' and 'ति', there is 'यें' or 'यै'?
There's an anusvara? "मुखचपलायेंति"?
Wait, look at "मुखचपलायैति": 'य' has two slants. Does it have a dot? Yes, a tiny dot, or just two slants: 'मुखचपलायेंति' or 'मुखचपलायेति'?
Wait, in Sanskrit: "एवमियं मुखचपला आर्या इति" -> मुखचपलायैति or मुखचपलायेति.
Wait, "मुखचपला" + "इति" = मुखचपलेति! But here it is "मुखचपलाया इति" -> मुखचपलाया इति?
Wait, look at the characters:
म (ma)
ु (u)
ख (kha)
च (cha)
प (pa)
ल (la)
ा (aa)
य (ya) with two slants (ai) and dot? -> 'यें' or 'यै'? It looks like 'यें' or 'यै'.
Wait, look at line 2: "मुखचपलाया".
In line
ग्रहगोचराध्यायः ५७७
अधुना शार्दूलविक्रीडितेन सर्वग्रहाणां गोचरफलं संक्षेपेण दर्शयन्नाह—
सूर्यः षट्त्रिदशस्थितस्त्रिदशषट्सप्ताद्यगश्चन्द्रमा
जीवः सप्तनवद्विपञ्चमगतो वक्रार्कजौ षट्त्रिगौ ।
सौम्यः षड्द्विचतुर्दशाष्टमगतः सूर्येऽप्युपान्ते शुभाः
शुक्रः सप्तमषद्दशर्क्षसहितः शार्दूलवत् त्रासकृत् ॥४॥
जन्मराशि से छठी, तीसरी या दशवीं राशि में सूर्य; तीसरी, दशवीं, छठी, सातवीं
या पहली राशि में चन्द्रमा; सातवीं, नवीं, दूसरी या पाँचवीं राशि में गुरु; छठी या तीसरी
राशि में मंगल और शनि; छठी, दूसरी, चौथी, दशवीं या आठवीं राशि में बुध तथा
ग्यारहवीं राशि में सभी ग्रह शुभ होते हैं। सातवीं, छठी और दशवीं राशि स्थित शुक्र
सिंह की तरह भय करने वाला होता है। यह शार्दूलविक्रीडित छन्द भी है॥४॥
सूर्य आदित्यः। षट्त्रिदशस्थितः, यस्य जन्मराशेः षष्ठतृतीयदशमस्थो गोचरेण शुभः।
अर्थादेव परिशेषस्थानेष्वशुभः। त्रिदशषट्सप्ताद्यगश्चन्द्रमाः, चन्द्रमास्तृतीयस्थाने दशमे
षष्ठे सप्तमे आद्ये जन्मनि च गतः स्थितः शुभः। शेषेष्वशोभनः। जीवः सप्तनवद्विपञ्चम-
गतः, जीवो बृहस्पतिः सप्तमे स्थाने नवमे द्वितीये पञ्चमे च गतः प्राप्तः शुभः। शेषेष्वशुभः।
वक्रार्कजौ षट्त्रिगौ, वक्रोऽङ्गारकः। अर्कजः शनैश्चरः। एतौ षट्त्रिगौ षष्ठतृतीयस्थानप्राप्तौ
शुभौ। अन्यस्थानेष्वशुभाविति। सौम्यः षड्द्विचतुर्दशाष्टमगतः, सौम्यो बुधः, षष्ठद्वितीय-
चतुर्थदशमाष्टमस्थानगतः शुभः। शेषेष्वशुभः। सर्वेऽप्युपान्ते शुभाः। अन्त्यस्य द्वादशस्य
समीपमुपान्त्यमेकादशस्थानम्। तत्राप्युपान्ते सर्व एव सूर्यादयः शुभाः। शुक्रः सप्तम-
षद्दशर्क्षसहित इति। शुक्रः सप्तमे स्थाने षष्ठे दशमे ऋक्षे दशमे राशौ सहितः स्थितः
शार्दूलवत् सिंहवत् त्रासकृद् भयं करोति। यथा सिंहो दर्शनादेव भयं जनयति, तद्वदेतेषु
स्थानेषु स्थितः, शुक्रः, अथादेवान्यस्थानेषु स्थितः शुक्रः शुभ इति। शार्दूलविक्रीडितं वृत्त-
मेतत्। तल्लक्षणम्—
म्सौ जसौ तौ गुरुं च सूर्यतुरगैः शार्दूलविक्रीडितम्।
अत्र मस्त्रिगुरुः। सोऽन्तगुरुः। जो गुरुमध्यगतः। सः पुनरन्तगुरुः। अन्तर्लघुस्तः।
द्वौ तकारौ। अन्ते गुरुश्च। सूर्या द्वादश। तुरगा अश्वाः सप्त। अस्य सूर्यतुरगैर्द्वादशभिः
सप्तभिश्च यतिर्भवति॥४॥
न्यासः— म स ज स त त गु
ऽऽऽ ।।ऽ ।ऽ। ।।ऽ ऽऽ। ऽऽ। ऽ
इदानीमाचार्यः पृथक् पृथग् विस्तरेण गोचरफलं चिकीर्षुस्तत्रादावेवार्कस्य जन्मद्वितीय-
तृतीयचतुर्थस्थानेषु गोचरफलं स्रग्धरावृत्तेनाह—
जन्मन्यायासदोऽर्कः क्षपयति विभवान् कोष्ठरोगाध्वदाता
वित्तभ्रंशं द्वितीये दिशति च न सुखं वञ्चनां दृग्रुजं च।
बृ० सं० द्वि०-३७
[Header] ५७८ बृहत्संहिता
स्थानप्राप्तिं तृतीये धननिचयमुदा कल्पकृच्चारिहर्ता
रोगान् दत्ते चतुर्थे जनयति च मुहुः स्रग्धराभोगविघ्नम् ॥५॥
यदि सूर्य जन्मराशि में हो तो उपद्रव, धन का नाश, पेट का रोग और मार्ग में
भ्रमण; द्वितीय राशि में हो धन का नाश, दुःख, सभी कार्यों का नाश और नेत्ररोग;
तृतीय राशि में हो तो स्थानलाभ, धन-समूह से युत, आनन्दयुत और शत्रु का नाश तथा
चतुर्थ राशि में सूर्य हो तो रोग और माला को धारण करने वाली स्त्री के उपभोग में
बार-बार विघ्न उत्पन्न करता है। यह स्रग्धरा छन्द है।।५।।
अर्क आदित्यो जन्मनि जन्मराशौ आयासमुपद्रवं ददाति। विभवानैश्वर्यान् क्षपयति
नाशयति। कोष्ठरोगाध्वदाता, कोष्ठरोगं हृदयरोगमुदरामयमध्वानं च ददाति। वित्तभ्रंशं
द्वितीय इति। द्वितीयस्थाने वित्तभ्रंशं धननाशं दिशति ददाति। न सुखं सुखं च न ददाति।
केचिन्मनसि च न सुखं पठन्ति। वञ्चनामुपशमनं सर्वकार्याणाम्। दृग्रुजं नेत्रपीडां च दिशति।
स्थानप्राप्तिं तृतीय इति। तृतीये स्थानप्राप्तिं स्थानलाभं तथा धननिचयमुदा कल्पकृत्,
धनस्य वित्तस्य निचयः समूहः, तेन या मुद्धर्षस्तया कल्पमरोगित्वं करोति। अरिहर्ता
शत्रुघाती च भवति। रोगान् दत्ते चतुर्थ इति। चतुर्थस्थाने रोगान् गदान् दत्ते ददाति।
मुहुः क्षणं क्षणं स्रग्धराभोगविघ्नं जनयति उत्पादति। स्रजं मालां धारयतीति स्रग्धरा
स्त्री तस्या भोगे उपभोगे पीडितत्वाद्धिघ्नं जनयति। स्रग्धरावृत्तमेतत्। तल्लक्षणम्—
मौ भ्नौ याश्च त्रयः स्युः स्वरमुनितुरगैः स्रग्धरा स्याद्दिरामैः।
अत्र मस्त्रिगुरुः। रो लमध्यः। भ आदिगुरुः। नः सर्वलघुः। य आदिलघुः। ते च त्रयो
यकाराः। स्वराः समस्ताः सप्त मुनयस्तुरगाश्च सप्त एतैर्विरामैर्यतिभिः स्रग्धरा स्याद् भवेत्।
न्यासः— म र भ न य य य
ऽऽऽ ऽ।ऽ ऽ।। ।।। ।ऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ
अथ पञ्चमषष्ठसप्तमाष्टमेषु फलं सुवदनावृत्तेनाह—
पीडाः स्युः पञ्चमस्थे सवितरि बहुशो रोगारिजनिताः
षष्ठेऽर्को हन्ति रोगान् क्षपयति च रिपून् शोकांश्च नुदति।
अध्वानं सप्तमस्थो जठरगदभयं दैन्यं च कुरुते
रुक्त्रासौ चाष्टमस्थे भवति सुवदना न स्वापि वनिता ॥६॥
यदि सूर्य जन्मराशि से पञ्चम राशि में हो तो रोग और शत्रु-जनित बहुत प्रकार की
पीड़ा; षष्ठ में हो तो रोग, शत्रु और शोक का नाश; सप्तम में हो तो मार्ग में भ्रमण, पेट
के रोग का भय और दुःखी तथा अष्टम में हो तो रोग और भय करता है एवं अपनी स्त्री
भी सुवदना (अच्छी तरह बात) नहीं करती है। यह सुवदना छन्द है।।६।।
पीडाः स्युरिति। पञ्चमस्थे पञ्चमस्थानस्थिते सवितर्यादित्ये बहुशो बहुप्रकारा रोगा-
ग्रहगोचराध्यायः ५७९
रिजनिता रोगजनिताः शत्रुजनिताश्च शत्रुभिरुत्पादिताः पीडा व्यथाः स्युर्भवेयुः। षष्ठेऽर्क
इति। षष्ठे स्थानेऽर्कः सूर्यो रोगान् हन्ति नाशयति; रिपून् शत्रूंश्च क्षपयति विनाशयति;
शोकान् चित्तसन्तापांश्च नुदति प्रेरयति नाशयतीत्यर्थः। अध्वानं सप्तमस्थ इति। सप्तम-
स्थोऽर्कोऽध्वानं कुरुते। तथा च जठरगदभयम्, जठरमुदरम्, गदो रोगः, जठररोगभयम्।
दैन्यं दीनतां च कुरुते। रुक्त्रासौ चाष्टमस्थ इति। अष्टमस्थेऽर्के रुक्त्रासौ रोगभये भवतः।
स्वापि वनिता आत्मीयापि स्त्री सुवदना शोभनमुखी सस्नेहा न भवति। वृत्तमिदं सुवदना।
तल्लक्षणम्—
मौ भ्नौ य्भौ ल्गौ मुनिव्योमगरसविरतिः ख्याता सुवदना।
अत्र मस्त्रिगुरुः। रो लमध्यः। भ आदिगुरुः। नस्त्रिलघुः। यकार आदिलघुः। भ आदि-
गुरुः। अन्ते लघुगुरू। मुनयः सप्त। व्योमगाः सप्त। रसाः षट्। एतैर्विरतिर्विरामो यति-
र्यस्याः सा सुवदना कथिता इति।।६।।
न्यासः — म र भ न य भ ल गु
ऽऽऽ ऽ।ऽ ऽ।। ।।। ।ऽऽ ऽ।। । ऽ
अथ नवमदशमैकादशद्वादशस्थानस्थेऽर्के फलं सुवृत्तयाऽऽह—
रवावापद्धैन्यं रुगिति नवमे वित्तचेष्टाविरोधो
जयं प्राप्नोत्युग्रं दशमगृहगे कर्मसिद्धिं क्रमेण।
जयस्थानं मानं विभवमपि चैकादशे रोगनाशं
सुवृत्तानां चेष्टा भवति सफला द्वादशे नेतरेषाम् ॥७॥
यदि सूर्य जन्मराशि से नवम राशि में हो तो आपत्ति, दीनता और धन के प्रयोग
आदि से विघ्न; दशम में हो तो कठिन विजय और कार्य की सिद्धि; एकादश में हो तो
विजय, स्थानलाभ, पूजा और रोग का नाश तथा द्वादश राशि में हो तो सुन्दर स्वभाव
वालों की क्रिया फलवती होती है, दुर्जनों की नहीं। यह सुवृत्ता छन्द है॥७॥
रवावापद्धैन्यमिति। रवावादित्ये नवमे नवमस्थानस्थे आपदार्तिर्दैन्यं दीनता। रुग्रोगः।
वित्तस्य धनस्य चेष्टया क्रियया विरोधो विघ्नो भवति। इतिशब्दः प्रकाराय। जयं प्राप्नो-
त्युग्रमिति। दशमगृहगे दशमस्थानस्थेऽर्के जयं विजयमुग्रं कठिनं प्राप्नोति लभते। क्रमेण
परिपाट्या कर्मसिद्धिं कार्याणां निष्पत्तिम्। जयस्थानमिति। एकादशे जयं विजयं स्थानं
स्थानलाभं मानं पूजां विभवमैश्वर्यं रोगनाशं गदोपशमनं च प्राप्नोति। सुवृत्तानामिति।
द्वादशे सूर्ये सुवृत्तानां शोभनं वृत्तं शीलं येषां तेषां चेष्टा क्रिया सफला फलसंयुक्ता
भवति। तथा चोक्तम्—
मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यं च प्रयतात्मनाम्।
जपतां जुह्वतां चैव विनिपातो विनश्यते।। इति।
५८० बृहत्संहिता
नेतरेषाम्। दुर्वृत्तानां चेष्टा सफला न भवति। वृत्तमिदं सुवृत्ता। तल्लक्षणम्—
यमौ नसौ रौ गश्चेद् द्विरसमुनिभिः स्याद्विरामैः सुवृत्ता।
य आदिलघुः। मस्त्रिगुरुः। नस्त्रिलघुः। सोऽन्तगुरुः। रलमध्यः। द्वौ रेफौ। सोऽन्ते
गुरुः। द्वे यती रसैः षड्भिर्भवतः। तृतीया मुनिभिः सप्तभिः। एतैर्विरामैः सुवृत्ता स्याद्
भवेत्। अन्येषां मेघविस्फूर्जिता।
न्यासः— य म न स र र गु
।ऽऽ ऽऽऽ ।।। ।।ऽ ऽ।ऽ ऽ।ऽ ऽ
तथा च यवनेश्वरः—
हृद्रोगशोकाध्वविवाहदैन्यक्रोधक्षयव्याधिभयार्तिदोषान् ।
स्थाने शशाङ्कस्य रविः करोति व्यर्थश्रमोद्वेगमपि द्वितीये॥
तृतीयसंस्थो धनमानधर्मस्थानासनप्रीतिसुखप्रदोऽर्कः।
चतुर्थगस्तु क्षतजप्रवृत्तिर्ज्वरामयो भेदविवादकारी।।
नृपावमर्दात्मजबन्धुशोकव्याधिप्रदः पञ्चमसंस्थितोऽर्कः।।
आरोग्यसौख्यारिविनाशहर्षख्यातिक्रियासिद्धिकरश्च षष्ठः।।
जामित्रसंस्थो रुधिरप्रवृत्तिज्वरक्लमाजीर्णविषाध्वकारी।
सूर्योऽष्टमे स्त्रीसुतबन्धुदुःखव्याधिप्रदोपद्रवमृत्युकृत् स्यात्।।
दैन्यस्थितिभ्रंशगुरुस्वबन्धुप्रद्वेषकृत् स्यान्नवमाश्रितोऽर्कः।
मेषूरणस्थो द्विचतुष्पदस्त्रीहिरण्यरौप्याम्बरलाभकर्ता।।
एकादशे स्थानयशःप्रहर्षमिष्टान्नारोग्यसुखप्रदोऽर्कः।
स्थाने निरुक्तं शशिनो विधिज्ञैः क्रियाफलाघातकृदन्त्यराशौ।। इति।।७।।
अथ चन्द्रमसो जन्मद्वितीयतृतीयचतुर्थस्थस्य फलं शिखरिण्याऽऽह—
शशी जन्मन्यन्नप्रवरशयनाच्छादनकरो
द्वितीये मानार्थान् ग्लपयति सविघ्नश्च भवति।
तृतीये वस्त्रस्त्रीधनविजयसौख्यानि लभते
चतुर्थेऽविश्वासः शिखरिणि भुजङ्गेन सदृशः ॥८॥
यदि चन्द्रमा जन्मराशि में हो तो अन्न, उत्तम शय्या और वस्त्र को देता है। द्वितीय
में हो तो पूजा और धन का नाश तथा विघ्न करता है। तृतीय में हो तो वस्त्र, धन, विजय
और सुख का लाभ कराता है तथा जिसके चतुर्थ राशि में चन्द्र हो, उसको शिखरी
( पर्वत ) पर सर्प की तरह सब पर अविश्वास रहता है। यह शिखरिणी छन्द है॥८॥
शशी जन्मनीति। शशी चन्द्रः। जन्मनि जन्मराशौ स्थितः। अन्नप्रवराणि प्रधानानि
शयनानि आस्तरणानि आच्छादनानि वस्त्राणि करोति। द्वितीय इति। द्वितीये स्थाने मानं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहगोचराध्यायः ५८१
पूजा। अर्था धनादयः। तान् ग्लपयति नाशयति। सविघ्नो विघ्नयुक्तश्च भवति। तृतीय
इति। तृतीये स्थाने वस्त्राण्यम्बराणि स्त्री योषित् धनं वित्तं विजयो विशेषेण जयः सौख्यं
सुखभावः। तानि च लभते प्राप्नोति। चतुर्थे चन्द्रे अविश्वासः, विश्वासो न भवति; अपि
तु सर्वस्मादाशङ्का जायते। कीदृशोऽविश्वासः ? शिखरिणि भुजङ्गेन सदृशः, शिखरिणि
पर्वते भुजङ्गेन सर्पेण हेतुना यथाविश्वासो जनानाम्। यस्मिन् पर्वतस्थाने सर्पो भवति तत्र
न कस्यचिद्विश्वासो भवतीति। शिखरिणीवृत्तमेतत्। तल्लक्षणम्—
य मौ न्सौ भो ल्वन्ता रसहरविरामा शिखरिणी।
य आदिलघुः। मस्त्रिगुरुः। नस्त्रिलघुः। सोऽन्तगुरुः। भ आदिगुरुः। लघुगुरू अन्ते।
रसाः षट्। हरा रुद्रा एकादश। एतैर्विरामो यस्याः सा शिखरिणी।।८।।
न्यासः— य म न स भ ल गु
╭───╮ ╭───╮ ╭───╮ ╭───╮ ╭───╮ ╭─╮ ╭─╮
ISS SSS III IIS SII I S
अधुना पञ्चमषष्ठसप्तमाष्टमस्थस्य चन्द्रमसः फलं मन्दाक्रान्तयाऽऽह—
दैन्यं व्याधिं शुचमपि शशी पञ्चमे मार्गविघ्नं
षष्ठे वित्तं जनयति सुखं शत्रुरोगक्षयं च।
यानं मानं शयनमशनं सप्तमे वित्तलाभं
मन्दाक्रान्ते फणिनि हिमगौ चाष्टमे भीर्न कस्य ॥९॥
यदि चन्द्रमा जन्मराशि से पञ्चम राशि में हो तो दीनता, रोग, शोक और मार्ग में
विघ्न करता है। षष्ठ में हो तो धन और सुख को उत्पन्न तथा शत्रु और रोग का नाश
करता है। सप्तम में हो तो वाहन, पूजा, शय्या, भोजन और धन को करता है। अष्टम
राशि में हो तो विना प्रयत्न ग्रहण किया हुआ सर्प किसको भय नहीं करता है? अर्थात्
सबको भय करता है, उसी तरह अष्टमस्थित चन्द्र भी सबको भय करता है। यह
मन्दाक्रान्ता छन्द है॥९॥
दैन्यं व्याधिमिति। शशी चन्द्रः पञ्चमे स्थाने स्थितो दैन्यं दीनतां व्याधिं पीडां शुचं
शोकम्। अपि तथा मार्गे पथि विघ्नमसिद्धिं जनयत्युत्पादयति। षष्ठ इति। षष्ठे स्थाने
वित्तं धनं सुखं च जनयति। तथा शत्रूणामरीणां रोगाणां गदानां च क्षयं विनाशं जनयति।
५८२ बृहत्संहिता
समुद्राश्चत्वारः। ऋतवः षट्। लोका भूर्लोकादयः सप्त। एतैर्विरामैर्मन्दाक्रान्ता।।९।।
न्यासः— म भ न त त गु
ऽऽऽ ऽ।। ।।। ऽऽ। ऽऽ। ऽऽ
नवमदशमैकादशद्वादशस्थचन्द्रमसः फलं वृषभचरितेनाह—
नवमगृहगो बन्धोद्वेगश्रमोद्दररोगकृद्
दशमभवने चाज्ञाकर्मप्रसिद्धिकरः शशी।
उपचयसुहृत्संयोगार्थप्रमोदमुपान्त्यगो
वृषभचरितान् दोषानन्त्ये करोति च सव्ययान् ॥१०॥
यदि चन्द्रमा नवम राशि में स्थित हो तो बन्धन, उद्वेग, खेद और उदररोग करता
है। दशम में हो तो प्रभुता और कर्म की सिद्धि करता है। एकादश में हो तो धन की
वृद्धि, मित्र के साथ समागम और धन का प्रमोद करता है तथा द्वादश राशि में चन्द्र हो
तो धन की क्षति और बैल के सींग, खुर आदि से पीड़ित करता है। यह वृषभचरित छन्द
है।।१०।।
नवमगृहग इति । शशी चन्द्रो नवमगृहगः। जन्मराशेर्नवमस्थानप्राप्तो बन्धो बन्धनम्।
चलवृत्तिरुद्वेगः। श्रमः खेदः। उदररोगान् जठररोगांश्च करोति। दशमभवन इति। दशमभवने
दशमगृहे चन्द्रः। आज्ञां प्रभुत्वं कर्मणां च प्रसिद्धिं साधनं करोति। उपचयसुहृदिति ।
उपान्त्यग एकादशस्थः। उपचयोऽर्थानाम्। सुहृत्संयोगो मित्रसमागमः। अर्थानां धनानां
प्रमोदो हर्षम्। एतान् करोति। वृषभचरितान् इति । अन्त्ये द्वादशे स्थाने वृषभचरितान्
दोषान्। वृषभस्य बलीवर्दस्येव चरितं स्वरूपं येषां दोषाणां दुःखानाम्। स्वखुरेण भूमि-
ताडनात् स्ववक्षोहननम्। भूमेर्मृद्विदारणात् स्वविषाणोपघात इत्यादिकम्। अथवा वृषभेण
चरितानुत्पादितान् दोषान् शृङ्गाणां हननेन खुराभिघातेन चोपतापान्। तांश्च सव्ययान् व्यये-
नार्थक्षत्या युक्तान् करोति। वृषभचरितं वृत्तम्। एतल्लक्षणम्—
वृषभचरितं नसौ म्रौ स्लौ गो रसोदधिसप्तकैः।
नखिलघुः। सोऽन्तगुरुः। मस्त्रिगुरुः। रलमध्यः। सोऽन्तगुरुः। लघुगुरू अन्ते। रसा
षट्। उदधयश्चत्वारः। सप्त प्रसिद्धाः। एतैर्विरामैर्वृषभचरितम्। अन्येषां हरिणी।
न्यासः— न स म र स ल गु
।।। ।।ऽ ऽऽऽ ऽ।ऽ ।।ऽ । ऽ
तथा च यवनेश्वरः—
स्वस्थानगो भोजनगन्धमाल्यनारीसुहृद्वस्त्ररतिप्रदः स्यात्।
चन्द्रो द्वितीयर्क्षगतस्तु तस्माद् बहुव्ययायासविवादकारी।।
तृतीयगो वस्त्रहिरण्ययोषित्सुहृद्यशोभोजनदो हिमांशुः।
स्वबन्धुपीडाधननाशजानि कुर्वीत दुःखानि चतुर्थसंस्थः।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहगोचराध्यायः ५८३
धनक्षयाजीर्णरुगध्वदैन्यविक्षोभकृत् पञ्चमगः शशाङ्कः।
शत्रुक्षयारोग्यसुखार्थसिद्धिं स्निग्धागमप्रीतिकरश्च षष्ठः॥
जामित्रगः स्त्रीजनबन्धुशय्याहिरण्यभोज्याम्बरदः शशाङ्कः।
क्षुद्व्याधिचिन्ताकलहार्थनाशो मृत्युक्षयोपद्रवदोऽष्टमस्थः॥
धनक्षयारिव्ययमानभङ्गरोगादिकारी नवमः शशाङ्कः।
मेषूरणस्थो बहुमानहर्षचेष्टाफलौदार्यविरोघकारी॥
एकादशः स्निग्धविवाहशय्यास्त्रीभोजनप्राप्तिसुखार्थकारी।
निशाकरो द्वादशगस्तु दैन्यमालस्यमीर्ष्यापचयं च कुर्यात्॥ इति॥१०॥
अथ भौमस्य जन्मद्वितीयगतस्य फलमुपेन्द्रवज्रयाऽऽह—
कुजेऽभिघातः प्रथमे द्वितीये नरेन्द्रपीडाकलहारिदोषैः।
भृशं च पित्तानलचौररोगैरुपन्द्रवज्रप्रतिमोऽपि यः स्यात्॥११॥
यदि जन्मराशि में मंगल हो तो उपद्रव और द्वितीय में हो तो राजपीडा़, कलहदोष,
शत्रुदोष, धातुदोष, अग्नि, चोर, रोग—इन सबों से इन्द्रवज्र-सम कठोर मनुष्य को भी
अतिशय उपघात करता है। यह उपेन्द्रवज्रा छन्द है॥११॥
कुजे भौमे जन्मराशिगते अभिघात उपद्रवो भवति। द्वितीये कुजे नरेन्द्रपीडा राजपीडा।
कलहारिदोषैः, कलहदोषः शत्रुदोषः। एतैः। तथा पित्तेन धातुदोषेण। अनलेनाग्निना।
चौरैस्तस्करैः। रोगैर्गदैश्च। भृशमत्यर्थम्। उपघातः। अपिशब्दः सम्भावनायाम्। उपेन्द्र-
वज्रप्रतिमोऽपि, उपेन्द्रो नारायणः, तत्प्रतिमस्तत्सदृशः। वज्रं कुलिशम्, तत्प्रतिमोऽपि यदि
स्याद्भवेत् तथाप्युपघातो भवतीति। वृत्तमिदमुपेन्द्रवज्रा। तल्लक्षणम्—
उपेन्द्रवज्रा तु जतौ जगौ गः।
जो गुरुमध्यगतः। तोऽन्तलघुः। पुनरपि जकारः। अन्ते गुरुद्वयम्॥११॥
न्यासः— ज त ज गु
ISI SSI ISI SS
अथ तृतीयस्थभौमस्य फलमुपजात्याऽऽह—
तृतीयगश्चौरकुमारकेभ्यो भौमः सकाशात् फलमादधाति।
प्रदीप्तिमाज्ञां धनमौर्णिकानि धात्वाकराख्यानि किलापराणि॥१२॥
यदि मंगल तृतीय राशि में हो तो चोर और कुमारों (अष्टवर्षीय बालकों) के द्वारा
फल, आदेश, धन, ऊनी वस्त्र, खान से उत्पन्न द्रव्य और अन्य द्रव्यों का भी लाभ
कराता है। यह उपजाति छन्द है॥१२॥
तृतीयगो भौमः। चौरेभ्यस्तस्करेभ्यः। कुमारकेभ्योऽष्टवर्षेभ्यः। सकाशाद्धेतोः। फलमा-
दधाति करोति। प्रदीप्तं कान्तिम्। आज्ञामादेशम्। प्रभुत्वं धनं वित्तम्। और्णिकानि कम्बला-
५८४ बृहत्संहिता
दयः। धात्वाकराख्यानि। धातवः सुवर्णादीनि। तेषामाकर उत्पत्तिस्थानम्। धात्वाकर इत्याख्या
येषां तानि। अपराण्यन्यानि। आदधाति। किलशब्द आगमार्थः। अपराण्यन्यानि वृत्तानि।
उपजातिकाख्येत्यर्थः। यतः सा समिश्रा उपेन्द्रवज्रेन्द्रवज्रपादैर्मिश्रैर्भवति। तल्लक्षणम्—
अनन्तरापादितलक्ष्मशोभौ पादौ भवेतां विविधैर्विकल्पैः।
यासामिभौ श्रव्ययतिप्रपञ्चौ स्मृताः स्मृतीशैरुपजातयस्ताः॥
यासां पादावनन्तरापादितलक्ष्मशोभौ। अनन्तरमापादितमुक्तं यद् लक्ष्म लक्षणम्।
तौ जो गुरू चेन्द्रवतीन्द्रवज्रा। उपेन्द्रवज्रा तु जतौ जगौ गः। अनयोर्यल्लक्षणमापादितमुक्तम्।
तेन लक्षणद्वयेन शोभा चारुता ययोः पादयोस्तौ तथाभूतौ पादौ भवेतां स्याताम्। इमौ
च पादौ श्रव्ययतिप्रपञ्चौ श्रव्यः कर्णसुखजनको यतिप्रपञ्चो यतिविस्तारो ययोस्तौ तथाभूतौ।
तत् स्मृतीशैः पण्डितैः। स्मरणं स्मृतिः। तस्या ईशाः स्वामिनः। तैः। ता उपजातय इति
स्मृता उक्ताः॥१२॥
न्यासः— ज त ज गु
⎴।ऽ। ⎴ऽऽ। ⎴।ऽ। ⎴ऽऽ
त त ज गु
⎴ऽऽ। ⎴ऽऽ। ⎴।ऽ। ⎴ऽऽ
अथ चतुर्थस्थस्य भौमस्य फलं प्रसभेनाह—
भवति धरणिजे चतुर्थगे ज्वरजठरगदासृगुद्भवः।
कुपुरुषजनिताच्च सङ्गमात् प्रसभमपि करोति चाशुभम् ॥१३॥
यदि मंगल चतुर्थ राशि में स्थित हो तो ज्वर, उदररोग, रक्तविकार और निन्दित
पुरुष के साथ समागम से दृढ़तापूर्वक अशुभ करता है। यह प्रसभ छन्द है॥१३॥
धरणिजे भौमे चतुर्थगे। ज्वरो रोगविशेषः। जठरगद उदररोगः। असृग् रक्तम्। एषामुद्भव
उत्पत्तिर्भवति। तथा कुपुरुषः कुत्सितः पुरुषः। तज्जनितात् तदुत्पन्नात् सङ्गमात् संयोगात्
प्रसभं प्रसह्य बलात्कारादेवाशुभमभद्रं करोति। वृत्तमेतत् प्रसभम्। तल्लक्षणम्—
प्रसभमपि ननौ रलौ गुरुः।
नस्त्रिलघुः। द्वौ नकारौ। रलमध्यः। लघुगुरू अन्ते॥१३॥
न्यासः— न न र ल गु
⎴।।। ⎴।।। ⎴ऽ।ऽ ⎴। ⎴ऽ
अथ पञ्चमस्थस्य भौमस्य फलं मालत्याऽऽह—
रिपुगदकोपभयानि पञ्चमे तनयकृताश्च शुचो महीसुते।
द्युतिरपि नास्य चिरं भवेत्स्थिरा शिरसि कपेरिव मालती यथा ॥१४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA
यदि मंगल जन्मराशि से पञ्चम राशि में स्थित हो तो शत्रु, रोग, क्रोध, भय और
पुत्र के द्वारा शोक होता है तथा जिस तरह वानर के शिर पर मालती-पुष्प अधिक देर
तक स्थिर नहीं रहता है, उसी तरह उस मनुष्य की कान्ति भी बहुत देर तक स्थिर नहीं
रहती है। यह मालती छन्द है॥१४॥
महीसुते भौमे पञ्चमस्थे। रिपुः शत्रुः। गदो रोगः। कोपः क्रोधः। भयं भीतिः। एतानि
भवन्ति। तनयकृताः पुत्रकृताश्च शुचः शोका भवन्ति। अस्य जन्तोर्द्युतिरपि शरीरकान्तिरपि
स्थिरा स्थायिनी चिरं बहुकालं च न भवति। यथा कपेर्वानरस्य शिरसि मूर्धनि। मालती
पुष्पविशेषः। स्थिरा न भवति, चापल्यात्। वृत्तमिदं मालती। अस्या लक्षणम्—
नजजरकैरपि मालती मता।
नस्त्रिलघुः। जो गुरुमध्यः। द्वौ जकारौ। रलमध्यः। एतैर्मालती मताऽभिमता॥१४॥
न्यासः— न ज ज र
⏑⏑⏑ ⏑–⏑ ⏑–⏑ –⏑– ( । । । । ऽ । । ऽ । ऽ । ऽ )
अथ षष्ठस्थस्याङ्गारकस्य फलमपरवक्त्रेणाह—
रिपुभयकलहैर्विवर्जितः सकनकविद्रुमताम्रकामगः।
रिपुभवनगते महीसुते किमपरवक्त्रविकारमीक्षते ॥१५॥
जन्मराशि से षष्ठ स्थान में मंगल हो तो शत्रुभय और कलह से रहित, सुवर्ण,
प्रवाल और ताम्बे का लाभ होता है तथा उसको दूसरे मनुष्य का मुखविकार कभी नहीं
देखना पड़ता। यह अपरवक्त्र छन्द है॥१५॥
महीसुते भौमे रिपुभवनगते षष्ठस्थानस्थे। रिपुः शत्रुः। भयं भीतिः। कलहो विरोधः।
एतैर्विवर्जितो रहितः। सकनकस्य कनकेन सुवर्णेन सहितस्य विद्रुमस्य प्रवालस्य ताम्रस्य
शुल्बस्य चागमो लाभो भवति। एवंविधे सति नरोऽपरस्यान्यस्य वक्त्रविकारं मुखविकृतिं
किमीक्षते किमिति पश्यति; अपि तु न पश्यतीत्यर्थः। अत्याढ्यत्वात्। वृत्तमिदमपरवक्त्रम्।
तल्लक्षणम्—
ननरलगयुतौ नजौ जरौ भवति सदा परवक्त्रमीदृशम्।
नस्त्रिलघुः। द्वौ नकारौ। रलमध्यः। लघुगुरू। एतैर्युक्तौ। नजौ जरौ। नकारस्त्रिलघुः।
जो गुरुमध्यः। द्वौ जकारौ। रलमध्यः। एवंविधं सदा सर्वकालमपरवक्त्रं भवति॥१५॥
न्यासः— न न र ल गु
⏑⏑⏑ ⏑⏑⏑ –⏑– ⏑ – ( । । । । । । ऽ । ऽ । ऽ )
न ज ज र
⏑⏑⏑ ⏑–⏑ ⏑–⏑ –⏑– ( । । । । ऽ । । ऽ । ऽ । ऽ )
५८६ बृहत्संहिता
अथ सप्तमाष्टमनवमस्थस्य भौमस्य फलं विलम्बितगतिनाह—
कलत्रकलहाक्षिरुग्जठररोगकृत् सप्तमे
क्षरत्क्षतजरूक्षितः क्षपितवित्तमानोऽष्टमे ।
कुजे नवमसंस्थिते परिभवार्थनाशादिभि-
र्विलम्बितगतिर्भवत्यबलदेहधातुक्लमैः ॥१६॥
यदि जन्मराशि से सप्तम स्थान में मंगल हो तो स्त्री के साथ विरोध, नेत्ररोग और
उदररोग होता है। अष्टम में हो तो निकलते हुये रुधिर से विवर्ण शरीर, धन और मान का
नाश करता है। जिसके नवम में मंगल हो वह पराभव, अर्थनाश आदि से शरीर में
निर्बलता और धातुओं के क्षय से मन्दगति वाला हो जाता है। यह विलम्बितगति छन्द
है।।१६।।
कलत्रकलहाक्षिरुगिति । कुजे भौमे सप्तमे कलत्रं भार्या तेन सह कलहो विरोधः ।
अक्षिरुक् चक्षुष्पीडा। जठररोग उदररोगः। एतान् करोति। क्षरत्क्षतजरूक्षित इति ।
अष्टमे अष्टमस्थे भौमे। क्षरत् स्रवत् क्षतजं रक्तं तेन रूक्षितो विवर्णीकृतः । क्षपितवित्तमानः ।
वित्तं धनं मानं पूजा ते क्षपिते नष्टे यस्य। कुजे नवमसंस्थित इति । कुजे भौमे नवम-
स्थानस्थे परिभवैरभिभवनैः। अर्थनाशैर्वित्तक्षयैः। आदिग्रहणात् पीडाभिः। एवमादिभिर्दोषैः।
तथा अबलत्वेन निष्प्रामाण्यत्वेन देहस्य शरीरस्य। तथा धातूनां क्लमेन ग्लानत्वेन।
वसासृग्मांसमेधोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः।
एतैर्विलम्बितगतिर्भवति। विलम्बिता विघ्निता गतिर्गमनं यस्य। अशक्तित्वात्।
वृत्तमिदं विलम्बितगतिः। तल्लक्षणम्—
विलम्बितगतिर्जसौ जसयलैर्युतैर्भवेत्।
जो गुरुमध्यगतः। सोऽन्तगुरुः। पुनरपि जकारसकारौ। यकार आदिलघुः। अन्ते लघु-
गुरू। एतैर्विलम्बितगतिः ।।१६।।
न्यासः— ज स ज स य ल गु
┌───┐ ┌───┐ ┌───┐ ┌───┐ ┌───┐ ─ ─
I S I I I S I S I I I S I S S I S
अथ दशमैकादशस्थस्य कुजस्य फलं पुष्पिताग्रयाऽऽह—
दशमगृहगते समं महीजे विविधधनाप्तिरुपान्त्यगे जयश्च ।
जनपदमुपरि स्थितश्च भुङ्क्ते वनमिव षट्चरणः सुपुष्पिताग्रम् ॥१७॥
यदि जन्मराशि से दशम स्थान में मंगल हो तो मध्यम फल और एकादश में हो तो
अनेक प्रकार के धन की प्राप्ति और जय होती है तथा पुष्पित अग्रभाग वाले वृक्षों से
युत वन में भ्रमर की तरह लोगों में प्रधान होकर भोग करता है। यह सुपुष्पिताग्र छन्द
है।।१७।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहगोचराध्यायः ५८७
महीजेऽङ्गारके दशमगृहगते दशमस्थानं प्राप्ते। समं न शुभं नाप्यशुभं फलम्। उपान्त्यगे
एकादशस्थे विविधानां नानाप्रकाराणां धनानां वित्तानामाप्तिः प्राप्तिश्च भवति। उपरि मूर्ध्नि
सर्वेषां जनानां प्राधान्येन स्थितो जनपदं लोकान् भुङ्क्तेऽश्नाति उपजीवति। यथा सुपुष्पिताग्रं
वनं षट्चरणो भ्रमर उपरि स्थितो भुङ्क्ते। शोभनं कृत्वा पुष्पितानि सञ्जातकुसुमानि अग्राणि
प्रान्तानि यस्मिन् वने। वृत्तमिदं सुपुष्पिताग्रम्। तल्लक्षणम्—
भवति जगति नौ ततश्च रो यो नजसहितैर्जरगैश्च पुष्पिताग्रा।
नस्त्रिलघुः। द्वौ नकारौ। ततः परमनन्तरं रलमध्यः। य आदिलघुः। पुनर्नकारः। जो
गुरुमध्यः। आभ्यां सहितैर्जरगैः। जो गुरुमध्यः। रलमध्यः। अन्ते गुरुः। एतैर्जगति सुपुष्पि-
ताग्रा भवति।।१७७।।
न्यासः— न न र य
।।। ।।। ऽ।ऽ ।ऽऽ
न ज ज र गु
।।। ।ऽ। ।ऽ। ऽ।ऽ ऽ
अथ द्वादशस्थस्य भौमस्य फलमिन्द्रवंशयाऽऽह—
नानाव्ययैर्द्वादशगे महीसुते सन्ताप्यतेऽनर्थशतैश्च मानवः।
स्त्रीकोपपित्तैश्च सनेत्रवेदनैर्योऽपीन्द्रवंशाभिजनेन गर्वितः ।।१७८।।
जिसके जन्मराशि से व्ययस्थान में मंगल हो, वह इन्द्र के वंश में उत्पत्ति के गर्व
से युत होने पर भी अनेक प्रकार के खर्च, अनेक प्रकार के उपद्रव, स्त्री के ऊपर क्रोध,
पित्त और नेत्ररोगों से पीड़ित होता है अर्थात् श्रेष्ठ कुल में उत्पन्न होकर भी मनुष्य अनेक
प्रकार के खर्च आदि से पीड़ित होता है। यह इन्द्रवंशा छन्द है।।१७८।।
महीसुते भौमे द्वादशगे मानवः पुरुषो नानाप्रकारैर्व्ययैरर्थक्षतिभिरनर्थशतैश्चोपद्रवैर्बहुभिः
सन्ताप्यते सोपतापं क्रियते। स्त्रीकोपैः स्त्रियां कोपैः। पित्तेन च। एतैः स्त्रीकोपपित्तैः। सनेत्र-
वेदनैश्चक्षुष्पीडासहितैरपि मानवः सन्ताप्यते। अपिशब्दः सम्भावनायां वर्तते। इन्द्रवंशा-
भिजनेनापि गर्वितः। इन्द्रवंशः कुलम्। इद्रवंशोऽभिजनः। पूर्ववंशो यस्य तेन यो गर्वितः
साभिमानः सोऽपि सन्ताप्यते, किमुतान्ये। वृत्तमिदमिन्द्रवंशा। तल्लक्षणम्—
ताविन्द्रवंशा जरसंहितौ मता।
तोऽन्तलघुः। तौ द्वौ। तकारौ जरसंहितौ जो गुरुमध्यः। रलमध्यः। तौ जरसंहितौ
जराभ्यां संयुक्तौ इन्द्रवंशाभिमता।
न्यासः— त त ज र
ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽ।ऽ
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५८८ बृहत्संहिता
तथा च यवनेश्वरः—
नृपानलव्यालविषाग्निशस्त्रव्याध्यर्थनाशी क्षयभङ्गकारी।
भौमः शशिस्थानगतो द्वितीये त्वनर्थसूयामिषवञ्चनाकृत्।।
ऐश्वर्यमानद्युतिहर्षकारी तृतीयसंस्थोऽन्नसुवर्णदश्च।
चतुर्थगस्तूदररुग्जरासृक्प्रवृत्तिनिर्वेदकरो धराजः।।
सुतार्थनाशक्षतवैरमोषव्याधिप्रदः पञ्चमराशिसंस्थः।
षष्ठे कुजेऽरिक्षयमानहर्षप्रख्यापनारोग्यसमृद्धिकारी।।
जामित्रसंस्थो धनमित्रनाशक्लेशोदराक्ष्यामयरोगकृत् स्यात्।
भौमेऽष्टमे रुग्विषशत्रुशस्त्रक्षतक्षयोपद्रवदैन्यकारी।
शस्त्रक्षताक्षेमसुवर्णनाशाखेदाध्वकारी नवमो महीजः।
मेषूरणे व्याध्यरिशस्त्रचौरव्रणार्तिकृत् सिद्धिकरश्च पश्चात्।।
मानात्मजाज्ञाक्षितिताम्रहेमद्युतिप्रदो रुद्रपदेऽरिजिश्च।
स्त्रीविग्रहोद्वेजनपादरोगस्वप्नावभङ्गश्रमदः कुजोऽन्त्ये।। इति।।१८।।
अथ बुधस्य फलानि विवक्षुस्तत्र जन्मराशिस्थस्यास्य फलं स्वागतायाऽऽह—
दुष्टवाक्यपिशुनाहितभेदैर्बन्धनैः सकलहैश्च हतस्वः।
जन्मगे शशिसुते पथि गच्छन् स्वागतेऽपि कुशलं न शृणोति ।।१९।।
जिसके जन्मराशि में बुध हो, वह मनुष्य कठोर वाक्य, चुगलखोरी, शत्रुता और
पारस्परिक भेद से नष्ट धन वाला होता है तथा उसके शुभागमन में भी कुशलवार्त्ता कोई
नहीं सुनता है। यह स्वागता छन्द है।।१९।।
जन्मगे जन्मराशिस्थे शशिसुते बुधे। दुष्टवाक्यैरप्रियाभिधायिभिर्वाक्यैर्वचनैः पैशुन्येन
सूचकत्वेन अहितेन विप्रियेण भेदेन पृथक्करणेन। एतैर्दोषैः। तथा बन्धनैः। किम्भूतैः?
सकलहैः कलहयुक्तैश्च। हतस्वोऽपह्तधनो भवति। पथि गच्छन् अध्वनि व्रजन् स्वागतेऽपि
स्वागतं शोभनमागतं तस्मिन्नपि कुशलं न शृणोति। न तस्य स्वागतेऽपि कुशलवार्ता
भवति, किं पुनः फलत इति। वृत्तमिदं स्वागता तल्लक्षणम्—
स्वागता रनभगैर्गुरुतोऽन्ते।
रलमध्यः। नखिलघुः। भ आदिगुरुः। गुरुश्च। पुनरपि गुरुरन्ते। एतैः स्वागता भवति।
न्यासः— र न भ गु गु
ऽ।ऽ ।।। ऽ।। ऽ ऽ
अथ द्वितीयतृतीयस्थानस्थस्य बुधस्य फलं द्रुतपदेनाह—
परिभवो धनगते धनलब्धिः सहजगे शशिसुते हृदयाप्तिः।
नृपतिशत्रुभयसङ्कितचित्तो द्रुतपदं व्रजति दुश्चरितैः स्वैः ।।२०।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहगोचाराध्यायः ५८९
यदि जन्मराशि से द्वितीय में बुध हो तो अनादर और धन का लाभ, तृतीय में हो तो
मित्र का लाभ कराने वाला, राजा और शत्रु के भय से शङ्कित होकर अपने दुश्चरित्रों के
कारण भागने वाला होता है। यह द्रुतपद छन्द है॥२०॥
धनगते द्वितीयस्थानस्थे शशिसुते बुधे। परिभवोऽसम्मानो भवति। सहजगे तृतीयस्थानस्थे
बुधे सुहृदयाप्तिर्मित्रलाभो भवति। स्वैरात्मीयैर्दुश्चरितैः। नृपतिशत्रुभयशङ्कितचित्तः। नृपती
राजा। शत्रुररिः। तद्भयैः शङ्कितं सञ्जातशङ्कं चित्तं मनो यस्य। तथाभूतो द्रुतपदं त्वरितपदं
व्रजति गच्छति। सापराधत्वात् सभयत्वाच्च। वृत्तमेतद् द्रुतपदम्। तल्लक्षणम्—
द्रुतपदं नभजयैः कथितं तत्।
नस्त्रिलघुः। भ आदिगुरुः। जो गुरुमध्यः। आदिलघुर्यः। एतैर्द्रुतपदमेतद् वृत्तं कथितम्।
न्यासः— न भ ज य
।।। ऽ।। ।ऽ। ।ऽऽ
अथ चतुर्थपञ्चमस्थस्य बुधस्य फलं रुचिरयाऽऽह—
चतुर्थगे स्वजनकुटुम्बवृद्धयो धनागमो भवति च शीतरश्मिजे।
सुतस्थिते तनयकलत्रविग्रहो निषेवते न च रुचिरामपि स्त्रियम्॥२१॥
यदि जन्मराशि से चतुर्थ में बुध हो तो अपने जन और बन्धुओं की वृद्धि एवं धन
की प्राप्ति होती है। पञ्चम में हो तो पुत्र और स्त्री के साथ कलह और अपने उद्वेग के
कारण सुन्दरी स्त्री का भी उपभोग नहीं होता है। यह रुचिरा छन्द है॥२१॥
चतुर्थगे शीतरश्मिजे चन्द्रपुत्रे बुधे। स्वजनकुटुम्बवृद्धयः। स्वजना आत्मीयजनाः।
कुटुम्बा ज्ञातयः। एषां वृद्धयः। धनागमश्च भवति। सुतस्थिते पञ्चमस्थानस्थिते बुधे।
तनयकलत्रविग्रहः। तनयाः पुत्राः। कलत्रं भार्या। तैः सह विग्रहः कलहः। रुचिरां शोभना-
मपि स्त्रियं रामां न निषेवते नोपभुङ्क्ते। सोद्वेगत्वात्। वृत्तमिदं रुचिरा। तल्लक्षणम्—
जभौ सजौ गिति रुचिरा चतुर्ग्रहैः।
जो गुरुमध्यः। भ आदिगुरुः। सोऽन्तगुरुः। पुनर्जकारः। अन्ते गुरुः। इत्येवंप्रकारः।
चतुर्ग्रहैः। चतुर्थवर्णैर्नवमवर्णैश्च विरामः॥२१॥
न्यासः— ज भ स ज गु
।ऽ। ऽ।। ।।ऽ ।ऽ। ऽ
अथ षष्ठसप्तमाष्टमस्थस्य बुधस्य फलं प्रहर्षण्याऽऽह—
सौभाग्यं विजयमथोन्नतिं च षष्ठे वैवर्ण्यं कलहमतीव सप्तमे ज्ञः।
मृत्युस्थे जयसुतवस्त्रवित्तलाभा नैपुण्यं भवति मतिप्रहर्षणीयम्॥२२॥
यदि जन्मराशि से छठी राशि में बुध हो तो सौभाग्य, विजय और उन्नति कराता है।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५९० बृहत्संहिता
सातवीं राशि में हो तो विवर्णता और कलह कराता है। आठवीं राशि में हो तो विजय,
पुत्र-वस्त्र और धन का लाभ तथा हर्षित करने वाली निपुणता का लाभ कराता है। यह
प्रहर्षणी छन्द है।।२२।।
षष्ठे षष्ठस्थाने ज्ञो बुधः। सौभाग्यं सर्वजनवाल्लभ्यम्। विजयं विशेषजयम्। अथशब्दः
पादपूरणे। उन्नतिं शत्रूणामजितत्वं च कुरुते। सप्तमे सप्तमस्थाने। वैवर्ण्यं विवर्णताम्।
अतीवात्यर्थम्। कलहं विरोधं च करोति। मृत्युस्थेऽष्टमस्थानस्थे। जयः। सुताः पुत्राः।
वस्त्राण्यम्बराणि। वित्तं धनम्। एतेषां लाभा भवन्ति। मतिप्रहर्षणीयम्। येन बुद्धेः प्रहर्ष-
मुत्पद्यते तथाभूतं नैपुण्यं कलासु सूक्ष्मदर्शितत्वं भवति। प्रहर्षणीयं वृत्तमेतत्। तल्लक्षणम्—
म्नौ ज्रौ गस्त्रिकदशकैः प्रहर्षणीयम्।
म्स्त्रिगुरुः। नस्त्रिलघुः। जो गुरुमध्यः। रलमध्यः। अन्ते गुरुः। त्रिकदशकैर्विरामः,
त्रिभिर्दशभिश्च यतिर्यस्य तत् प्रहर्षणीयम्।।२२।।
न्यासः— म न ज र गु
ऽऽऽ ।।। ।ऽ। ऽ।ऽ ऽ
अथ नवमदशमस्थस्य बुधस्य फलं दोधकेनाह—
विघ्नकरो नवमः शशिपुत्रः कर्मगतो रिपुहा धनदश्च।
सप्रमदं शयनं च विधत्ते तद्गृहदोऽथकथां स्तरणं च ॥२३॥
यदि नवीं राशि में बुध हो तो विघ्नकारक, दशवीं राशि में हो तो शत्रुनाशक, धन
देने वाला तथा स्त्री, शय्या, स्त्री के सोने का सुन्दर गृह, ऐतिहासिक वार्त्ता और सुन्दर
आस्तरण ( बिछौना ) देता है। यह दोधक छन्द है।।२३।।
नवमस्थानस्थः शशिपुत्रो बुधो विघ्नकरः सर्वकार्याणां विघ्नं करोति। कर्मगतो दशम-
स्थानस्थो रिपुहा शत्रुहर्त्ता धनदश्च भवति। सप्रमदं सस्त्रीकं शयनं शय्यां च विधत्ते ददाति।
तद्गृहदः, तस्याः प्रमदाया यद्गृहं वेश्म तद्ददाति। अथशब्दश्चार्थे। कथां चैतिहासिकां
ददाति। स्तरणं शय्यापृष्ठं च ददाति। केचित् कुथास्तरणमितिच्छन्ति। कुथो वारण-
कम्बलस्तदेवास्तरणम्। वृत्तमेतद्दोधकम्। तल्लक्षणम्—
भौ तु भगौ गिति दोधकमेतत्।
भ आदिगुरुः। द्वौ भकारौ। पुनर्भकारः। अन्ते गुरुद्वयम्।।२३।।
न्यासः— भ भ भ गु
ऽ।। ऽ।। ऽ।। ऽऽ
अथैकादशद्वादशस्थस्य बुधस्य फलं मालिन्याऽऽह—
धनसुतसुखयोषिन्मित्रवाहाप्तितुष्टि-
स्तुहिनकिरणपुत्रे लाभगे मृष्टवाक्यः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
(9th house)
Wait! "भङ्गापवादाध्वपरिश्रमान्तारायापकारी" is Pada 1! "नवमर्क्षसंस्थः।" is Pada 2!
10. क्रियाप्रसिद्धिं दशमेऽर्थलाभं विस्रब्धमानं च बुधो ददाति॥ (10th house)
11. एकादशे मानचतुष्पदस्त्रीवित्तार्थसौभाग्यविनोदकर्ता। (11th house)
12. बुधोऽन्त्यराशौ विचरंश्च कुर्यादुद्वेजनं कार्यपरिश्रमं च॥ इति॥२४॥ (12th house)
It covers all 12 houses (राशिसंस्थ बुध फल):
- House 1: स्थाने शशाङ्कस्य शशाङ्कसूनुः सौभाग्यविद्यामतिमानहर्ता।
- House 2: द्वितीयसंस्थस्त्वपवादशोकस्वैरक्रियामन्वतिदैन्यकारी ॥
- House 3: तृतीयगो बन्धुविरोधरोधव्यापत्तिकर्ता द्रविणस्य सौम्यः।
- House 4: चतुर्थगो मानगुणप्रशंसाप्रमोदयोषिद्धनलाभकारी॥
- House 5: नैष्ठान्यमुद्वेगमनर्थचर्यां कुर्याद् बुधः पञ्चमगोऽरतं च।
- House 6: षष्ठे विवृद्धिं मनसः प्रहर्षमुत्साहलाभोपचयं करोति
५९२ बृहत्संहिता
अथ जीवस्य फलमाह। तत्रादौ जन्मराशिगतस्य द्वितीयस्थस्य च फलं भ्रमरविल-
सितयाऽऽह—
जीवे जन्मन्यपगतधनधीः स्थानभ्रष्टो बहुकलहयुतः ।
प्राप्यार्थेऽर्थान् व्यरिरपि कुरुते कान्तास्याब्जे भ्रमरविलसितम् ॥२५॥
जिसके जन्मराशि में बृहस्पति हो, उसके धन और बुद्धि का नाश, स्थान का नाश
तथा वह अनेक प्रकार के विरोध से युत होता है। जिसके द्वितीय राशि में बृहस्पति हो,
वह धनों को प्राप्त करके शत्रुरहित होकर स्त्री के मुखकमल पर भ्रमर की तरह विलास
करता है। यह भ्रमरविलसिता छन्द है॥२५॥
जीवे बृहस्पतौ जन्मनि जन्मराशिव्यवस्थिते। पुरुषोऽपगतधनधीर्भवति। अपगतं
नष्टं धनं वित्तं धीर्बुद्धिश्च यस्य। स्थानभ्रष्टः स्वस्थानाच्च्युतः। बहुकलहयुतः प्रभूतविरोधैर्युतः
समेतश्च भवति। अर्थे द्वितीयस्थाने अर्थान् धनानि प्राप्य लब्ध्वा व्यरिरपि विगतशत्रुरपि
कान्तास्याब्जे कान्ता वल्लभा तस्या आस्यं मुखम्। तदेवाब्जं पद्मम्। तत्र भ्रमरवत् षट्पद-
वद्विलसितं क्रीडां कुरुते परिचुम्बत इत्यर्थः। वृत्तमेतद् भ्रमरविलसितम्। तल्लक्षणम्—
मो भ्नौ ल्गान्ताऽभ्रमरविलसिता।
मस्त्रिगुरुः। भ आदिगुरुः। नस्त्रिलघुः। लघुगुरू अन्ते। अभ्रमरविलसिता ॥२५॥
न्यासः— म भ न ल गु
ऽऽऽ ऽ।। ।।। । ऽ
अथ तृतीयस्थानस्थस्य चतुर्थस्थस्य च गुरोः फलं मत्तमयूरेणाह—
स्थानभ्रंशात् कार्यविघाताच्च तृतीयेऽ -
नैकैः क्लेशैर्बन्धुजनोत्थैश्च चतुर्थे।
जीवे शान्तिं पीडितचित्तश्च स विन्देद्
नैव ग्रामे नापि वने मत्तमयूरे ॥२६॥
जिसके तृतीय स्थान में बृहस्पति हो, वह स्थाननाश और कार्यों के नाश से पीड़ित
चित्त वाला होता है। चतुर्थ स्थान में हो तो अनेक प्रकार के क्लेश और बन्धुओं से
पीड़ित चित्त वाला होता है तथा उसको न तो गाँव में और न ही मतवाले मयूरों से युत
वन में शान्ति मिलती है। यह मत्तमयूर छन्द है॥२६॥
तृतीयस्थानस्थे जीवे गुरौ। स्थानभ्रंशात् स्वस्थानव्ययात् कार्याणां विघातान्नाशाच्च
पीडितचित्तो भवति। चतुर्थे जीवे अनेकैः क्लेशैर्बन्धुजनोत्थैः स्वजनोत्पादितैः पीडितचित्तो
व्यथितमनाः। नैव ग्रामे पुरादौ नापि वनेऽरण्ये। किंविशिष्टे? मत्ता मयूरा यस्मिन् तथाभूते।
शान्तिं विश्रामं स विन्देल्लभते। वृत्तमेतन्मत्तमयूरम्। तल्लक्षणम्—
म्तौ यसौ गान्तं सैव यतिर्मत्तमयूरम्।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA