बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 601, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ ग्रहगोचराध्यायः
अथ ग्रहगोचराध्यायो व्याख्यायते। तत्राचार्यः शिष्यजनवत्सलतया लाघवेन छन्दसां
लक्षणमन्तर्भूतं करोति। तेषां च प्रस्तारविधौ गुरुलघुसंज्ञाविज्ञानेन विना न किञ्चिद् ज्ञायते।
आचार्येण ग्रन्थविस्तरभयात् प्रसिद्धत्वाच्च लक्षणं नोक्तम्। तदस्माभिर्गुरुलघूनां लक्षणं
प्रदर्श्यते। तथा—
मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्च नकारो भादिगुरुश्च तथादिलघुर्यः।
जो गुरुमध्यगतो रलमध्यः सोऽन्तगुरुः कथितोऽन्तलघुस्तः ॥
जिसमें तीनों गुरु हों वह मगण, जिसमें तीनों लघु हों वह नगण, जिसमें आदि गुरु
और दो लघु हों वह भगण, जिसमें आदि लघु और दो गुरु हो वह यगण, जिसमें मध्य
गुरु और आदि तथा अन्त में लघु हो वह जगण, जिसमें मध्य में लघु और आदि तथा
अन्त्य में गुरु हो वह रगण, जिसमें अन्त्य में गुरु और आदि तथा मध्य में लघु हो वह
सगण एवं जिसमें अन्त में लघु और आदि तथा मध्य में गुरु हो वह तगण होता है।
गुरु एवं लघु लिखने की विधि—वक्र रेखा गुरु का चिह्न और सीधी रेखा लघु
का चिह्न है तथा एक गुरु से 'ग' संज्ञा और एक लघु से 'ल' संज्ञा होती है।
अत्र व्याख्या—मस्त्रिगुरुः, यत्र यत्र मकारग्रहणं भविष्यति तत्र तत्र त्रिगुरुः प्रस्तारः।
नकारस्त्रिलघुः। भकार आदिगुरुः। आदौ गुरुरन्ते लघुद्वयम्। तथा यकार आदिलघुः। आदौ
लघुरन्ते गुरुद्वयम्। जो जकारो गुरुमध्यगतः, मध्यगुरुराद्यन्तयोर्लघुद्वयम्। रलमध्यः, रेफो
मध्यलघुराद्यन्तयोर्गुरुद्वयम्। सोन्तऽगुरुः, सकार आदौ लघुद्वयमन्ते गुरुः। तकारोऽन्त-
लघुः, आदौ तस्य गुरुद्वयमन्ते लघुरिति।
न्यासः—म SSS, न।।।, भ SII, य ISS, ज ISI, र SIS, स IIS, त SSI
अत्राप्यपरेयं परिभाषा। अ, इ, उ, ऋ, ऌ सामान्यव्यञ्जनानि कादीनि लघवस्ते
चर्जवः प्रस्तार्याः। आ ई ऊ ऋृ ॡ ए ऐ ओ औ अं अः। एते गुरवः कुटिलाश्च प्रस्तार्याः।
पादान्ते स्थितो लघुरपि गुरुतां याति। वक्ष्यत्याचार्यः—
प्रकृत्यापि लघुर्यश्च वृत्तबाह्ये व्यवस्थितः।
.......................................स याति गुरुतामिति।।
यस्य वर्णस्य संयोगाक्षरः परः स गुरुर्भवति। प्रस्तारे गुरुलघुर्वाङ्गुष्ठपर्वप्रमाणः
कार्यः। तत्रादावेव प्रयोजनप्रदर्शनार्थमाह—
प्रायेण सूत्रेण विनाकृतानि प्रकाशरन्ध्राणि चिरन्तनानि।
रत्नानि शास्त्राणि च योजितानि नवैर्गुणैर्भूषयितुं क्षमाणि ॥१॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA