बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

ग्रहगोचराध्यायः ५७७
अधुना शार्दूलविक्रीडितेन सर्वग्रहाणां गोचरफलं संक्षेपेण दर्शयन्नाह—
सूर्यः षट्त्रिदशस्थितस्त्रिदशषट्सप्ताद्यगश्चन्द्रमा
जीवः सप्तनवद्विपञ्चमगतो वक्रार्कजौ षट्त्रिगौ ।
सौम्यः षड्द्विचतुर्दशाष्टमगतः सूर्येऽप्युपान्ते शुभाः
शुक्रः सप्तमषद्दशर्क्षसहितः शार्दूलवत् त्रासकृत् ॥४॥
जन्मराशि से छठी, तीसरी या दशवीं राशि में सूर्य; तीसरी, दशवीं, छठी, सातवीं
या पहली राशि में चन्द्रमा; सातवीं, नवीं, दूसरी या पाँचवीं राशि में गुरु; छठी या तीसरी
राशि में मंगल और शनि; छठी, दूसरी, चौथी, दशवीं या आठवीं राशि में बुध तथा
ग्यारहवीं राशि में सभी ग्रह शुभ होते हैं। सातवीं, छठी और दशवीं राशि स्थित शुक्र
सिंह की तरह भय करने वाला होता है। यह शार्दूलविक्रीडित छन्द भी है॥४॥
सूर्य आदित्यः। षट्त्रिदशस्थितः, यस्य जन्मराशेः षष्ठतृतीयदशमस्थो गोचरेण शुभः।
अर्थादेव परिशेषस्थानेष्वशुभः। त्रिदशषट्सप्ताद्यगश्चन्द्रमाः, चन्द्रमास्तृतीयस्थाने दशमे
षष्ठे सप्तमे आद्ये जन्मनि च गतः स्थितः शुभः। शेषेष्वशोभनः। जीवः सप्तनवद्विपञ्चम-
गतः, जीवो बृहस्पतिः सप्तमे स्थाने नवमे द्वितीये पञ्चमे च गतः प्राप्तः शुभः। शेषेष्वशुभः।
वक्रार्कजौ षट्त्रिगौ, वक्रोऽङ्गारकः। अर्कजः शनैश्चरः। एतौ षट्त्रिगौ षष्ठतृतीयस्थानप्राप्तौ
शुभौ। अन्यस्थानेष्वशुभाविति। सौम्यः षड्द्विचतुर्दशाष्टमगतः, सौम्यो बुधः, षष्ठद्वितीय-
चतुर्थदशमाष्टमस्थानगतः शुभः। शेषेष्वशुभः। सर्वेऽप्युपान्ते शुभाः। अन्त्यस्य द्वादशस्य
समीपमुपान्त्यमेकादशस्थानम्। तत्राप्युपान्ते सर्व एव सूर्यादयः शुभाः। शुक्रः सप्तम-
षद्दशर्क्षसहित इति। शुक्रः सप्तमे स्थाने षष्ठे दशमे ऋक्षे दशमे राशौ सहितः स्थितः
शार्दूलवत् सिंहवत् त्रासकृद् भयं करोति। यथा सिंहो दर्शनादेव भयं जनयति, तद्वदेतेषु
स्थानेषु स्थितः, शुक्रः, अथादेवान्यस्थानेषु स्थितः शुक्रः शुभ इति। शार्दूलविक्रीडितं वृत्त-
मेतत्। तल्लक्षणम्—
म्सौ जसौ तौ गुरुं च सूर्यतुरगैः शार्दूलविक्रीडितम्।
अत्र मस्त्रिगुरुः। सोऽन्तगुरुः। जो गुरुमध्यगतः। सः पुनरन्तगुरुः। अन्तर्लघुस्तः।
द्वौ तकारौ। अन्ते गुरुश्च। सूर्या द्वादश। तुरगा अश्वाः सप्त। अस्य सूर्यतुरगैर्द्वादशभिः
सप्तभिश्च यतिर्भवति॥४॥
न्यासः— म स ज स त त गु
ऽऽऽ ।।ऽ ।ऽ। ।।ऽ ऽऽ। ऽऽ। ऽ
इदानीमाचार्यः पृथक् पृथग् विस्तरेण गोचरफलं चिकीर्षुस्तत्रादावेवार्कस्य जन्मद्वितीय-
तृतीयचतुर्थस्थानेषु गोचरफलं स्रग्धरावृत्तेनाह—
जन्मन्यायासदोऽर्कः क्षपयति विभवान् कोष्ठरोगाध्वदाता
वित्तभ्रंशं द्वितीये दिशति च न सुखं वञ्चनां दृग्रुजं च।
बृ० सं० द्वि०-३७