बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 609, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंग्रहगोचराध्यायः ५८१
पूजा। अर्था धनादयः। तान् ग्लपयति नाशयति। सविघ्नो विघ्नयुक्तश्च भवति। तृतीय
इति। तृतीये स्थाने वस्त्राण्यम्बराणि स्त्री योषित् धनं वित्तं विजयो विशेषेण जयः सौख्यं
सुखभावः। तानि च लभते प्राप्नोति। चतुर्थे चन्द्रे अविश्वासः, विश्वासो न भवति; अपि
तु सर्वस्मादाशङ्का जायते। कीदृशोऽविश्वासः ? शिखरिणि भुजङ्गेन सदृशः, शिखरिणि
पर्वते भुजङ्गेन सर्पेण हेतुना यथाविश्वासो जनानाम्। यस्मिन् पर्वतस्थाने सर्पो भवति तत्र
न कस्यचिद्विश्वासो भवतीति। शिखरिणीवृत्तमेतत्। तल्लक्षणम्—
य मौ न्सौ भो ल्वन्ता रसहरविरामा शिखरिणी।
य आदिलघुः। मस्त्रिगुरुः। नस्त्रिलघुः। सोऽन्तगुरुः। भ आदिगुरुः। लघुगुरू अन्ते।
रसाः षट्। हरा रुद्रा एकादश। एतैर्विरामो यस्याः सा शिखरिणी।।८।।
न्यासः— य म न स भ ल गु
╭───╮ ╭───╮ ╭───╮ ╭───╮ ╭───╮ ╭─╮ ╭─╮
ISS SSS III IIS SII I S
अधुना पञ्चमषष्ठसप्तमाष्टमस्थस्य चन्द्रमसः फलं मन्दाक्रान्तयाऽऽह—
दैन्यं व्याधिं शुचमपि शशी पञ्चमे मार्गविघ्नं
षष्ठे वित्तं जनयति सुखं शत्रुरोगक्षयं च।
यानं मानं शयनमशनं सप्तमे वित्तलाभं
मन्दाक्रान्ते फणिनि हिमगौ चाष्टमे भीर्न कस्य ॥९॥
यदि चन्द्रमा जन्मराशि से पञ्चम राशि में हो तो दीनता, रोग, शोक और मार्ग में
विघ्न करता है। षष्ठ में हो तो धन और सुख को उत्पन्न तथा शत्रु और रोग का नाश
करता है। सप्तम में हो तो वाहन, पूजा, शय्या, भोजन और धन को करता है। अष्टम
राशि में हो तो विना प्रयत्न ग्रहण किया हुआ सर्प किसको भय नहीं करता है? अर्थात्
सबको भय करता है, उसी तरह अष्टमस्थित चन्द्र भी सबको भय करता है। यह
मन्दाक्रान्ता छन्द है॥९॥
दैन्यं व्याधिमिति। शशी चन्द्रः पञ्चमे स्थाने स्थितो दैन्यं दीनतां व्याधिं पीडां शुचं
शोकम्। अपि तथा मार्गे पथि विघ्नमसिद्धिं जनयत्युत्पादयति। षष्ठ इति। षष्ठे स्थाने
वित्तं धनं सुखं च जनयति। तथा शत्रूणामरीणां रोगाणां गदानां च क्षयं विनाशं जनयति।