सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

अथ शनैश्चरचाराध्यायः
अथ शनैश्चरचारो व्याख्यायते। तत्रादावेव शनैश्चरस्य नक्षत्रावस्थितिवशेन फलमाह—
श्रवणानिलहस्तार्द्राभरणीभाग्योपगः सुतोऽर्कस्य।
प्रचुरसलिलोपगूढां करोति धात्रीं यदि स्निग्धः ॥१॥
अहिवरुणपुरन्दरदैवतेषु सुक्षेमकृन्न चाति जलम्।
क्षुच्छस्त्रावृष्टिकरो मूले प्रत्येकमपि वक्ष्ये ॥२॥
यदि शनैश्चर श्रवण, स्वाती, हस्त, आर्द्रा, भरणी या पूर्वाफाल्गुनी नक्षत्र में स्थित
होकर निर्मल मूर्ति वाला हो तो पृथ्वी वृष्टि के जल से परिपूर्ण होती है। यदि आश्लेषा,
शतभिषा या ज्येष्ठा नक्षत्र में स्थित हो तो सुन्दर क्षेत्र और थोड़ी वृष्टि होती है। यदि मूल
में स्थित हो तो दुर्भिक्ष, युद्ध और वर्षा का अभाव होता है। इस तरह संक्षेप से फल कह
कर अब प्रत्येक नक्षत्र के फल कहते हैं॥१-२॥
श्रवणानिलेति। श्रवणम्। अनिलः स्वातिः। हस्तः। आर्द्रा। भरणी। भाग्यं पूर्व-
फल्गुनी। एतेषु नक्षत्रेष्वर्कस्य सुतः शनैश्चर उपगः प्राप्तः स्थित इत्यर्थः। तत्र यदि
स्निग्धो विमलमूर्तिर्भवति तदा धात्रीं भूमिं प्रचुरसलिलोपगूढां प्रचुरेण प्रभूतेन सलिलेन
पानीयेन उपगूढां छन्त्रां करोति। तथा च गर्गः—
याम्यवायव्यसावित्ररौद्रश्रवणसंस्थितः ।
भवेत् स्निग्धवपुः सौरो भाग्ये चैवातिवर्षदः।। इति।
अहिवरुणपुरन्दरदैवतेष्विति। अहिदैवतमाश्लेषा। वरुणदैवतं शतभिषक्। पुरन्दर
इन्द्रस्तद्दैवतं ज्येष्ठा। एतेष्ववस्थितः सौरः सुक्षेमकृत् शोभनं क्षेमं करोति। न चाति
जलम्, अति प्रभूतं जलमुदकं न करोति। क्षुच्छस्त्रावृष्टिकरो मूले। मूले स्थितः क्षुद्
दुर्भिक्षम्। शस्त्रं संग्रामः। अवृष्टिरवर्षणम्। एताः करोति। प्रत्येकमपि वक्ष्ये। एकमेकं
प्रति प्रत्येकम्। इदानीं प्रत्येकं नक्षत्रमधिकृत्य वक्ष्ये कथयिष्ये। तथा च गर्गः—
सार्पवारुणमाहेन्द्रनक्षत्रेषु च संस्थितः।
स्निग्धः सौरः क्षेमकरो नातिवृष्टिं प्रमुञ्चति।।
क्षुच्छस्त्रवृष्टिदो मूले सूर्यपुत्रः समास्थितः।। इति॥१-२॥
अथाऽश्विनीभरण्योः समवस्थितस्य सौरस्य फलमाह—
तुरगतुरगोपचारककविवैद्यामात्यहार्कजोऽश्विगतः।
याम्ये नर्तकवादकगेयज्ञक्षुद्रनैकृतिकान् ॥३॥
यदि शनैश्चर अश्विनी नक्षत्र में स्थित हो तो घोड़ा, घोड़े का उपचारक, कवि, वैद्य
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शनैश्चरचाराध्यायः २०७
और मन्त्रियों को नाश करता है। यदि भरणी नक्षत्र में स्थित हो तो नाचने, बजाने, गाने
वाले, अन्याय पथ पर चलने वाले तथा निषाद—इन सबों का नाश करता है।।३।।
अर्कजः सौरः। अश्विगतः अश्विन्यामवस्थितः। तुरगानश्वान्। तुरगाणां य उपचारकास्तान्
तुरगोपचारकान्। तथा कवीन् काव्यकुशलान्। वैद्यान् कायचिकित्सकान्। अमात्यान्
मन्त्रिणश्च। हन्ति नाशयति। याम्ये भरण्यां नर्तनं शिल्पमस्येति नर्तकः। वादनं शिल्पम-
स्येति वादकः। गेयं जानातीति गेयज्ञः। क्षुद्रोऽन्यायवर्ती। नैकृतिको निषादः। एतान् हन्ति
नाशयति।।३।।
अथ कृत्तिकारोहिण्योराह—
बहुलास्थे पीड्यन्ते सौरेऽग्न्युपजीविनश्चमूपाश्च।
रोहिण्यां कोशलमद्रकाशिपाञ्चालशाकटिकाः ॥४॥
यदि कृत्तिका नक्षत्र में शनैश्चर बैठा हो तो अग्नि से आजीविका चलाने वालों और
सेनापति का नाश करता है। यदि रोहिणी नक्षत्र में शनैश्चर स्थित हो तो कोशल, मद्र, काशी
तथा पाञ्चाल देश में रहने वाले मनुष्यों और गाड़ी से आजीविका चलाने वालों का नाश
करता है।।४।।
सौरे शनैश्चरे बहुलासु कृत्तिकास्ववस्थिते अग्न्युपजीविनोऽग्निवार्ताः सुवर्णकारलोहकारा-
यस्कारप्रभृतयः। चमूपाः सेनापतयः। एते पीड्यन्ते। रोहिण्यां स्थिते सौरे कोशला जनाः।
मद्राः। काशयः। पाञ्चालाः। एते जनाः। शाकटिकाः शकटोपजीविनः। एते पीड्यन्ते।।४।।
अथ मृगशिरआर्द्रयोराह—
मृगशिरसि वत्सयाजकयजमानार्यजनमध्यदेशाश्च।
रौद्रस्थे पारतरमठास्तैलिकरजकचौराश्च ॥५॥
यदि मृगशिर नक्षत्र में शनैश्चर स्थित हो तो वत्स देश में रहने वाले मनुष्य, याजक,
यजमान, प्रधान मनुष्य और मध्यदेश को पीड़ित करता है। यदि शनैश्चर आर्द्रा में स्थित हो
तो पारतर देश में रहने वाले, मद्र देश में रहने वाले, तेली, रजक (धोबी, रंगरेज) और
चोरों को पीड़ित करता है।।५।।
मृगशिरसि स्थिते सौरे वत्सजनाः। याजकाः। यजन्तीति याजका ऋत्विजः। यज-
माना याज्ञिकाः। आर्यजनाः प्रधानजनाः। मध्यदेशाः प्रसिद्धाः। एते पीड्यन्ते। रौद्रस्थे
आर्द्रस्थे पारतरा जनाः। मठा जना एव। तैलिकाः प्रसिद्धाः। रजका वस्त्ररागकृतः।
चौरास्तस्कराः। एते पीड्यन्ते।।५।।
अथ पुनर्वसुतिष्ययोराह—
आदित्ये पाञ्चनदप्रत्यन्तसुराष्ट्रसिन्धुसौवीराः।
पुष्ये घाण्टिकघौषिकयवनवणिक्कितवकुसुमानि ॥६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२०८ बृहत्संहिता
यदि पुनर्वसु नक्षत्र में शनैश्चर स्थित हो तो पञ्जाब, गुहा, सौराष्ट्र, सिन्धु के समीप
तथा सौवीर देश में रहने वाले लोगों को पीड़ित करता है। यदि शनैश्चर पुष्य नक्षत्र में
स्थित हो तो घण्टा बजाने वाले, घोषिक ( ढींढोरा पीटने वाले अथवा घोष-गुहा में
निवास करने वाले ), यवन, वणिक्, किरात, धूर्त और पुष्पों को पीड़ित करता है।।६।।
आदित्ये पुनर्वसौ स्थिते सौरे पाञ्चनदा जनाः। प्रत्यन्ता गह्वरवासिनः। सुराष्ट्रो देशः।
सैन्धवाः। सौवीराः। एते पीड्यन्ते। पुष्ये स्थिते सौरे घाण्टिका घण्टावादनं शिल्पमस्येति
घाण्टिकाः। घोषः शब्दोच्चारणं शिल्पमस्येति घोषिकाः श्रावका इत्यर्थः। अथवा घोषे
गह्वरे निवसन्ति ते घोषिकाः। यवना जनाः। वणिजः किराताः। कितवा द्यूतकराः। कुसु-
मानि पुष्पाणि। एतानि पीड्यन्ते।।६।।
आश्लेषामघयोराह—
सार्पे जलरुहसर्पाः पित्र्ये बाह्लीकचीनगान्धाराः ।
शूलिकपारतवैश्याः कोष्ठागाराणि वणिजश्च ॥७॥
यदि आश्लेषा नक्षत्र में शनैश्चर बैठा हो तो जल में उत्पन्न प्राणियों और सर्पों को
पीड़ित करता है। यदि मघा नक्षत्र में शनैश्चर बैठा हो तो बाह्लीक, चीन, गान्धार, शूलिक
और पारत देश में रहने वाले मनुष्य, वैश्य, कोष्ठागार, वणिक्, किरात—इनको पीड़ित
करता है।।७।।
सार्पे आश्लेषायां जलरुहा जलोद्भवाः प्राणिनो द्रव्याणि वा। सर्पा उरगाश्च पीड्यन्ते।
तथा च गर्गः—
भुजङ्गकच्छपग्राहनागमत्स्यसरीसृपान्।
हन्यादर्कसुतस्तिष्ठन्नक्षत्रे सर्पदैवते।।
पित्र्ये मघायां बाह्लीकाः। चीनाः गान्धाराः। शूलिकाः। पारताः। सर्व एव जनाः।
वैश्या वैश्यवर्णाः। कोष्ठागाराण्यविलयग्रामाः। वणिजश्च किराताः। पीड्यन्त इति सर्वत्र
योज्यम्।।७।।
अथ पूर्वफल्गुन्युत्तरफल्गुन्योराह—
भाग्ये रसविक्रयिणः पण्यस्त्रीकन्यकामहाराष्ट्राः ।
आर्यम्णे नृपगुडलवणभिक्षुकाम्बूनि तक्षशिला ॥८॥
पूर्वाफाल्गुनी नक्षत्र में स्थित शनैश्चर रस ( मधुर, अम्ल, लवण, तिक्त, कटु और
कषाय ) बेचने वाले, वेश्या, कुमारी, महाराष्ट्र देश में निवास करने वाले मनुष्य—इन
सबों को पीड़ित करता है। उत्तराफाल्गुनी नक्षत्र में स्थित शनैश्चर राजा, गुड़, नमक,
भिक्षुक, जल और तक्षशिला नगरी को पीड़ित करता है।।८।।
भाग्ये पूर्वफल्गुन्यां रसविक्रयिणः। रसाः षट् मधुराम्ललवणतिक्तकटुकषायाः। एषां
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शनैश्चरचाराध्यायः २०९
विक्रयकारिणः। पण्यस्त्रियो वेश्याः। कन्यकाः कुमार्यः। महाराष्ट्रा महाराष्ट्रदेशे ये जना
निवसन्ति। एते सर्व एव पीड्यन्ते। आर्यम्णे उत्तरफल्गुन्यां नृपा राजानः। गुडमिक्षु-
विकारः। लवणं प्रसिद्धम्। भिक्षुका यतयः। अम्बु पानीयम्। एतानि। तक्षशिला नगरी।
एते सर्व एव पीड्यन्ते।।८।।
अथ हस्ते स्थितस्याह—
हस्ते नापितचाक्रिकचौरभिषक्सूचिका द्विपग्राहाः।
बन्धक्यः कौशलका मालाकाराश्च पीड्यन्ते ॥९॥
हस्त नक्षत्र में स्थित शनैश्चर हजाम, चक्रिक ( कुम्भार, तेली आदि ), चोर, वैद्य,
शिल्पी, हाथी पकड़ने वाले, वेश्या, कोशल देश में निवास करने वाले, माली—इन सबों
को पीड़ित करता है।।९।।
हस्तस्थे सौरे नापिताः श्मश्रुकर्मविदः। चाक्रिकाश्चक्रेण चरन्ति चाक्रिकाः, कुम्भ-
कारतैलिकप्रभृतयः। चौरास्तस्कराः। भिषजो वैद्याः। सूचिकाः प्रसिद्धाः शिल्पिनः। द्विपा
हस्तिनस्तेषां ग्राहा बन्धकाः। बन्धक्यो वेश्याः। कौशलका जनाः। मालाकाराः पुष्प-
प्रदायकाः। एते सर्व एव पीड्यन्ते।।९।।
अथ चित्रास्वात्योराह—
चित्रास्थे प्रमदाजनलेखकचित्रज्ञचित्रभाण्डानि।
स्वातौ मागधचरदूतसूतपोतप्लवनटाद्याः ॥१०॥
यदि शनैश्चर चित्रा नक्षत्र में स्थित हो तो स्त्रीगण, लेखक, चित्रकार, भाण्ड ( अनेक
प्रकार के वैश्यों के धन = 'भाण्डं वणिङ्मूलधने भूषाश्वभूषयोरि'ति मेदिनी )—इन सबों
को पीड़ित करता है। यदि स्वाती नक्षत्र में शनैश्चर स्थित हो तो मागध ( कीर्ति गाने वाले
या मगध देश में रहने वाले ), गुप्तचर, दूत, सारथी, नाव पर चलने वाले, नट आदि—
इन सबों को पीड़ित करता है।।१०।।
चित्रास्थे सौरे प्रमदाजनः स्त्रीलोकः। लेखका लिपिज्ञाः। चित्रज्ञाश्चित्रकर्मविदः।
चित्रभाण्डानि नानावर्णानि भाण्डानि। बहुवर्णानीत्यर्थः। एतानि पीड्यन्ते। स्वातौ स्थिते
सौरे मागधा नाम श्रावका जना वा मगधवासिनः। चरा गूढपुरुषाः। दूता गमागमकारिणः।
सूताः सारथयः कथाश्रावका वा। पोतप्लवाः पोतः समुद्रो येनोत्तीर्यते तत्र ये प्लवन्ते,
पोतेन यान्तीत्यर्थः। नटा नृत्यज्ञाः। आदिग्रहणादन्येऽपि ये गीतवाद्यज्ञास्ते सर्व एव
पीड्यन्ते।।१०।।
अथ विशाखास्थिते आह—
ऐन्द्राग्नाख्ये त्रैगर्तचीनकौलूतकुङ्कुमं लाक्षा।
सस्यान्यथ माञ्जिष्ठं कौसुम्भं च क्षयं याति ॥११॥
बृ० भ० प्र०-१४
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२१० बृहत्संहिता
यदि विशाखा नक्षत्र में शनि बैठा हो तो त्रिगर्त, चीन और कुलूत देश में रहने वाले
मनुष्य, कुङ्कुम, लाख, धान्य, मञ्जीठ और कुसुम्भ के पुष्पों का नाश करता है।।११।।
ऐन्द्राग्नाख्ये विशाखायां स्थिते सौरे त्रैगर्ता जनाः। चीनाः। कौलूताः कुलूतनिवासिनः।
कुङ्कुमं काश्मीरम्। लाक्षा जतु। सस्यानि प्रसिद्धानि। अथ माञ्जिष्ठम्। अथशब्दः स्वार्थे।
माञ्जिष्ठया रक्तं माञ्जिष्ठम्। कौसुम्भञ्च। एतत्सर्वं क्षयं याति नश्यतीत्यर्थः।।११।।
अथाऽनुराधायामाह—
मैत्रे कुलूततङ्गणखसकाश्मीराः समन्त्रिचक्रचराः ।
उपतापं यान्ति च घाण्टिका विभेदश्च मित्राणाम् ॥१२॥
यदि शनैश्चर अनुराधा नक्षत्र में स्थित हो तो कुलूत, तङ्गण, खस (नेपाल),
काश्मीर—इन देशों में स्थित मनुष्य, मन्त्री और चक्रचर (कुम्भार-तेली आदि), घण्टा
बजाने वाले और शिल्पियों को पीड़ित करता है तथा मित्रों में परस्पर भेदभाव उत्पन्न
कराता है।।१२।।
मैत्रेऽनुराधायां कुलूतो देशस्तत्र ये जनाः। तङ्गणा जनाः। खसाः पर्वतवासिनः।
काश्मीरा जनाः। किम्भूताः? समन्त्रिचक्रचराः, मन्त्रिभिः सचिवैश्चक्रचरैः कुम्भकारप्रभृतिभिः
सहिताः। एते सर्वे उपतापं यान्ति उपद्रवं प्राप्नुवन्ति। तथा घाण्टिका घण्टावादिनः शिल्पि-
नस्तेऽप्युपतापं यान्ति। तथा मित्राणां सुहृदां च परस्परं विभेदो विश्लेषो भवति।।१२।।
अथ ज्येष्ठामूलयोराह—
ज्येष्ठासु नृपपुरोहितनृपसत्कृतशूरगणकुलश्रेण्यः ।
मूले तु काशिकोशलपाञ्चालफलौषधीयोधाः ॥१३॥
ज्येष्ठा नक्षत्र में स्थित शनैश्चर राजा, पुरोहित, राजाओं से पूजित, शूर, गण (संन्यासियों
के मठ), प्रधान कुल और जनसङ्घियों को पीड़ित करता है। मूल में स्थित शनैश्चर काशी,
कोशल, पञ्जाब—इन देशों में रहने वाले मनुष्य, फल, औषध और युद्ध करने वालों को
पीड़ित करता है।।१३।।
ज्येष्ठासु स्थिते सौरे नृपा राजानः। पुरोहितास्तदाचार्याः। नृपसत्कृता राजपूजिताः।
शूराः संग्रामवीराः। गणाः समूहा मठप्रायाः। कुलानि प्रधानकुलानि। श्रेणी बहूनां समान-
जातीयानां सङ्घः। एते सर्व एवोपतापं यान्ति। मूले तु स्थिते सौरे काशयो जनाः। कोशलाः।
पाञ्चालाः। फलान्याम्रादीनि। ओषध्यः प्रसिद्धाः। योधाः संग्रामकुशलाः। एत एवोपतापं
यान्ति।।१३।।
अथ पूर्वाषाढायामाह—
आप्येऽङ्गवङ्गकौशलगिरिव्रजा मगधपुण्ड्रमिथिलाश्च ।
उपतापं यान्ति जना वसन्ति ये ताम्रलिप्त्यां च ॥१४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शनैश्चरचाराध्यायः २११
पूर्वाषाढ़ा में स्थित शनैश्चर अंग, वंग, कोशल, गिरिव्रज, मगध, पुण्ड्र, मिथिला और
ताम्रलिप्ती देश में निवास करने वाले मनुष्यों को पीड़ित करता है।।१४।।
आप्ये पूर्वाषाढायां स्थिते सौरे अङ्गा जनाः। वङ्गाः। कौशलाः। गिरिव्रजा जना एव।
मगधाः। पुण्ड्राः। मिथिलाश्च। एते सर्व एवोपतापं यान्ति उपद्रवं प्राप्नुवन्ति। ये च
जनास्ताम्रलिप्त्यां नगर्यां वसन्ति तेऽप्युपतापं यान्ति।।१४।।
अथोत्तराषाढायामाह—
विश्वेश्वरेऽर्कपुत्रश्चरन् दशार्णान्निहन्ति यवनांश्च।
उज्जायिनीं शबरान् पारियात्रिकान् कुन्तिभोजांश्च ।।१५।।
उत्तराषाढ़ा नक्षत्र में स्थित शनैश्चर दशार्ण देश में रहने वाले मनुष्य, यवन, उज्जायिनी
देश, शबर जाति, पारियात्र (पर्वत पर रहने वाले) और कुन्तिभोज देश में स्थित मनुष्यों
को पीड़ित करता है।।१५।।
विश्वेश्वरे उत्तराषाढायामर्कपुत्रः शनैश्चरश्चरंस्तिष्ठन् जनान् यवनांश्च निहन्ति नाशयति।
चशब्दः समुच्चये। उज्जायिनीं देशम्। शबरान् जनान्। पारियात्रिकान् पारियात्रे गिरौ ये
निसवन्ति तान्। कुन्तिभोजांश्च जनानेतांश्च निहन्ति नाशयति।।१५।।
अथ श्रवणधनिष्ठयोराह—
श्रवणे राजाधिकृतान् विप्राग्र्यभिषक्पुरोहितकलिङ्गान्।
वसुभे मगधेशजयो वृद्धिश्च धनेष्वधिकृतानाम् ।।१६।।
श्रवणा नक्षत्र में स्थित शनैश्चर राजा के अधिकारी, प्रधान ब्राह्मण, वैद्य और पुरोहितों
को पीड़ित करता है। धनिष्ठा नक्षत्र में स्थित शनैश्चर हो तो मगधेश्वर की विजय और
धनाधिकारी की वृद्धि होती है।।१६।।
श्रवणे स्थितः सौरो राजाधिकृतान्। राज्ञा नृपेणाधिकारे स्थापितान् नियोगिन
इत्यर्थः। विप्राग्र्यान् ब्राह्मणप्रधानान्। भिषजो वैद्याः। पुरोहिता आचार्याः। कलिङ्गा जनाः।
एतांश्च निहन्ति। वसुभे धनिष्ठायां स्थितः सौरो मगधेशस्य मगधाधिपतेर्जयः। तथा
धनेष्वधिकृतानां वित्तरक्षणे विनियुक्तानां वृद्धिर्भवति।।१६।।
अथ शतभिषक्पूर्वभद्रपदोत्तरभद्रपदास्वाह—
साजे शतभिषजि भिषक्कविशौण्डिकपण्यनीतिवृत्तीनाम्।
आहिर्बुध्न्ये नद्यो यानकराः स्त्रीहिरण्यं च ।।१७।।
यदि शनि शतभिषा या पूर्वाभाद्रपदा नक्षत्र में स्थित हो तो वैद्य, कवि, शौण्डिक
(मद्य बेचने वाले ), खरीद-बिक्री करने वाले और नीति शास्त्र जानने वाले पीड़ित होते
हैं। यदि उत्तराभाद्रपदा में शनैश्चर बैठा हो तो नदी-तीर में निवास करने वाले, रथाधिकारी,
शिल्पी, स्त्री और सुवर्ण का नाश करता है।।१७।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२१२ बृहत्संहिता
शतभिषजि साजे पूर्वभद्रपदासहिते स्थितः सौरौ भिषजो वैद्याः। कवयः काव्यज्ञाः।
शौण्डिका मद्यपानप्रसक्ताः। पण्यवृत्तयः क्रयविक्रयजीविनः। नीतिवृत्तयो नीतिशास्त्रज्ञाः।
एतान् पीडयति। आहिर्बुध्न्ये उत्तरभद्रपदायां नद्यः सरितः। नदीतीरे ये निवसन्ति। तथा
यानकरा रथाधिकारकाः शिल्पिनस्तक्षकाः। स्त्रियो योषितः। हिरण्यं सुवर्णादि। एतान्
निघ्नन्ति।।१७।।
अथ रेवत्यामाह—
रेवत्यां राजभृताः क्रौञ्चद्वीपाश्रिताः शरत्सस्यम्।
शबराश्च निपीड्यन्ते यवनाश्च शनैश्चरे चरति ॥१८॥
यदि रेवती नक्षत्र में शनैश्चर बैठा हो तो राजा के आश्रय में रहने वाले, क्रौञ्च द्वीप में
रहने वाले, शारदीय धान्य, शबर जाति और यवन पीड़ित होते हैं।।१८।।
रेवत्यां शनैश्चरे चरति स्थिते सति राजभृता राज्ञा नृपेण ये भृताः पोषिता धृता वा।
तथा क्रौञ्चद्वीपे य आश्रिताः स्थिताः। शरत्सस्यं धान्यानि। शबरा जनाः। यवना म्लेच्छ-
जातयः। एते पीड्यन्ते। तथा च पराशरः—
‘आग्नेये प्रविचरन्नग्निस्थूलशूरसेनाहिताग्निलोहकारधातुकाराङ्गनाशौण्डिकाग्न्युपजीविन
उपतापयति। प्राजापत्ये मद्रकपाञ्चालकाशिकोशलाङ्गशाकटिकाः कन्यकाश्चोपतप्यन्ते।
सौम्ये यजमानयाजकार्याजनमध्यदेशवत्सजनपदाः। रौद्रे पारतरमठतैलिकरजकदस्यवः।
आदित्ये सुराष्ट्रसिन्धुसौवीरपञ्चनदप्रत्यन्ता विधवाश्च। पुष्ये पुष्पमानकघाण्टिकघौषिक-
पोतयात्रिकयवनवणिग्दूताः। आश्लेषासु सर्पाः सलिलजाश्च। मघासु शूलिकबाह्लिक-
तैलिकगान्धारवैद्यपारतदरदशिल्पिकोष्ठागाराणि। भाग्ये रसविक्रयिपण्यस्त्रीकन्यामहाराष्ट्राः।
आर्यम्णे नृपनृपपत्नीसुततिललवणगुडभिक्षुककूपकूर्चधरतक्षशिलादर्शनिवासिनः। हस्ते
हस्तिहस्तिग्राहकस्तेनभिषग्जकसूचिकनापितमालाकारबन्धकीकोशलाः। त्वाष्ट्रे प्रमदाले-
खकचित्रकरचित्रभाण्डानि। स्वातौ दूतचरसूतमागधप्लवकनटनर्तकगायनवादकपोतयात्रिकाः।
ऐन्द्राग्ने त्रैगर्तचीनकौलूतलाक्षाकुङ्कुमकुसुम्भमाञ्जिष्ठपीतकुसुमशस्यानिविग्रहकामाश्च। अनु-
राधासु खसतङ्गणकौलूतकाश्मीरचक्रचरमन्त्रिघाण्टिकाः। अस्मिन् मित्रभेदं च विन्द्यात्।’
ऐन्द्रे जातिगणकुलश्रेणीश्रेष्ठनृपनृपतिसत्कृतपुरोहितान्। मूले काशिकौशलपाञ्चा-
लमूलफलौषधियोधान्। पूर्वाषाढास्वङ्गमगधवङ्गपुण्ड्रकौशलमिथिलागिरिव्रजताम्रलिप्ति-
निवासिनः। उत्तराषाढास्ववन्तिशबरकुन्तिभोजदशार्णेयपारियात्रिकान्। वैष्णवेऽग्निदेश-
कलिङ्गेशविद्वद्विप्राश्रमभिषग्राजाधिकृतपुरोहितान्। श्रविष्ठासु मगधाधिपतिविजयाय विविध-
वसुनिचयाय तदधिकृतानामर्थैशांश्च पीडयति। शतभिषजि भिषङ्-मद्यसुरासवक्रयविक्रय-
वनितोपजीविदस्यूपाखण्डिनिवासिनः। प्राक्प्रोष्ठपदायां द्रविडकर्णाटवर्तिचोलपाण्ड्यसिंहल-
महेन्द्रनगरनिवासिनः। उत्तरभद्रपदायां स्त्रीहिरण्यनिचयतक्षकशमीधान्यनदनदीपान् युग्मकरान्।
रेवत्यां शरत्सस्यराजभृतशबरवनवासिक्रौञ्चद्वीपनिवासिनः। अश्विन्यामश्वारोहाश्वपालवैद्या-
मात्यकविनायकान्। भरणीषु वादकगायननर्तकक्षुद्रनैकृतिकान् पीडयति।।१८।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शनैश्चरचाराध्यायः २१३
अथ विशाखास्थस्य गुरोः कृत्तिकास्थस्य सौरस्य तथानयोरेकर्षगतयोः फलमाह—
यदा विशाखासु महेन्द्रमन्त्री सुतश्च भानोर्दहनर्क्षयातः ।
तदा प्रजानामनयोऽतिघोरः पुरप्रभेदो गतयोर्भमेकम् ॥१९॥
जब विशाखा नक्षत्र में गुरु और कृत्तिका नक्षत्र में शनैश्चर बैठा हो तो उस समय
प्रजाओं में भयंकर अनीति उत्पन्न होती है तथा जब एक ही नक्षत्र में दोनों बैठे हों तो उस
समय नगरों में परस्पर द्वेष उत्पन्न होता है।।१९।।
यदा यस्मिन् काले महेन्द्रमन्त्री बृहस्पतिर्विशाखासु यातः प्राप्तस्तथा भानोरादित्यस्य
सुतः पुत्रः सौरो दहनर्क्षं कृत्तिकायां यातस्तदा तस्मिन् काले प्रजानां लोकानामनयो दुर्नयो-
ऽतिघोरो भयावहो भवति। तयोरेवंगुरुसौरयोरेकं भमेकनक्षत्रं गतयोः पुरस्य नगरस्य प्रभेदो
भवति। तथा च पराशरः—
कृत्तिकासु शनैश्चारी विशाखासु बृहस्पतिः।
तिष्ठेद्यदा तदा घोरः प्रजानामनयो भवेत्।।
एकं नक्षत्रमासाद्य दृश्येते युगपद्यदि।
अन्योन्यभेदं जानीयात्तदा पुरनिवासिनाम्।।
गुरुसौरयोरेकस्थौ द्विस्वभावराशिस्थौ तदाप्यनिष्टफलमभिहितम्। तथा च देवलः—
मीने धनुषि कन्यायां मिथुने सगुरुः शनिः।
तिष्ठेद्यदा तदा घोरः प्रजानामनयो भवेत्।। इति।।१९।।
अथ वर्णस्वरूपमाह—
अण्डजहा रविजो यदि चित्रः क्षुद्भयकृद्यदि पीतमयूखः ।
शस्त्रभयाय च रक्तसवर्णो भस्मनिभो बहुवैरकरश्च ॥२०॥
यदि शनैश्चर का वर्ण अनेक वर्णों का हो तो पक्षियों का नाश, पीला हो तो दुर्भिक्ष, रक्त
वर्ण का हो तो युद्ध और भस्म के सदृश वर्ण का हो तो प्रजाओं में द्वेष होता है।।२०।।
रविजः शनैश्चरो यदि चित्रश्चित्रवर्णो नानाकारो दृश्यते। तदा अण्डजहा अण्डजान्
पक्षिणो हन्ति। यदि पीतमयूखः पीतरश्मिर्दृश्यते तदा क्षुद् दुर्भिक्षं करोति। रक्तसवर्णो
रक्ताभः शस्त्रभयाय संग्रामाय भवति। भस्मनिभो भस्मसदृशकान्तिर्बहुवैरकरः प्रजानां भवति।
तथा च पराशरः—
नीलपीतः क्षुधे। रक्तभस्मचित्रवर्णः शस्त्रवैरकरोऽण्डजाभिहन्ता। यद्वर्णस्तद्वर्णविनाशी
भवति।।२०।।
अन्यद्वर्णलक्षणमाह—
वैडूर्यकान्तिविमलः शुभकृत् प्रजानां
बाणातसीकुसुमवर्णनिभश्च शस्तः ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२१४ बृहत्संहिता
यं चापि वर्णमुपगच्छति तत्सवर्णान्
सूर्यात्मजः क्षपयतीति मुनिप्रवादः ॥२१॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां
शनैश्चरचाराध्यायः दशमः ॥१०॥
यदि शनैश्चर का वर्ण वैडूर्य मणि के समान निर्मल हो तो प्रजाओं को शुभ करने
वाला होता है। बाण या अतसी पुष्प के समान काला हो तो भी शुभ है। साथ ही शनैश्चर
जिस तरह के वर्ण को धारण करे, उसके समान वर्ण वाले मनुष्यों का नाश करता है।
जैसे—श्वेत वर्ण का हो तो ब्राह्मण का, रक्त वर्ण का हो तो क्षत्रिय का, पीत वर्ण का हो
तो वैश्य का तथा कृष्ण वर्ण का हो तो शूद्र का नाश करता है। इस प्रकार प्राचीन मुनियों
का वचन है।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां शनैश्चरचाराध्यायो दशमः ॥१०॥
सूर्यात्मजः सौरो वैडूर्यकान्तिविमलो वैडूर्यस्य मणेरिव कान्तिः प्रभा विमला निर्मला
यस्य स तथाभूतः प्रजानां लोकानां शुभकृत्। शुभं श्रेयः करोति। तथा बाणपुष्पाणामतिकृष्ण-
वर्णानामतसीकुसुमानां चातिनीलवर्णानां वर्णनिभस्तत्सदृशकान्तिः शस्तः प्रशस्तः। यं
चापि वर्णमुपगच्छतीति। यादृशं वर्णं सितं रक्तं पीतं कृष्णमुपगच्छति समाश्रयति तत्स-
वर्णांस्तत्समानवर्णान् द्विजादीन् क्षपयति नाशयति। तद्यथा—श्वेतवर्णो ब्राह्मणान्नाशयति।
रक्तः क्षत्रियान्। पीतो वैश्यान्। कृष्णः शूद्रानिति। इत्येवम्प्रकारो मुनीनां गर्गादीनां प्रवादो
वचनमित्यर्थः। तथा च गर्गः—
भवत्यर्कात्मजे रूक्षे श्यावपीतारुणप्रभे।
तदात्मकानां भावानां क्षुच्छस्त्राग्निकृतं भयम्।।
तथा पराशरश्च—
पाण्डुः स्निग्धोऽमलः श्यामो विस्तृतार्चिः शनैश्चरः।
मार्गस्थश्च प्रसव्यश्च नक्षत्राद्वित्त इष्यते।। इति।।२१।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ
शनैश्चरचारो नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अथ केतुचाराध्यायः
अथ केतुचारो व्याख्यायते। तत्रादावेवाऽऽगमप्रदर्शनार्थमाह—
गार्गीयं शिखिचारं पाराशरमसितदेवलकृतं च।
अन्यांश्च बहून् दृष्ट्वा क्रियतेऽयमनाकुलश्चारः ॥१॥
गर्ग, पराशर, असित, देवल और अन्य आचार्यों के भी किये हुये केतुचार को
देखकर यह अनाकुल ( निःसन्देहात्मक ) केतुचार को कहते हैं।।१।।
गार्गीयं गर्गप्रोक्तम्। शिखिचारं केतुचारम्। तथा पाराशरं पराशरकृतम्। असित-
नामाचार्यस्तत्कृतम्। देवलकृतं देवलविरचितं च। एतान् केतुचारान् दृष्ट्वा अवलोक्य।
तथा अन्यानपि काश्यपऋषिपुत्रनारदवज्रादिविरचितान् बहून् प्रभूतान् दृष्ट्वा मया अयम-
नाकुलो निःसन्देहः केतुचारः क्रियते विरच्यत इति।।१।।
अथोदयास्तमयलक्षणमाह—
दर्शनमस्तमयो वा न गणितविधिनास्य शक्यते ज्ञातुम्।
दिव्यान्तरिक्षभौमास्त्रिविधाः स्युः केतवो यस्मात् ॥२॥
गणित के द्वारा केतु का अस्त या उदय नहीं जान सकते; क्योंकि दिव्य ( आकाश
में उत्पन्न ), आन्तरिक ( ग्रह और नक्षत्रस्थान से भिन्न स्थान में उत्पन्न ), भौम ( पृथ्वी
पर उत्पन्न ) —ये तीन प्रकार के केतु होते हैं। इसलिए उत्पातरूप होने के कारण गणित
से इनका उदयास्त नहीं जाना जा सकता।।२।।
अस्य केतोर्दर्शनमुदयोऽस्तमयोऽदर्शनं वा गणितविधिना गणितविधानेन न ज्ञातुं
वेदितुं शक्यते। यस्मात् केतवस्त्रिविधास्त्रिप्रकारा दिव्यान्तरिक्षभौमाः। दिव्याकाशे भवा
दिव्याः। अन्तरिक्षे भवा आन्तरिक्षाः। ग्रहनक्षत्रस्थानं विहायान्यत्राऽऽकाशे ये दृश्यन्ते ते
आन्तरिक्षाः। भूमौ भवा भौमाः। इति हेतोरुत्पातरूपत्वादेषामुदयास्तमयौ न ज्ञायेते इति।
अथ केतूनां दिव्यवर्जितानामन्येषां स्वरूपमाह—
अहुताशेऽनलरूपं यस्मिंस्तत्केतुरूपमेवोक्तम्।
खद्योतपिशाचालयमणिरत्नादीन् परित्यज्य ॥३॥
खद्योत, पिशाचालय ( यक्ष का स्थान ), मणि ( चन्द्रकान्त इत्यादि ), रत्न ( मरकत
इत्यादि ), आदि ( काच आदि ) —इनको छोड़कर अग्नि से भिन्न जिस-किसी स्थान में
अग्नि के समान रूप दृष्टिगोचर हो, वहाँ केतु का रूप समझना चाहिये।।३।।
अहुताशेऽग्निवर्जिते यस्मिन् देशेऽनलरूपमग्निरूपं दृश्यते तदेव केतुरूपमुक्तं कथितम्।
किन्तु खद्योत इन्द्रगोपकः कृमिविशेषः। पिशाचालयो यक्षस्थानम्। मणयश्चन्द्रकान्तप्रभृतयः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२१६ बृहत्संहिता
रत्नानि मरकतप्रभृतीनि। आदिग्रहणादन्यान्यपि काचप्रभृतीनि तेजोरूपाणि। एतानि परित्यज्य
त्यक्त्वा। यत एषां स्वभावादेवानलरूपं दृश्यते। एतानि परित्यज्यान्यद्यदनल-रूपमहुताशे
दृश्यते तत्केतुरूपमिति॥३॥
अथ दिव्यान्तरिक्षभौमानां केतूनां लक्षणमाह—
ध्वजशस्त्रभवनतरुतुरगकुञ्जराद्येष्वथान्तरिक्षास्ते ।
दिव्या नक्षत्रस्था भौमाः स्युरतोऽन्यथा शिखिनः ॥४॥
ध्वज, शस्त्र, गृह, वृक्ष, घोड़ा, हाथी आदि में जिस केतु का दर्शन हो, वह आन्तरिक्ष
नक्षत्रों में दिव्य और इनसे भिन्न स्थानों में भौम केतु होता है॥४॥
ध्वजश्चिह्नम्। शस्त्रमायुधादि। भवनं गृहम्। तरुर्वृक्षः। तुरगोऽश्वः। कुञ्जरो हस्ती।
आदिग्रहणादन्येषु चतुष्पदादिषु दृश्यन्तेऽनलरूपास्ते केतव आन्तरिक्षाः। तथा नक्षत्राणां
तारकाणां च मध्ये ये केतवो दृश्यन्ते ते दिव्या नक्षत्रस्थाः अतोऽस्मादुक्ताद्येऽन्यथा
अन्ये भूमौ दृश्यन्ते ते भौमाः शिखिनः केतव इति॥४॥
अथ केतूनां मतान्तरेण संख्यामाह—
शतमेकाधिकमेके सहस्रमपरे वदन्ति केतूनाम् ।
बहुरूपमेकमेव प्राह मुनिर्नारदः केतुम् ॥५॥
कोई एक सौ एक, दूसरे एक सहस्त्र और नारद मुनि अनेक रूप वाला केवल एक ही
केतु कहते हैं॥५॥
एके मुनयः पराशरादय एकाधिकं शतं केतूनां वदन्ति कथयन्ति। तथा च पराशरः—
तद्यथा—'शतमेकोत्तरं केतूनां भवति। तेषां षोडश मृत्युनिःश्वासजाः। द्वादशाऽ-
ऽदित्यसम्भवाः। दश दक्षमखविलयने रुद्रक्रोधजाः। सप्त पैतामहाः। पञ्चदश उद्दालकऋषेः
पुत्राः। सप्तदश मरीचिकश्यपललाटजाः। पञ्च प्रजापतिहास्यजाः। त्रयो विभावसुजाः। धूमो-
द्भवश्चैकः। चतुर्दश मथ्यमानेऽमृते सोमेन सह सम्भूताः। एकस्तु ब्रह्मकोपजः' इति।
सहस्रमपरे वदन्तीति । अपरे अन्ये गर्गादयः सहस्रं केतूनां वदन्ति। तथा च गर्गः—
अतीतोदयचाराणामशुभानां च दर्शने।
आगन्तूनां सहस्रं स्याद् ग्रहाणां तन्निबोध मे।।
बहुरूपमेकमेवेति । नारदाख्यो मुनिरेकमेव केतुं प्राहोक्तवान्। तन्मते एक एव
केतुस्तस्य च बहूनि रूपाणि। स एव दिव्यान्तरिक्षभौम इत्यर्थः। तथा च नारदः—
दिव्यान्तरिक्षगो भौम एकः केतुः प्रकीर्तितः।
शुभाशुभफलं लोके ददात्यस्तमयोदयैः।। इति ।।५।।
एवं मतान्तराण्युक्त्वा स्वसिद्धान्तमाह—
यद्येको यदि बहवः किमनेन फलं तु सर्वथा वाच्यम् ।
उदयास्तमयैः स्थानैः स्पर्शैराधूमनेर्वणैः ॥६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA

केतुचाराध्यायः २१७
एक या अनेक केतु हों, इसका मुझसे कोई प्रयोजन नहीं; बल्कि उदय, अस्त, उसके
स्थान, स्पर्श ( ग्रह या नक्षत्र के साथ स्पर्श ) और आधूम ( श्वेत, रक्त, पीत, कृष्ण
वर्णों ) के द्वारा मुझे केवल फल कहना है।।६।।
फलं शुभाशुभम्। वाच्यं वक्तव्यम्। उदयास्तमयौ यथा—कस्यां दिशि उदितः
कस्यामेवास्तमितः। स्थानं यथा—कस्मिन्नाकाशभागे कस्य ग्रहस्य नक्षत्रस्य वा समीपे
उदितोऽस्तमितश्च। स्पर्शनकम्। तेन ग्रहो नक्षत्रं वा स्पृष्टम्। आधूमनः शिखयाऽभिधूमितः।
वर्णः सितरक्तपीतकृष्णादिकः। एवमादिभिस्तस्य फलं वाच्यम्। तस्माद्यद्येको बहवो यदि
वा भवन्तु किमनेन का नः क्षतिरिति।।६।।
अथ केतुचारे येषां केतूनां नाम निर्दिष्टं कियन्तं कालं यावत्फलपाको भविष्यति
तेषामिति फलपाकनियमार्थमाह—
यावन्त्यहानि दृश्यो मासास्तावन्त एव फलपाकः।
मासैरब्दांश्च वदेत् प्रथमात् पक्षत्रयात् परतः ॥७॥
जितने दिन तक केतु देखने में आवे, अस्त के ४५ दिन बाद से उतने मास तक और
जितने मास तक देखने में आवे, अस्त के ४५ दिन बाद से उतने वर्ष तक फल देता है।
यावन्त्यहानि यावन्ति दिनानि दृश्यो दर्शनपथं गतः। कः केतुरिति सम्बध्यते।
फलपाकः। फलस्य पाकः फलपाकः। तस्य तावन्तो मासाः। तस्य केतोस्तावतो मासान्
दृश्यदिनतुल्यांस्तावत्संख्यान् मासान् फलपाकं वदेद् ब्रूयात्। मासैरब्दांश्च वदेत्। प्रथमात्
पक्षत्रयात् परत इति। मासैः पुनरब्दान् संवत्सरान् वदेत्। माससंख्यादर्शने मासतुल्यानि
वर्षाणि वदेत्। यावत्संख्यान् मासान् दृश्यो भवति तावत्संख्यानि वर्षाणि तस्य फलपाकं
वदेत्। कस्मात् कालात् प्रभृति? इत्यत आह—प्रथमात् पक्षत्रयात् परतः। सर्वेषां केतूनां
त्विदं सामान्यम्। यावन्ति दिनानि दृश्यः केतुस्तस्माद्दर्शनादूर्ध्वं प्रथमं पक्षत्रयं पञ्चचत्वा-
रिंशद्दिनानि यावन्ति निष्फलानि। तस्मात् पक्षत्रयात् परतस्तावतो मासान् फलपाकः।
अथ मासा दृश्यन्ते तदा तस्मादेव दर्शनात् परतः पक्षत्रयमतिक्रम्य मासतुल्यानि वर्षाणि
वदेत्। प्रथमात् पक्षत्रयात् परत इति यदुक्तं तत्सर्वत्र फलपाके। दर्शनादूर्ध्वं प्रथमं पक्षत्रयं
यावन्निष्फलं भवति।
अत्र केचिद् व्याख्याविप्रतिपत्तिं प्रदर्शयन्ति। यदुक्तं मासैरब्दांश्च वदेत् प्रथमात् पक्ष-
त्रयात् परतः। तत्र पक्षत्रयं यावद्दिनसंख्या गृह्यते। पक्षत्रयादूर्ध्वं यदा दृश्यते केतुस्तदा
माससंख्यातुल्यानि वर्षाणि वदेत्।
अत्र सन्देहव्युदासार्थं गर्गोक्तं नियामकमभिलिख्यते। तथा च गर्गः—
यावन्त्यहानि दृश्यः स्यात्तावन्मासान् फलं भवेत्।
मासांस्तु यावद् दृश्येत तावतोऽब्दांश्च वैकृतम्।।
त्रिपक्षात् परतः कर्म पच्यतेऽस्य शुभाशुभम्।
सद्यस्कमुदिते केतौ फलं नेहाऽऽदिशेद् बुधः।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२१८ बृहत्संहिता
तथा च वृद्धगर्गः—
यावतो दिवसांस्तिष्ठेत्तावन्मासान् विनिर्दिशेत्।
त्रिपक्षात् परतश्चापि कर्म केतोः प्रपच्यते।।
तस्मात् कालात् परं ब्रूयात् फलमस्य शुभाशुभम्।
सद्यस्कमुदिते केतौ फलं नेहाऽऽदिशेद् बुधः।।
यद्येवं तदा द्वितीयव्याख्यानं न घटते, प्रथमव्याख्यानमेव ज्याय इति। यथा प्रथ-
तात् पक्षत्रयात् परतः। दर्शनादूर्ध्वं पक्षत्रयं यावन्निष्फलम्। पक्षत्रयात् परतः फलपाकस्य
कालसंख्या प्रवर्तते। यस्मादुक्तं 'सद्यस्कमुदिते केतौ फलं नेहाऽऽदिशेद् बुधः' इति।
यच्चोक्तं मासैरब्दांश्च वदेत् तदेकदेशेनापि मासप्रतिमासमेकद्वित्र्यादिदिनस्पर्शनेनापि
माससंख्या लभ्यत एव सर्वथा किमनेनास्माकमसद्विकल्पेन। दिवसैः पक्षत्रयात् परतो
मासान् वदेत् मासैस्तस्मादेव पक्षत्रयात् परतोऽब्दान् वदेत्। मासात् परतो दिनाधिक्ये
दृष्टेऽनुपातवशाद्वक्तव्यम्। यदि दिनत्रिंशता वर्षं लभ्यते तदेष्टदिनैः किमिति? तथा च
समाससंहितायाम्—
केचित् केतुसहस्रं शतमेकसमन्वितं वदन्त्येके।
नारदमत एकोऽयं त्रिस्थानसमुद्भवो विविधरूपः।।
दिव्यग्रहर्क्षजातास्तीव्रफला मन्दफलकरा भौमाः।
प्राणिध्वजादितुङ्गेषु चान्तरिक्षा न चान्यशुभाः।।
उदयास्तमयाधूमनसंयोगाकारमार्गदिग्द्यातैः ।
फलनिर्देशो दिवसैर्मासा मासैस्तु वर्षाणि।। इति।।७।।
अथ शुभस्य केतोर्लक्षणमाह—
ह्रस्वस्तनुः प्रसन्नः स्निग्धस्त्वृजुरचिरसंस्थितः शुक्लः ।
उदितोऽथवाभिवृष्टः सुभिक्षसौख्यावहः केतुः ॥८॥
यदि छोटा, पतला, निर्मल, स्निग्ध, सरल, थोड़े ही दिनों में अदृश्य, श्वेत और
उदयकाल में वृष्टि हो तो वह केतु सुभिक्ष और सुख देने वाला होता है॥८॥
एवंविधः केतुर्दृष्टः सुभिक्षसौख्यावहः सुभिक्षं सौख्यमावहति करोति। कीदृशः ?
ह्रस्वोऽदीर्घः। तनुरस्थूलः। प्रसन्नो निर्मलः। स्निग्धः सुस्नेहः। ऋजुः स्पष्टः। अकुटिल
इत्यर्थः। अचिरसंस्थितः शीघ्रमेवादर्शनं यातः। शुक्लः श्वेतवर्णः। अथवोदित एवाभि-
वृष्टस्तस्मिन्नुदितमात्रे यदि वृष्टिर्भवति॥८॥
अथाशुभस्य केतोर्लक्षणमाह—
उक्तविपरीतरूपो न शुभकरो धूमकेतुरुत्पन्नः ।
इन्द्रायुधानुकारी विशेषतो द्वित्रिचूलो वा ॥९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

केतुचाराध्यायः २१९
उक्त लक्षण से भिन्न लक्षण वाले केतु शुभ करने वाले नहीं होते तथा इन्द्रधनु, दो या
तीन शिखा वाले केतु विशेषकर अशुभ फल देते हैं।।९।।
ह्रस्वस्तनुः प्रसन्न इत्यस्मादुक्ताद्यो विपरीतरूपः केतुरुत्पन्नः स धूमकेतुः। स च न
शुभकरः शुभं फलं न करोति। पापं करोतीत्यर्थः। तथेन्द्रायुधानुकारी, इन्द्रायुधं चक्रचापं
तत्सदृशो न शुभकर एव। तथा द्वित्रिचूलो द्विशिखस्त्रिशिखश्च विशेषतो न शुभकर एव।
तथा च समाससंहितायाम्—
अचिरस्थितोऽभिवृष्टस्त्वृजुः स्मितः स्निग्धमूर्तिरुद्गुदितः।
ह्रस्वस्तनुः प्रसन्नः केतुर्लोकस्य भावाय।।
न शुभो विपरीतोऽतो विशेषतः शक्रचापसङ्काशः।
द्वित्रिचतुश्शूलो वा दक्षिणसंस्थश्च मृत्युकरः।। इति।।९।।
अधुना केतुसहस्रस्य लक्षणं सफलं विवक्षुस्तत्रादावेव रविजाः पञ्चविंशतिः केतवो
भवन्ति तेषां लक्षणमाह—
हारमणिहेमरूपाः किरणाख्याः पञ्चविंशतिः सशिखाः।
प्रागपरदिशोर्दृश्या नृपतिविरोधावहा रविजाः ॥१०॥
मुक्ताहार, मणि ( चन्द्रकान्त आदि ) और सुवर्ण के समान वर्ण वाले शिखासहित
केतु पच्चीस प्रकार के होते हैं। ये सूर्यपुत्र केतु पूर्व और पश्चिम तरफ दृश्य होते हैं। इनमें
से एक का भी यदि दर्शन हो तो राजाओं में परस्पर द्वेष उत्पन्न होता है।।१०।।
हारो मुक्ताहारः। मणयश्चन्द्रकान्तप्रभृतयः। हेम सुवर्णम्। एतेषां सदृशरूपाः समानवर्णा
ये केतवस्ते किरणाख्याः किरणसंज्ञाः। सशिखाः सचूलाः। ते च पञ्चविंशतिः। रविजाः
सूर्यपुत्राः प्रागपरदिशोर्दृश्याः। प्राक् पूर्वस्यामपरस्यां पश्चिमायां दिशि दृश्यन्ते। एतेषां
मध्ये एक एव दृश्यते न सर्वे युगपदिति सर्वत्रेयं परिभाषा। ते च नृपतिविरोधावहाः,
नृपते राज्ञो विरोधावहा विरोधप्रदाः। अनिष्टा इत्यर्थः। तथा च गर्गः—
शुद्धस्फटिकसङ्काशमृणालरजतप्रभाः ।
मुक्ताहारसुवर्णाभाः सशिखाः पञ्चविंशतिः।।
किरणाख्या रवेः पुत्रा दृश्यन्ते प्राग्दिशि स्थिताः।
तथा चापरभागस्था नृपतेर्भयदाश्च ते।। इति।।१०।।
अथाग्निपुत्रांस्तावत् आह—
शुकदहनबन्धुजीवकलाक्षाक्षतजोपमा हुताशसुताः ।
आग्नेय्यां दृश्यन्ते तावन्तस्तेऽपि शिखिभयदाः ॥११॥
तोता, अग्नि, बन्धुजीवक ( काला पुष्प ) लाख या रक्त के समान वर्ण वाले अग्नि
के पुत्र पच्चीस प्रकार के केतु होते हैं, जो अग्निकोण में दृश्य होते हैं। इनका दर्शन होने
पर अग्नि का भय होता है।।११।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA

२२० बृहत्संहिता
शुकः पक्षिविशेषो नीलपीतवर्णः। दहनोऽग्निः। बन्धुजीवकः पुष्पविशेषोऽतिलोहितः।
लाक्षा वृक्षनिर्यासः। क्षतजं रक्तम्। तदुपमास्तत्तुल्यवर्णाः। ते च तावन्तः पञ्चविंशतिः।
हुताशसुता अग्निपुत्राः। आग्नेय्यां पूर्वदक्षिणस्यां दिशि दृश्यन्ते। ते च दृष्टाः शिखिभयदा
अग्निभयप्रदा इत्यर्थः। तथा च गर्गः—
नानावर्णाग्निसङ्काशा दीप्तिमन्तो विचूलिनः।
सृजन्त्यग्निमिवाकाशात् सर्वे ज्यौतिषनाशनाः।।
तेऽग्निपुत्रा ग्रहा ज्ञेया लोकेऽग्निभयवेदिनः।
आग्नेय्यां दिशि दृश्यन्ते पञ्चविंशत्प्रकीर्तिताः।। इति।।११।।
अथ मृत्युसुतांस्तावत् एवाऽऽह—
वक्रशिखा मृत्युसुता रूक्षाः कृष्णाश्च तेऽपि तावन्तः।
दृश्यन्ते याम्यायां जनमरकावेदितस्ते च।।१२।।
कुटिल शिखा वाले, रूक्ष और काले यम के पुत्र पच्चीस प्रकार के केतु हैं। ये दक्षिण
दिशा में उदित होते हैं। इनका दर्शन होने से पृथिवी पर मरी पड़ती है।।१२।।
वक्रशिखा अस्पष्टचूड़ास्ते च रूक्षा अस्निग्धाः। कृष्णाश्चासितास्तेऽपि तावन्तः
पञ्चविंशतिरेव। ते च मृत्युसुता मृत्योः पुत्राः। याम्यायां दक्षिणस्यां दिशि दृश्यन्ते विलो-
क्यन्ते। ते च जनमरकावेदिनः। जनानां मरकमावेदयन्ति कथयन्ति। तथा च गर्गः—
कृष्णा रूक्षा वक्रशिखा दृश्यन्ते याम्यदिक्स्थिताः।
पञ्चविंशा मृत्युसुताः प्रजाक्षयकराः स्मृताः।। इति।।१२।।
अथ भूपुत्रा द्वाविंशतिस्तानाह—
दर्पणवृत्ताकारा विशिखाः किरणान्विता धरातनयाः।
क्षुद्भयदा द्वाविंशतिरैशान्यमम्बुतैलनिभाः।।१३।।
वृत्ताकार, दर्पण के समान, शिखारहित, किरणों से युक्त, जल और तेल के समान
बाईस प्रकार के भूमिपुत्र केतु हैं। ये ईशान कोण में उदित होते हैं। इनका दर्शन होने से
दुर्भिक्ष होता है।।१३।।
दर्पणवद् वृत्तं परिवर्तुल आकारो येषां ते दर्पणवृत्ताकाराः। विशिखा विचूलाः।
किरणान्विता रश्मिसंयुक्ताः। धरातनया भूमिपुत्रास्ते च द्वाविंशतिरैशान्यां पूर्वोत्तरस्यां
दिशि दृश्यन्ते। अम्बुतैलनिभाः। अम्बु जलम्। तैलं प्रसिद्धम्। तन्निभाः। जलस्य तैलस्य
वा सदृश्यः कान्तयः। एते दृष्टा क्षुद्भयदाः क्षुद्भयं दुर्भिक्षं ददति। तथा च गर्गः—
समस्तवृत्ता विशिखा रश्मिभिः परिवारिताः।
अम्बुतैलप्रतीकाशा द्वाविंशद् भूसुताः स्मृताः।।
ऐशान्यां दिशि दृश्यन्ते दुर्भिक्षभयदास्तु ते।। इति।।१३।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

केतुचाराध्यायः २२१

अथ चन्द्रसुताख्यस्तानाह—
शशिकिरणरजतहिमकुमुदकुन्दकुसुमोपमाः सुताः शशिनः।
उत्तरतो दृश्यन्ते त्रयः सुभिक्षावहाः शिखिनः ॥१४॥
चन्द्रकिरण, चाँदी, हिम, कुमुद या कुन्दपुष्प के समान वर्ण वाले तीन प्रकार के
चन्द्रपुत्र केतु हैं। ये उत्तर दिशा में उदित होते हैं। इनका दर्शन होने पर सुभिक्ष होता है।
शशिकिरणाश्चन्द्ररश्मयः। रजतं रूप्यम्। हिमं तुषारम्। कुमुदकुन्दकुसुमे पुष्पविशेषे
अतिशुक्लवर्णे। तदुपमास्तत्तुल्यवर्णास्त्रयः शिखिनः केतवश्चन्द्रस्य सुताः पुत्राः। उत्तरतः
सौम्यायां दिशि दृश्यन्ते अवलोक्यन्ते। ते च सुभिक्षावहाः सुभिक्षमावहन्ति कुर्वन्तीत्यर्थः।
तथा च गर्गः—
चन्द्ररश्मिसवर्णाभा हिमकुन्देन्दुसप्रभाः।
त्रयस्ते शशिनः पुत्रा सौम्याशास्थाः शुभावहाः॥ इति॥१४॥
अथ ब्रह्मदण्डाख्यस्य लक्षणमाह—
ब्रह्मसुत एक एव त्रिशिखो वर्णैस्त्रिभिर्युगान्तकरः।
अनियतदिक्सम्भवो विज्ञेयो ब्रह्मदण्डाख्यः ॥१५॥
ब्रह्मा का पुत्र, तीन शिखा वाला, तीन वर्णों से युक्त एक केतु है। यह सभी दिशाओं
में उदित होता है। जब इसका दर्शन होता है, उस समय सभी प्रदेशों का नाश होता है।
ब्रह्मसुतो ब्रह्मणः पुत्र एक एव। स च त्रिशिखस्त्रिचूडः। वर्णैः सितादिभिस्त्रिभिरुपल-
क्षितास्ताश्च शिखाः। स तु ब्रह्मदण्डाख्यो ब्रह्मदण्डसंज्ञो विज्ञेयो विज्ञातव्यः। अनियत-
दिक्सम्भवः। अनियतायामनिश्चितायां दिशि सम्भव उत्पत्तिर्यस्य। सर्वासु दिक्षु दृश्यत
इत्यर्थः। स तु युगान्तकरो युगस्यान्तं करोति। सर्वत्र क्षयकर इत्यर्थः। तथा च गर्गः—
एको ब्रह्मसुतः क्रूरस्त्रिवर्णस्त्रिशिखान्वितः।
सर्वास्वाशासु दृश्यः स्याद् ब्रह्मदण्डः क्षयावहः॥ इति॥१५॥
एकाधिकं शतं कथितमन्यानि नवशतान्येकोनानि कथयामीत्याह—
शतमभिहितमेकसमेतमेतदेकेन विरहितान्यस्मात्।
कथयिष्ये केतूनां शतानि नव लक्षणैः स्पष्टैः ॥१६॥
इस तरह एक सौ एक केतुओं के लक्षण कहे गये हैं। फिर आठ सौ निन्यानबे तरह
के उनके स्पष्ट लक्षण कहते हैं॥१६॥
एतदेकसमेतमेकेनाधिकं केतूनां शतमभिहितमुक्तम्। अस्मादेकाधिकाच्छतात् परत
एकेन विरहितान्येकोनानि नव शतानि केतूनां स्पष्टैः स्फुटैर्लक्षणैश्चिह्नैः कथयिष्ये
वक्ष्ये॥१६॥

२२२ बृहत्संहिता
अथ शुक्रपुत्रांश्चतुरशीतिसंख्यांस्तानाह—
सौम्यैशान्योरुदयं शुक्रसुता यान्ति चतुरशीत्याख्याः ।
विपुलसिततारकास्ते स्निग्धाश्च भवन्ति तीव्रफलाः ॥१७॥
विस्तीर्ण, शुक्ल और निर्मल शरीर वाले चौरासी प्रकार के शुक्रपुत्र केतु हैं। ये उत्तर
और ईशान कोण में उदित होते हैं तथा इनका दर्शन होने से तीव्र (अशुभ) फल होता है।
शुक्रसुता भार्गवपुत्राश्चतुरशीत्याख्याः । चतुरशीतिसंज्ञाश्चतुरशीतिसंख्याश्च। सौम्यै-
शान्योरुदयं यान्ति। सौम्या उत्तरा। ऐशानी पूर्वोत्तरा। तत उदयं यान्ति गच्छन्ति। ते च
विपुलसिततारका विपुला विस्तीर्णाः सिताः शुक्लास्तारका येषाम्। स्निग्धा निर्मलदेहाः।
ते तीव्रफला भवन्ति। अनिष्टफला इत्यर्थः। तथा च गर्गः—
स्थूलैकतारकाः श्वेताः स्नेहवन्तश्च सप्रभाः।
आर्चिष्मन्तः प्रसन्नाश्च तीव्रेण वपुषान्विताः।।
एते विसर्पका नाम शुक्रपुत्राः पुरोदयाः।
अशीतिश्चतुरश्चैव लोकक्षयकराः स्मृताः।। इति।।१७।।
अथ षष्टिः शनैश्चरपुत्रांस्तानाह—
स्निग्धाः प्रभासमेता द्विशिखाः षष्टिः शनैश्चराङ्गरुहाः ।
अतिकष्टफला दृश्याः सर्वत्रैते कनकसंज्ञाः ॥१८॥
निर्मल, कान्ति से युक्त, दो शिखा वाले शनैश्चर के पुत्र साठ प्रकार के केतु हैं। ये
कनकसंज्ञक हैं और सभी दिशाओं में उदित होते हैं। इनके दर्शन होने से बहुत अशुभ फल
होते हैं॥१८॥
स्निग्धा निर्मलाः। प्रभासमेताः कान्त्यन्विता दीप्तिमन्तः। द्विशिखा द्विचूडास्ते च
षष्टिसंख्याः शनैश्चराङ्गरुहाः शनैश्चरपुत्राः। एते कनकसंज्ञाः कनककेतवः। सर्वत्र सर्वासु
दिक्षु दृश्याः। अतिकष्टफला अत्यशुभफलाश्च ते। तथा च गर्गः—
सुस्निग्धा रश्मिसंयुक्ता द्विशिखाः सप्ततारकाः।
षष्टिस्ते कनका घोराः शनैश्चरसुता ग्रहाः।। इति।।१८।।
अथ गुरुसुताः पञ्चषष्टिस्तानाह—
विकचा नाम गुरुसुताः सितैकताराः शिखापरित्यक्ताः ।
षष्टिः पञ्चभिरधिका स्निग्धा याम्याश्रिताः पापाः ॥१९॥
श्वेत, एक तारे वाले, शिखारहित, निर्मल शरीर वाले पैंसठ प्रकार के बृहस्पति-पुत्र
केतु हैं। ये विकचसंज्ञक और दक्षिण दिशा में उदित होते हैं एवं इनका दर्शन होने से पाप
(अशुभ) फल होता है॥१९॥
षष्टिः पञ्चभिरधिका पञ्चषष्टिः केतवो विकचा नाम विकचसंज्ञा गुरुसुता बृहस्पति-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

केतुचाराध्यायः २२३
पुत्राः। ते च सितैकताराः। सितः श्वेत एकस्तारको येषाम्। शिखापरित्यक्ताश्चूडारहिताः।
ते च स्निग्धा निर्मलदेहा याम्याश्रिता दक्षिणस्यां दिशि दृश्यन्ते। पापाः पापफला अनिष्ट-
फला इत्यर्थः। तथा च गर्गः—
शुक्लाः स्निग्धाः प्रसन्नाश्च महारूपाः प्रभान्विताः।
एकतारा वपुष्मन्तो विशिखा रश्मिभिर्वृताः।।
एते बृहस्पतेः पुत्राः प्रायशो दक्षिणाश्रयाः।
नामतो विकचा घोराः पञ्चषष्टिर्भयावहाः।। इति।। १९।।
अथैकपञ्चाशद् बुधपुत्रास्तानाह—
नातिव्यक्ताः सूक्ष्मा दीर्घाः शुक्ला यथेष्टदिक्प्रभवाः।
बुधजास्तस्करसंज्ञाः पापफलास्त्वेकपञ्चाशत् ॥२०॥
अस्पष्ट, सूक्ष्म शरीर वाले, लम्बे, श्वेत, सभी दिशाओं में उदित होने वाले, तस्कर-
संज्ञक बुध के पुत्र इक्यावन केतु हैं। इनका दर्शन होने से अशुभ फल होता है।।२०।।
तस्करसंज्ञास्तस्करनामान एकपञ्चाशत्केतवो बुधजाः सौम्यपुत्राः। नातिव्यक्ता नाति-
स्फुटाः। सूक्ष्मा अल्पदेहाः। दीर्घा आयामिनः। शुक्लाः श्वेतवर्णाः। यथेष्टदिक्प्रभवा यथे-
ष्टायां दिशि प्रभव उत्पत्तिर्येषाम्। सर्वासु दिक्षु दृश्यन्त इत्यर्थः। ते च पापफला अनिष्ट-
फलाः। तथा च गर्गः—
अरुन्धतिसमा रूक्षाः केचिदव्यक्ततारकाः।
सपाण्डुवर्णाः श्वेताभाः सूक्ष्मा रश्मिभिरावृताः।।
एते बुधात्मजा ज्ञेयास्तस्कराख्या भयावहाः।
एकाधिकास्ते पञ्चाशदथोत्पथचरा ग्रहाः।। इति।।२०।।
अथ षष्टिर्भौमपुत्रास्तानाह—
क्षतजानलानुरूपास्त्रिचूलताराः कुजात्मजाः षष्टिः।
नाम्ना च कौङ्कुमास्ते सौम्याशासंस्थिताः पापाः ॥२१॥
रक्त या अग्नि के समान कान्ति वाले, तीन शिखा और तीन तारे वाले साठ प्रकार के
मङ्गल-पुत्र केतु हैं। ये उत्तर दिशा में उदित होते हैं और इनका दर्शन होने से अशुभ फल
होता है।।२१।।
कौङ्कुमानामानः षष्टिः केतवः कुजात्मजा अङ्गारकपुत्राः। क्षतजानलानुरूपाः। क्षतजं
रक्तमनलोऽग्निस्तदनुरूपास्तत्सदृशाः। अतिलोहिता इत्यर्थः। त्रिचूलतारास्त्रिशिखास्त्रि-
तारका येषाम्। ते च सौम्याशासंस्थिता उत्तरस्यां दिशि दृश्यन्ते। पापाः पापफलाश्च।
तथा च गर्गः—
त्रिशिखाश्च त्रिताराश्च रक्ता लोहितरश्मयः।
प्रायशश्चोत्तरामाशां सेवन्ते नित्यमेव ते।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२२४ बृहत्संहिता
लोहिताङ्गात्मजा ज्ञेया ग्रहाः षष्टिः समासतः।
नामतः कौङ्कुमा ज्ञेया राज्ञां संग्रामकारकाः ।। इति ।। २१ ।।
अथ त्रयस्त्रिंशद्राहुपुत्रास्तानाह—
त्रिंशत्त्र्यधिका राहोस्ते तामसकीलका इति ख्याताः ।
रविशशिगा दृश्यन्ते तेषां फलमर्कचारोक्तम् ॥२२॥
राहु के पुत्र तामस-कीलक संज्ञक तैंतीस प्रकार के केतु हैं। ये सूर्य-चन्द्रमण्डल में
दिखाई देते हैं। इनका फल सूर्यचाराध्याय में 'तामसकीलकसंज्ञा राहुसुताः केतवः' इत्यादि
पद्य में कहा गया है।।२२।।
त्रिंशत्यधिकास्त्रयस्त्रिंशत्केतवो राहोः सुताः स्वर्भानुपुत्राः । ते च नामतस्तामसकीलका
इति ख्याताः प्रसिद्धाः । ते च रविशशिगा अर्कचन्द्रमण्डलस्था दृश्यन्ते अवलोक्यन्ते।
तेषां च फलं शुभाशुभमर्कचारोक्तं सूर्यचारे कथितम्—'तामसकीलकसंज्ञा राहुसुताः
केवतः' इति। तथा च गर्गः—
कृष्णाभाः कृष्णपर्यन्ताः सङ्कुलाः कृष्णरश्मयः।
राहुपुत्रास्त्रयस्त्रिंशत् कीलकाश्चातिदारुणाः ।।
रविमण्डलगाश्चैते दृश्यन्ते चन्द्रगास्तथा ।।
तथा च पराशरः—
अपर्वण्येव दृश्यन्ते ह्यङ्गिरःकाककीलकाः ।
रवेरेवाङ्गिरा मध्ये ह्युभयोः काककीलकौ ।।
अङ्गिराः सरथो धन्वी दृश्यते पुरुषाकृतिः ।
काकः कालाकृतिर्घोरस्त्रिकोणे वापि लक्ष्यते ।।
मण्डलं कीलके मध्ये मण्डलस्यासितो ग्रहः ।
महानुपविरोधाय यस्यर्क्षं तस्य मृत्यवे ।। इति ।। २२ ।।
अथ विंशत्यधिकं शतमग्निपुत्राणामाह—
विंशत्याधिकमन्यच्छतमग्नेर्विश्वरूपसंज्ञानाम् ।
तीव्रानलभयदानां ज्वालामालाकुलतनूनाम् ।। २ ३ ।।
अतिशय जाज्वल्यमान मूर्ति वाले अग्नि के पुत्र एक सौ बीस प्रकार के केतु हैं। ये
विश्वरूपसंज्ञक और बड़े भयङ्कर अग्निभय देने वाले होते हैं।।२३।।
अन्यदपरं शतं विंशत्याधिकं केतूनामग्नेरग्निपुत्राणां विश्वरूपसंज्ञानां विश्वरूपनाम्नाम्।
कीदृशानाम्? ज्वालामालाकुलतनूनां ज्वालामालाभिराकुला व्याप्तास्तनवो मूर्तयो येषाम्।
तथा तीव्रानलभयदानां तीव्रं घोरमनलभयमग्निभीतिं ये ददति। तथा च गर्गः—
नानावर्णा हुताशाभा दीप्तिमन्तो विचूलिनः ।
सृजन्त्यग्निमिवाकाशे सर्वे ज्योतिर्विनाशनाः ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

केतुचाराध्यायः २२५
तेऽग्निपुत्रा ग्रहा ज्ञेया लोकेऽग्निभयवेदिनः ।
विंशं ग्रहशतं घोरं विश्वरूपेति नामतः ।। इति ।। २३ ।।
अथ सप्तसप्ततिर्वायुपुत्रास्तानाह—
श्यामारुणा विताराश्चामररूपा विकीर्णदीधितयः ।
अरुणाख्या वायोः सप्तसप्ततिः पापदाः परुषाः ।। २४।।
श्याम वर्ण लेते हुये लोहित वर्ण, ताराओं से रहित, चामर के समान, विस्तृत किरण
और रूक्ष सतहत्तर वायुपुत्र केतु होते हैं। ये सभी अरुणसंज्ञक और पाप फल देने वाले
होते हैं।।२४।।
अरुणाख्या अरुणसंज्ञाः सप्तसप्ततिः केतवो वायोः सुताः अनिलपुत्राः। श्यामारुणाः
श्यामलोहितवर्णाः। वितारास्तारकवर्जिताः। चामररूपा बालव्यजनाकृतयः। विकीर्णदीधितयो
व्याक्षिप्त रश्मयः। परुषा रूक्षाः। ते च पापदा दुष्टफलदाः। अत्र येषां दिङ्नियमो नास्ति
तेऽनियतदर्शनाः सर्वासपि दिक्षु दृश्यन्ते। तथा च गर्गः—
अताररूपप्रतिमा धूम्ररक्तसवर्णिनः।
वातरूपा इवाभान्ति शुष्कविस्तीर्णरश्मयः।।
सप्ततिः सप्त चैवान्ये वायुपुत्रान् प्रचक्षते।
लोकविध्वंसना रूक्षा नामतस्त्वरुणा ग्रहाः।। इति ।। २४ ।।
अथाष्टौ प्रजापतिसुता द्वे च शते चतुरधिके ब्रह्मणः पुत्रास्तानाह—
तारापुञ्जनिकाशा गणका नाम प्रजापतेरष्टौ ।
द्वे च शते चतुरधिके चतुरस्रा ब्रह्मसन्तानाः ।।२५।।
तारापुञ्ज के समान प्रजापति के पुत्र आठ प्रकार के केतु हैं। ये गणकसंज्ञक और
अनिष्ट फल देने वाले होते हैं। साथ ही चतुर्भुजाकार ब्रह्मा के पुत्र चतुरस्रसंज्ञक एक सौ
चार केतु हैं। ये भी अनिष्ट फल देने वाले होते हैं। ये दोनों केतु सभी दिशाओं में उदित