बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 249, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंशनैश्चरचाराध्यायः २०९
विक्रयकारिणः। पण्यस्त्रियो वेश्याः। कन्यकाः कुमार्यः। महाराष्ट्रा महाराष्ट्रदेशे ये जना
निवसन्ति। एते सर्व एव पीड्यन्ते। आर्यम्णे उत्तरफल्गुन्यां नृपा राजानः। गुडमिक्षु-
विकारः। लवणं प्रसिद्धम्। भिक्षुका यतयः। अम्बु पानीयम्। एतानि। तक्षशिला नगरी।
एते सर्व एव पीड्यन्ते।।८।।
अथ हस्ते स्थितस्याह—
हस्ते नापितचाक्रिकचौरभिषक्सूचिका द्विपग्राहाः।
बन्धक्यः कौशलका मालाकाराश्च पीड्यन्ते ॥९॥
हस्त नक्षत्र में स्थित शनैश्चर हजाम, चक्रिक ( कुम्भार, तेली आदि ), चोर, वैद्य,
शिल्पी, हाथी पकड़ने वाले, वेश्या, कोशल देश में निवास करने वाले, माली—इन सबों
को पीड़ित करता है।।९।।
हस्तस्थे सौरे नापिताः श्मश्रुकर्मविदः। चाक्रिकाश्चक्रेण चरन्ति चाक्रिकाः, कुम्भ-
कारतैलिकप्रभृतयः। चौरास्तस्कराः। भिषजो वैद्याः। सूचिकाः प्रसिद्धाः शिल्पिनः। द्विपा
हस्तिनस्तेषां ग्राहा बन्धकाः। बन्धक्यो वेश्याः। कौशलका जनाः। मालाकाराः पुष्प-
प्रदायकाः। एते सर्व एव पीड्यन्ते।।९।।
अथ चित्रास्वात्योराह—
चित्रास्थे प्रमदाजनलेखकचित्रज्ञचित्रभाण्डानि।
स्वातौ मागधचरदूतसूतपोतप्लवनटाद्याः ॥१०॥
यदि शनैश्चर चित्रा नक्षत्र में स्थित हो तो स्त्रीगण, लेखक, चित्रकार, भाण्ड ( अनेक
प्रकार के वैश्यों के धन = 'भाण्डं वणिङ्मूलधने भूषाश्वभूषयोरि'ति मेदिनी )—इन सबों
को पीड़ित करता है। यदि स्वाती नक्षत्र में शनैश्चर स्थित हो तो मागध ( कीर्ति गाने वाले
या मगध देश में रहने वाले ), गुप्तचर, दूत, सारथी, नाव पर चलने वाले, नट आदि—
इन सबों को पीड़ित करता है।।१०।।
चित्रास्थे सौरे प्रमदाजनः स्त्रीलोकः। लेखका लिपिज्ञाः। चित्रज्ञाश्चित्रकर्मविदः।
चित्रभाण्डानि नानावर्णानि भाण्डानि। बहुवर्णानीत्यर्थः। एतानि पीड्यन्ते। स्वातौ स्थिते
सौरे मागधा नाम श्रावका जना वा मगधवासिनः। चरा गूढपुरुषाः। दूता गमागमकारिणः।
सूताः सारथयः कथाश्रावका वा। पोतप्लवाः पोतः समुद्रो येनोत्तीर्यते तत्र ये प्लवन्ते,
पोतेन यान्तीत्यर्थः। नटा नृत्यज्ञाः। आदिग्रहणादन्येऽपि ये गीतवाद्यज्ञास्ते सर्व एव
पीड्यन्ते।।१०।।
अथ विशाखास्थिते आह—
ऐन्द्राग्नाख्ये त्रैगर्तचीनकौलूतकुङ्कुमं लाक्षा।
सस्यान्यथ माञ्जिष्ठं कौसुम्भं च क्षयं याति ॥११॥
बृ० भ० प्र०-१४
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA