सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 250, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 250

२१० बृहत्संहिता
यदि विशाखा नक्षत्र में शनि बैठा हो तो त्रिगर्त, चीन और कुलूत देश में रहने वाले
मनुष्य, कुङ्कुम, लाख, धान्य, मञ्जीठ और कुसुम्भ के पुष्पों का नाश करता है।।११।।
ऐन्द्राग्नाख्ये विशाखायां स्थिते सौरे त्रैगर्ता जनाः। चीनाः। कौलूताः कुलूतनिवासिनः।
कुङ्कुमं काश्मीरम्। लाक्षा जतु। सस्यानि प्रसिद्धानि। अथ माञ्जिष्ठम्। अथशब्दः स्वार्थे।
माञ्जिष्ठया रक्तं माञ्जिष्ठम्। कौसुम्भञ्च। एतत्सर्वं क्षयं याति नश्यतीत्यर्थः।।११।।
अथाऽनुराधायामाह—
मैत्रे कुलूततङ्गणखसकाश्मीराः समन्त्रिचक्रचराः ।
उपतापं यान्ति च घाण्टिका विभेदश्च मित्राणाम् ॥१२॥
यदि शनैश्चर अनुराधा नक्षत्र में स्थित हो तो कुलूत, तङ्गण, खस (नेपाल),
काश्मीर—इन देशों में स्थित मनुष्य, मन्त्री और चक्रचर (कुम्भार-तेली आदि), घण्टा
बजाने वाले और शिल्पियों को पीड़ित करता है तथा मित्रों में परस्पर भेदभाव उत्पन्न
कराता है।।१२।।
मैत्रेऽनुराधायां कुलूतो देशस्तत्र ये जनाः। तङ्गणा जनाः। खसाः पर्वतवासिनः।
काश्मीरा जनाः। किम्भूताः? समन्त्रिचक्रचराः, मन्त्रिभिः सचिवैश्चक्रचरैः कुम्भकारप्रभृतिभिः
सहिताः। एते सर्वे उपतापं यान्ति उपद्रवं प्राप्नुवन्ति। तथा घाण्टिका घण्टावादिनः शिल्पि-
नस्तेऽप्युपतापं यान्ति। तथा मित्राणां सुहृदां च परस्परं विभेदो विश्लेषो भवति।।१२।।
अथ ज्येष्ठामूलयोराह—
ज्येष्ठासु नृपपुरोहितनृपसत्कृतशूरगणकुलश्रेण्यः ।
मूले तु काशिकोशलपाञ्चालफलौषधीयोधाः ॥१३॥
ज्येष्ठा नक्षत्र में स्थित शनैश्चर राजा, पुरोहित, राजाओं से पूजित, शूर, गण (संन्यासियों
के मठ), प्रधान कुल और जनसङ्घियों को पीड़ित करता है। मूल में स्थित शनैश्चर काशी,
कोशल, पञ्जाब—इन देशों में रहने वाले मनुष्य, फल, औषध और युद्ध करने वालों को
पीड़ित करता है।।१३।।
ज्येष्ठासु स्थिते सौरे नृपा राजानः। पुरोहितास्तदाचार्याः। नृपसत्कृता राजपूजिताः।
शूराः संग्रामवीराः। गणाः समूहा मठप्रायाः। कुलानि प्रधानकुलानि। श्रेणी बहूनां समान-
जातीयानां सङ्घः। एते सर्व एवोपतापं यान्ति। मूले तु स्थिते सौरे काशयो जनाः। कोशलाः।
पाञ्चालाः। फलान्याम्रादीनि। ओषध्यः प्रसिद्धाः। योधाः संग्रामकुशलाः। एत एवोपतापं
यान्ति।।१३।।
अथ पूर्वाषाढायामाह—
आप्येऽङ्गवङ्गकौशलगिरिव्रजा मगधपुण्ड्रमिथिलाश्च ।
उपतापं यान्ति जना वसन्ति ये ताम्रलिप्त्यां च ॥१४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA