बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

२२४ बृहत्संहिता
लोहिताङ्गात्मजा ज्ञेया ग्रहाः षष्टिः समासतः।
नामतः कौङ्कुमा ज्ञेया राज्ञां संग्रामकारकाः ।। इति ।। २१ ।।
अथ त्रयस्त्रिंशद्राहुपुत्रास्तानाह—
त्रिंशत्त्र्यधिका राहोस्ते तामसकीलका इति ख्याताः ।
रविशशिगा दृश्यन्ते तेषां फलमर्कचारोक्तम् ॥२२॥
राहु के पुत्र तामस-कीलक संज्ञक तैंतीस प्रकार के केतु हैं। ये सूर्य-चन्द्रमण्डल में
दिखाई देते हैं। इनका फल सूर्यचाराध्याय में 'तामसकीलकसंज्ञा राहुसुताः केतवः' इत्यादि
पद्य में कहा गया है।।२२।।
त्रिंशत्यधिकास्त्रयस्त्रिंशत्केतवो राहोः सुताः स्वर्भानुपुत्राः । ते च नामतस्तामसकीलका
इति ख्याताः प्रसिद्धाः । ते च रविशशिगा अर्कचन्द्रमण्डलस्था दृश्यन्ते अवलोक्यन्ते।
तेषां च फलं शुभाशुभमर्कचारोक्तं सूर्यचारे कथितम्—'तामसकीलकसंज्ञा राहुसुताः
केवतः' इति। तथा च गर्गः—
कृष्णाभाः कृष्णपर्यन्ताः सङ्कुलाः कृष्णरश्मयः।
राहुपुत्रास्त्रयस्त्रिंशत् कीलकाश्चातिदारुणाः ।।
रविमण्डलगाश्चैते दृश्यन्ते चन्द्रगास्तथा ।।
तथा च पराशरः—
अपर्वण्येव दृश्यन्ते ह्यङ्गिरःकाककीलकाः ।
रवेरेवाङ्गिरा मध्ये ह्युभयोः काककीलकौ ।।
अङ्गिराः सरथो धन्वी दृश्यते पुरुषाकृतिः ।
काकः कालाकृतिर्घोरस्त्रिकोणे वापि लक्ष्यते ।।
मण्डलं कीलके मध्ये मण्डलस्यासितो ग्रहः ।
महानुपविरोधाय यस्यर्क्षं तस्य मृत्यवे ।। इति ।। २२ ।।
अथ विंशत्यधिकं शतमग्निपुत्राणामाह—
विंशत्याधिकमन्यच्छतमग्नेर्विश्वरूपसंज्ञानाम् ।
तीव्रानलभयदानां ज्वालामालाकुलतनूनाम् ।। २ ३ ।।
अतिशय जाज्वल्यमान मूर्ति वाले अग्नि के पुत्र एक सौ बीस प्रकार के केतु हैं। ये
विश्वरूपसंज्ञक और बड़े भयङ्कर अग्निभय देने वाले होते हैं।।२३।।
अन्यदपरं शतं विंशत्याधिकं केतूनामग्नेरग्निपुत्राणां विश्वरूपसंज्ञानां विश्वरूपनाम्नाम्।
कीदृशानाम्? ज्वालामालाकुलतनूनां ज्वालामालाभिराकुला व्याप्तास्तनवो मूर्तयो येषाम्।
तथा तीव्रानलभयदानां तीव्रं घोरमनलभयमग्निभीतिं ये ददति। तथा च गर्गः—
नानावर्णा हुताशाभा दीप्तिमन्तो विचूलिनः ।
सृजन्त्यग्निमिवाकाशे सर्वे ज्योतिर्विनाशनाः ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA