भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

भगवान् वेधाःRight:कालं भुवनभीषणम् ॥ १० ॥`

Footnotes at bottom:
Line 28:
१. कालदमने उत्तरखण्डे-बड़ौ।
Line 29:
२. आर्षप्रयोगः ।

Let's check line 3:
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे 'कालदमनोपाख्याने
Wait, look at footnote 1:
१. कालदमने उत्तरखण्डे-बड़ौ।
In line 3, before कालदमनोपाख्याने, there is a superscript mark: 'कालदमनोपाख्याने. That is footnote reference 1, printed as ' or १.
Let's transcribe it faithfully.

Let's do a complete final review of every line:
स्वस्यापि यः कलयता मघोनः शङ्करस्य च। -> wait, is there a space before the danda? Yes: च ।
सृष्टिस्थितिलयाधारः स काल. समुपाययौ ॥ २६ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे 'कालदमनोपाख्याने
प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
✤ (or separator)
द्वितीयोऽध्यायः
[L

• २७८ -
  विधिरुवाच
  गच्छ त्वं काल साकेतनगरे भुविभूषणे ।
  यत्र रामः स्वयं भाति सीतया भ्रातृभिः सह ॥ ११ ॥
  जानकीशः समस्तेशः परमात्मा स्वयं प्रभुः ।
  तवापि स नियन्तेति प्रार्थनीयस्त्वया विभुः ॥ १२ ॥
  अवतारचरित्राणि कृतानि भगवंस्त्वया ।
  अतः परं निजं धाम प्रमोदविपिनाभिधम् ॥ १३ ॥
  अभ्यायाहि महाराज न हिते व्यक्तिरन्यथा ।
  भृतस्त्वया त्रयीधर्मो रक्षिता द्विजदेवताः ॥ १४ ॥
  किमर्थमधुना देव स्थीयते भवता प्रभो ।
  न हिते समवस्थानं प्रकटं भुवि सर्वदा ॥ १५ ॥
  धर्मसंस्थापनार्थाय व्यक्तिस्तव युगे युगे ।
  कृतानि देवकृत्यानि समस्तानां हितानि च ॥ १६ ॥
  प्रमोदवनमागच्छ राम त्वमधुना प्रभो ।
  निवारय व्रजस्त्रीणां वेदनां विरहोद्भवाम् ॥ १७ ॥
  पुत्रस्नेहातिवश्या

• २७९ -
  कोटिरुद्रभुजं कोटिवसिष्ठादिविनाशकम् ।
  कोटिदेवेन्द्रविलयं कोटिदेवभवं तथा ॥ २७ ॥
  आधिदैविकमध्यात्ममाधिभौतिकमेव च ।
  अक्षरं त्रिगुणातीतं त्रिभवं त्रिभवातिगम् ॥ २८ ॥
  त्रिविष्टपेशसम्पूज्यं ब्रह्मरुद्रादिभीषणम् ।
  एवंविधं प्रभुं रामं दृष्ट्वा कालो व्यकम्पत ॥ २९ ॥
  न्यमीलयद् दृशौ भीत्या द्रष्टुं नाशकदीश्वरम् ।
  स्थातुं च नाशकत् स्थानेऽपलायत दिशो दश ॥ ३० ॥
  नतः सौम्यतरो भूत्वा कथंचित्पुनराययौ ।
  धैर्यं बद्ध्वा दृढं धीरो निदेशं ब्रह्मणः स्मरन् ॥ ३१ ॥
  स्फुटीचकार सहजानात्मनः सकलान् गुणान् ।
  सिषेच पुरवीथींश्च शीतलैश्चन्दनोदकैः ॥ ३२ ॥
  प्रफुल्लकुमुदाम्भोजमकाण्डमभवत्सरः ।
  अकाले चाग्निहोत्राणि हव्यगन्धानि जज्वलुः ॥ ३३ ॥
  ववुर्वाताः सुखस्पर्शाः सुनक्षत्रमभून्नभः ।
  ऋतुराजः प्रादुरासीत्प्रोत्फुल्लकुमुदाकरः ॥ ३४ ॥
  केकीशुकपिकध्वानचकोरीध्वनिमञ्जुलः ।
  श्रियमाकालिकीं वीक्ष्य मेने कालकृतं विभुः ॥ ३५ ॥
  अद्य कालः समायास्यन् कुरुते मे प्ररोचनम् ।
  फलस्तावितदेहे च कर्मकाण्डेऽतिदुष्करे ॥ ३६ ॥
  ततः पार्श्वस्थितं शेषं लक्ष्मणं लोकमङ्गलम् ।
  प्रतिहारपदं दत्त्वा स्थापयद् द्वारि राघवः ॥ ३७ ॥
  तत एकान्तगं दूरे रामं भुवनभूषणम् ।
  आजगाम स्वयं कालः कालकालं कृपानिधिम् ॥ ३७ ॥
  अतिसौम्यं वपुः कृत्वा कोटिचन्द्रसुशीतलम् ।
  सुवेशं सुमुखं स्वक्षं सुरूपं सुन्दरोत्तमम् ॥ ३९ ॥
  सोऽपश्यन्मणिपीठस्थं रामचन्द्रं जगद्धितम् ।
  प्रावृषेण्यघनश्यामं सुधावर्षिणमद्भुतम् ॥ ४० ॥
  फुल्लेन्दीवरसंकाशं मनोज्ञकरणेक्षणम् ।
  कोटिकन्दर्पलावण्यं कौस्तुभोद्भासितं गले ॥ ४१ ॥
  पादाङ्गुलिनखद्योतपराभूतेन्दुमण्डलम् ।
  शृङ्गारमिव मूर्त्याढ्यं प्रेमाणमिव भासुरम् ॥ ४२ ॥

• २८० -
  साक्षाच्छ्रीसहजाकान्तं पादपङ्कजकोमलम् ।
  दूरादेव प्रभुं दृष्ट्वा साष्टाङ्गं प्रणनाम ह ॥ ४३ ॥
  तुष्टाव चाञ्जलिं बद्ध्वा भक्त्या नमितमस्तकः ॥ ४४ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे कालदमनोपाख्याने
  द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
  ✤
  तृतीयोऽध्यायः
  काल उवाच
  त्वमादिकालः पुरुषः पुराणो ममापि कालः स्वजनैकबन्धो ।
  अहं ग्रसामि त्रिजगत्समस्तं त्वां यः प्रपन्नस्तमृते विचक्षणम् ॥ १ ॥
  नतोऽस्मि ते नाथ पदारविन्दं न यत्प्रपद्याश्वशुभं लभन्ते ।
  भयं मदीयं विषहं दुरन्तं पादावधिस्तम्बमुपात्तविक्रयम् ॥ २ ॥
  तवाज्ञया नाथ शशिनं कुवेरं ब्रह्माणमुच्चैरधरेऽप्यनन्तम् ।
  हरामि वेगेन निजेन दुर्धरो महानदीपूरजवातिगामी ॥ ३ ॥
  कृत्यं ममैतद्विहितं त्वयैव यद्भूतमात्रग्रसनं जवेन ।
  न मां निरोद्धुं प्रभवन्ति केचिन्महामुनीन्द्रा अपि योगसिद्धाः ॥ ४ ॥
  दुर्वारवेगोऽस्मि तवाज्ञया प्रभो त्वदीहितं संघटयामि नित्यम् ।
  भिन्दामि शैलान् प्रहरामि वज्रं हरामि लोहालयमध्यगानपि ॥ ५ ॥
  भवत्कृपा यत्र च राम तं जनं विहाय दूरे विचरामि भीतवत् ।
  न यत्र माया प्रभवेद् दुरत्यया कथं नु तत्र प्रभवामि वर्तितुम् ॥ ६ ॥
  त्वमेक ईशोऽसि ममाप्यधीश्वर ब्रह्मादयो मद्बशगाः समंततः ।
  तमीशितारं मम विष्टपानां गच्छामि त्वां नाथ शरणं शरण्यम् ॥ ७ ॥
  किं तु प्रभो ब्रह्मशक्रादिभिः कृतां विज्ञप्तिमेकां विनिवेदयामि ।
  स्वेच्छा समग्रैकवशो भवांस्तथाप्यवितुमहौसि विभो रघूद्वह ॥ ८ ॥
  त्वं भूमिभारसंहृत्यै सम्प्राप्तोऽसि रघोः कुले ।
  रचितानि चरित्राणि लौकिकालौकिकानि च ॥ ९ ॥
  उद्धृताश्च निजा भक्ताः पादच्छायावलम्बिनः ।
  विपदो नाशितास्तेषां दृष्टराक्षसनाशनात् ॥ १० ॥
  देवानां च हितं यच्च यच्च वै मानुषं हितम् ।
  त्रैलोक्यस्य हितं यच्च तत्त्वया रचितं प्रभो ॥ ११ ॥

• २८१ -
  ज्यास्फालनेन धनुषो वीरेन्द्रेण त्वया जिताः ।
  सुबाहुमारीचमुखा राक्षसा अतिमायिनः ॥ १२ ॥
  बहुबाहुप्रहरणा बहुयुद्धविशारदाः ।
  बहुमायाविनो धूर्ता रात्रियुद्धेषु कोविदाः ॥ १३ ॥
  उल्कामुखा अग्निमुखा विकटाङ्गा विलोचनाः ।
  करालदर्शना घोरा भूतसैन्यसहायकाः ॥ १४ ॥
  रुद्रदत्तवरास्तीव्रास्तीव्रप्रहरणास्तथा ।
  ईदृग्विधाः सुसंरब्धास्त्वया दैत्या निवारिताः ॥ १५ ॥
  ते चापि रिपवो राम त्वया स्वात्मनि वेशिताः ।
  मोचिता घोरसंसारक्लेशाद्द्रुक्तपदं गताः ॥ १६ ॥
  इदमद्भुतमाहात्म्यं तव राम निशामय ।
  राक्षसा अपि यन्मुक्तिं गमिताः स्वपदाङ्किताम् ॥ १७ ॥
  किं तु भक्ताः स्वपादाब्जसेवकाः साधुवर्त्मगाः ।
  मोचिता भवदुःखेभ्यो नाथेनामिततेजसा ॥ १८ ॥
  अतः परं प्रभो श्रीमन् विश्वस्याभ्युदयोऽभवत् ।
  तवैव कृपया नाथ राम सुभगवर्मणः ॥ १९ ॥
  न ते योनिं विदुर्देवा न मर्त्या नापि ये परे ।
  त्वमेकान्तस्वधाम्न्येव रममाणोऽसि नित्यशः ॥ २० ॥
  न ते गुणांस्तथा कर्माण्यन्याचरितान्यपि ।
  विदन्ति ते सूक्ष्मदृशो ये मायां कालमत्यगुः ॥ २१ ॥
  त्वमेव स्वात्मनः स्थानं जानासि रघुनन्दन ।
  न ते व्यक्तिः कापि भवे दृश्यते भूतलेऽपि वा ॥ २२ ॥
  त्वं सूर्यस्त्वं शशाङ्कश्च त्वं सर्वे ग्रहतारकाः ।
  जङ्गमं स्थावरं चापि त्वमेव रघुपुङ्गव ॥ २३ ॥
  स्वच्छन्दं क्रीडतो नाथ तव लीलारसात्मनः ।
  बहूनि कोटिवर्षाणि व्यतीतानि रमापते ॥ २४ ॥
  रुद्धो यमपुरीमार्गस्त्वयि जाग्रति भूतले ।
  विधेश्च सृष्टिवैषम्यसामर्थ्यं प्रविलोपितम् ॥ २५ ॥
  सर्वे मनुष्याः सुखिनः सर्वे भाग्येन पूरिताः ।
  सर्वे पूर्णायुषो राम सर्वे स्वेच्छैकमृत्यवः ॥ २६ ॥
  यत्र यत्र पदाम्भोजस्पर्शो जातस्तव प्रभो ।
  तत्र तत्र न पश्यामि दौर्भाग्यमपि दुर्गतिम् ॥ २७ ॥
  ३६

• २८२ -
  एते त्वयैवाधिकृताः सुरेश्वरा व्यर्थाधिकारा अभवन् समस्ताः ।
  सर्वं जगद् राम त्वयाभिपाल्यमानं सुखाम्भोनिधिमग्नमस्ति ॥ २८ ॥
  नित्योत्सवो नित्यमहोदयश्च नित्यं शुभं नित्यसुखं गृहे गृहे ।
  राज्यं भवे कुर्वति राघवेन्द्र त्वयि गृहाः सर्वसुखाय चाभवन् ॥ २९ ॥
  एवं कृत्वा जगत्सर्वं मङ्गलायतनं प्रभो ।
  अभ्युपेहि परं दिव्यं स्वंधाम त्रिगुणातिगम् ॥ ३० ॥
  न यत्र वाङ् नैव मनःप्रसारो न कालमायादिगुणप्रवेशः ।
  तदेव ते धाम प्रमुद्धनं हि लीलालयं दिव्यदिव्यं परात्परम् ॥ ३१ ॥
  नित्यरासविलासाय सरयूपुलिनस्थितम् ।
  ब्रह्मशक्रादयो देवा ईक्षन्ते बहुभाग्यतः ॥ ३२ ॥
  इति विज्ञापितो नाथ ब्रह्मणा लोकभर्त्तृणा ।
  तन्निशम्य यथा स्वेच्छं क्रियतां कोविदेश्वर ॥ ३३ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे कालदमनोपाख्याने
  तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
  🞽
  चतुर्थोऽध्यायः
  श्रीराम उवाच
  एवमेतत्त्वया काल यथोक्तं ब्रह्मणो वचः ।
  सम्पादितं मया कार्यं देवानां च तथा नृणाम् ॥ १ ॥
  नाधुना मम कर्त्तव्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
  उज्जासिता यद्रिपवो महान्तो राक्षसाधिपाः ॥ २ ॥
  तथापि ब्रह्मणो वाच्यं त्वया मद्वचनादिदम् ।
  कालमायातिगां लीलां कथं तौ वर्जयिष्यतः ॥ ३ ॥
  किं चतुर्दश लक्ष्याणि किमायुर्ब्रह्मणोऽपि च ।
  किं कल्पाः कोटिकल्पाश्च पुरुषश्चायुरेव च ॥ ४ ॥
  किं कार्त्स्न्य च माहात्म्यं किं कालकलनापि च ।
  न मे भवेत्परिच्छेदो ब्रह्मकल्पशतैरपि ॥ ५ ॥
  कथं त्वया ज्ञातमिदं विरञ्चे चतुर्दश प्रययुर्वर्षपूगाः ।
  भवादृशाः कोटिविरञ्चयोगता विक्रीडतो मे सहजं प्रमुद्धने ॥ ६ ॥

• २८३ -
  वर्षाण्यतीतानि चतुर्दशेति त्वयोदितं नोभयथापि संगतम् ।
  निमेषमात्रं मम तु प्रयातं स्वच्छन्दलीलस्य सलक्ष्मणस्य ॥ ७ ॥
  निजवर्षप्रमाणेन न मे वर्षाणि वै विधे ।
  नाहं पर्यनुयोगाहंस्तव वान्यस्य कस्यचित् ॥ ८ ॥
  इति वक्तव्यमसकृद्ब्रह्मणे मूढबुद्धये ।
  उक्त्वा च पुनरागच्छ मन्त्रः कार्यस्त्वया सह ॥ ९ ॥
  तथेत्युक्त्वा विभु भक्त्या प्रणम्य च मुहुर्मुहुः ।
  ब्रह्मलोकेऽगमत्कालः साष्टाङ्गं च प्रणम्य तम् ।
  उवाच तत्समस्तं यत् प्रभूराह रघूद्वहः ॥ १० ॥
  ब्रह्मोवाच
  एवमेव स वै नाथः कालमायागुणेश्वरः ।
  स्वच्छन्दलीलः स्वच्छन्दः सच्चिदानन्दविग्रहः ॥ ११ ॥
  श्रीमान् सहजशोभाढ्यो गुणी च गुणनायकः ।
  कस्तं निरोद्धुं प्रभवेद्भगवन्तं सनातनम् ॥ १२ ॥
  स्वयं लक्ष्मीपतिं वीरं स्वयं सर्वशुभाकरम् ।
  यथा तस्य प्रभोरिच्छा तथा कार्यं करोतु च ।
  वयं सर्वे वशे तस्य न तस्येशश्च कश्चन ॥ १३ ॥
  काल उवाच
  मया प्रदर्शितं घोरं स्वरूपं कालमेधसे ।
  साधारणं नरं ज्ञात्वा पुरुषं पुरुषोत्तमम् ॥ १४ ॥
  तस्य रूपं च परमं मत्तोऽप्यतिभयानकम् ।
  घोरघोरतरं दृष्ट्वा पलायनपरोऽभवम् ॥ १५ ॥
  भयेन प्रस्खलत्पादः प्रस्खलन्मूर्द्धजावलिः ।
  पदे पदे कम्पमानो नाहं धैर्यधरोऽभवम् ॥ १६ ॥
  ततः सौम्यं वपुः कृत्वा गतोऽहं प्रभु संनिधौ ।
  गृहीत्वा तस्य पादौ तु तूष्णीमास भयानतः ॥ १७ ॥
  ततोऽतिकृपया पूर्णः प्रभुर्मा स ददर्श ह ।
  कृपया मां स विज्ञाप्यं त्वदुक्तं च न्यवेदयम् ॥ १८ ॥
  तच्छ्रुत्वा भगवान् राम इदमूचे कृपानिधिः ।
  न मे लीला परिच्छेद्या ब्रह्मणा च त्वयापि च ॥ १९ ॥
  ब्रह्मोवाच
  महान्विनयो जातो यद् रामस्य विभीषिकाम् ।
  कर्तुं प्रदर्शयामास स्वस्वरूपं भवान् प्रभोः ॥ २० ॥

– १८४ –
तेनैव निर्मितस्त्वं वै अहं चान्ये तथा सुराः ।
कस्तं भीषयितुं शक्तो रामदेवं जनार्दनम् ॥ २१ ॥
यस्य घोरतरं रूपं दृष्ट्वा सद्यः पलायते ।
भवान् भवस्य सर्वस्य भीषणो भूरि विक्रमः ॥ २२ ॥
यस्य घोरं वपुर्दृष्ट्वा राक्षसा ब्रह्मराक्षसाः ।
कूष्माण्डभूतवेताला धावन्ति हरितोदश ॥ २३ ॥
यस्य घोरं वपुर्दृष्ट्वा विघ्नौघाश्च विनायकाः ।
दुर्दर्शना घोररूपा धावन्ति कृतभीतयः ॥ २४ ॥
तं भीषयितुमीशानं प्रवृत्तो यदि वै भवान् ।
तदापराधः संजातः प्रभावविनयात्मकः ॥ २५ ॥
तस्यापराधस्य शमं विधातुं प्रभोः समीपं तु पुनः प्रया हि ।
शीघ्रप्रसादो भगवान् राघवेन्द्रोऽचिरात् प्रसन्नो भविता न संशयः ॥ २६ ।
इत्युक्त्वा भगवान् ब्रह्मा कालं सद्यो व्यसर्जयत् ।
स च नत्वा विधिं पश्चाद् रामसंनिधिमागमत् ॥ २७ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे कालदमनोपाख्याने
चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
❊
पञ्चमोऽध्यायः
ब्रह्मोवाच
आयातं कालमाज्ञाय रामस्त्रिभुवनेश्वरः ।
स्वजनं विसर्जयामास प्रातीहार्ये च लक्ष्मणम् ॥ १ ॥
सहजानन्दिनीं देवीं जानकीं स्वस्वरूपिणीम् ।
सिंहासने समास्थाप्य स्वयमन्तर्दधे विभुः ॥ २ ॥
कालस्त्रैलोक्यमहिषीं प्रमोदवननायिकाम् ।
नत्वा दूरात्सविनयं यावत्प्रैक्षत राघवम् ॥ ३ ॥
तावत्सापि परालक्ष्मीः स्वयमन्तर्दधे शनैः ।
तौ दिव्यकेलिरसिकौ प्रमोदवनमीयतुः ॥ ४ ॥
सहजारामचन्द्रौ च रासलीलां वितेनतुः ।
कुञ्जमन्दिरमध्यस्थौ सखीकोटिनिषेवितौ ॥ ५ ॥

• २८५ -
  तुल्यतारुण्यकौ शूरौ रतियुद्धविशारदौ ।
  सरयूमन्दपवनपरिश्रान्तातिवीजितौ ॥ ६ ॥
  दाम्पत्यप्रेमरसिकौ चन्द्रिकायास्तमन्मथौ ।
  वेतसीवनविश्रान्तौ वर्षतावद्रिसेविनौ ॥ ७ ॥
  रत्नाद्रिशिखरोत्तुङ्गमञ्जुकुञ्जविहारिणौ ।
  चित्राद्रिस्फटिकशिलागङ्गास्रोतोविलासिनौ ॥ ८ ॥
  न यत्र कालगमनं न मायागमनं तथा ।
  यत्रानन्दमयी भूमिर्यत्रानन्दमयी सरित् ॥ ९ ॥
  यत्रानन्दमयः शैलो यत्रानन्दमयं सरः ।
  सर्वं परब्रह्ममयं यत्र श्रीरामपत्तनम् ॥ १० ॥
  एवं सिंहासनं शून्यं दृष्ट्वा कालः समंततः ।
  त्रैलोक्ये मृगयामास सीतारामात्मकं युगम् ॥ ११ ॥
  नैव लेभे ततो गन्तुं प्रमोदवनमागतः ।
  यावत्प्रविशते तत्र तावत्तद्द्वार्यदृश्यत ॥ १२ ॥
  सहस्त्रवदनो घोरः पुरुषोऽतिभयानकः ।
  तमनादृत्य सोऽन्तः स्थो भवितुं प्रारभद्बलात् ॥ १३ ॥
  स तेन वारितस्तत्र कालस्त चाप्यपृच्छत ।
  ममान्तर्गमनं देहि वनेऽस्मिन् घोरपूरुष ॥ १४ ॥
  ततस्तमाह पुरुषो मां युद्धेन पराभव ।
  ततस्त्वमस्मिन् विपिने प्रवेशं लप्स्यसे बलात् ॥ १५ ॥
  ब्रह्मोवाच
  ततस्तयोर्युद्धमभून्महाघोरतरं परम् ।
  परस्परप्रहरणौ विदारितपरस्परौ ॥ १६ ॥
  परस्परातिदुर्धर्षौ परस्परप्रकोपनौ ।
  परस्परोच्चण्डवेगौ परस्परनिपातिनौ ॥ १७ ॥
  एवं वर्षसहस्राणि तयोर्युद्धं परस्परम् ।
  अभूद्यत्र कियांल्लोकस्त्वन्यां प्रकृतिमागतः ॥ १८ ॥
  ततः पराजितः कालः पुरुषेणामितौजसा ।
  मूर्च्छितो न्यपतद्भूम्या वाताहत इव द्रुमः ॥ १९ ॥
  पतितो धरणी तं च सोऽपृच्छच्छनकैर्गिरा ॥ २० ॥
  काल उवाच
  कस्त्वं पुरुषशार्दूल कच्चिद्रुक्कोऽसि मत्प्रभोः ।
  न चेदेवं विक्रमस्ते कथमेवंविधो भवेत् ॥ २१ ॥

• २८६ -

पुरुष उवाच
अहं रामस्य भक्तोऽस्मि प्रमोदवनरक्षकः ।
कोऽन्तःप्रवेष्टु मर्होऽस्ति व्रजभक्तजनं विना ॥ २२ ॥
ततः कालः पराभूतोन्ववर्तत दिवं प्रति ।
मध्येपथं तु सविधे वसिष्ठस्याश्रमे शुचौ ॥ २३ ॥
निर्वाणे गण्डकोगङ्गासंगमे ह्यतिपावने ।
तत्र दिव्यवने रामं ददर्श स किरातिनम् ॥ २४ ॥
मृगयाभिरतं वीरं सीतासंशोभिविग्रहम् ।
खेलन्तं मृगयूथेन मृगराजमिवोद्धुरम् ।
उपरिष्टाच्छ्वेतहये पर्यारूढं घनोपमम् ॥ २५ ॥
तं दृष्ट्वा प्रणनामैष प्रभुं त्रैलोक्यनायकम् ।
पपात पादयोः पश्चात्परिपूर्णदयानिधेः ॥ २६ ॥
पूर्वापराधशमनाय विधेर्नियोगात् तुष्टाव राघववरं करुणासमुद्रम् ।
उन्निद्रपुष्करदलायतलोचनान्तं दृष्ट्वामितामृतकृपारसभूरिधारम् ॥ २७ ॥
नमस्ते करुणासिन्धो नमस्ते भक्तवत्सल ।
नमस्ते दीनलोकाप्त क्षमस्व मम दुर्नयम् ॥ २८ ॥
नमस्ते राम राजीवनेत्र लालितविग्रह ।
भक्तौघनयनानन्द क्षमस्व मम दुर्नयम् ॥ २९ ॥
नमस्ते कालमायादिगुणवश्यैकवारक ।
स्ववश्य कमलाकान्त क्षमस्व मम दुर्नयम् ॥ ३० ॥
नमस्ते त्रिजगन्नाथ ब्रह्मरुद्रादिदैवत ।
मायाधीश हि सर्वेश क्षमस्व मम दुर्नयम् ॥ ३१ ॥
भीषणानां भीषणस्त्वं सुन्दराणां च सुन्दरः ।
सौम्यानां च तथा सौम्यः कठोराणां कठोरकः ॥ ३२ ॥
मृदूनां मृदुलश्चासि पृथूनां त्वं पृथुः प्रभो ।
नियन्तॄणां नियन्ता च लोकेशो लोकरक्षिणाम् ॥ ३३ ॥
प्रचण्डानां प्रचण्डस्त्वमुद्धतानां तथोद्धतः ।
यद्वस्तु यद्यादृशं च तस्य रूपं त्वमेव हि ॥ ३४ ॥
आधिदैविकमध्यात्ममधिभूतमथापि च ।
तस्यते नाथ मत्तोऽपि भीषणस्य मदीशितुः ॥ ३५ ॥
विभीषिकार्थं यदहं निजरूपमदर्शयम् ।
स एव मेऽपराधोऽभूत्प्रभो दुर्विनयात्मकः ॥ ३६ ॥

तस्यापराधस्य शमाय राम तवाङ्घ्रिमूलं शरणं प्रपद्ये ।
स्वानामभीतिप्रदमात्मदीयं निवृत्तमायागुणमीशवन्द्यम् ॥ ३७ ॥
तस्यापराधस्य शमाय राम भजामि ते नामपदार्णयुग्मम् ।
एकं तु मायेन्धनदाहनेन्धं परं पदं नाथपरं पदं ददत् ॥ ३८ ॥
तस्या पराधस्य शमाय राम पश्यामि रूप तव योगिमृग्यम् ।
यदिहते द्रष्टुमनन्तनामा शेषः स्वयं श्रीश्च परापरेशा ॥ ३९ ॥
तस्या पराधस्य शमाय राम करोमि ते भक्तिमपारवीर्याम् ।
यदाश्रयातः प्रियतामुपागताः श्रीमच्छुकव्यासपराशराद्याः ॥ ४० ॥
एवं स्तुत्वा स्थिते तस्मिन् प्रणते दीनदीनवत् ।
उवाच प्रहसन् रामः करुणारस वारिधिः ॥ ४१ ॥
श्रीराम उवाच
कुत्र कुत्र गतः काल मदन्वेषणकारकः ।
तत्र तत्र च किं वृत्तं ज्ञातं मे किन्तु वैभवम् ॥ ४२ ॥
काल उवाच
गतः साकेतनगरे तत्र त्वां समलोकयम् ।
अदर्शनं प्रभो स्मृत्वां रमादेवीमलोकयम् ॥ ४३ ॥
ततो राम रमादेवी तिरोधानमुपागमत् ।
ततस्तद्युगलान्वेषी बभ्रामाहं त्रिलोकगः ॥ ४४ ॥
ततः प्रमोदविपिनं गन्तुमारब्धवानहम् ।
तद्द्वाःस्थेनातिघोरेण पुरुषेण महौजसा ॥ ४५ ॥
सहस्रवदने नाहं युद्धं कृत्वा पराजितः ।
ततो विवर्णवदनो यातुं ब्रह्मगृहं प्रति ॥ ४६ ॥
इयेषाहं मध्यपथे भाग्याच्च तव दर्शनम् ।
प्राप्तवान् रघुशार्दूल गतश्चाहं कृतार्थताम् ॥ ४७ ॥
श्रीराम उवाच
अत्राप्यस्मि च तत्रास्मि साकेतनगरोत्तमे ।
प्रमादविपिने वास्मि सर्वत्रास्मि निजे वशः ॥ ४८ ॥
अधुना गच्छ तत्रैव यत्र सिंहासनं मम ।
साकेतनगरस्थाने शुभेप्रासाद वेश्मनि ॥ ४९ ॥
ततो नत्वागत्कालः साकेतनगरीं प्रति ।
यत्र सिंहासनं रम्यं नित्यं रामस्य राजते ॥ ५० ॥

• २८८ -
  प्रासादतलवेश्मस्थं सौवर्णरत्ननिर्मितम् ।
  अधस्स्थदिव्यसौवर्णमणिमत्पादुकायुगम् ॥ ५१ ॥
  दिव्यातपमच्छायाढ्यं स्थिते चामरराजितम् ।
  महास्फटिकपीठे न राजितं रत्नशोभितम् ॥ ५२ ॥
  अनेकमणिसौवर्णकिंकिणीजालमण्डितम् ।
  त्रैलोक्यव्याप्तपरमप्रभासंदोहभूषितम् ॥ ५३ ॥
  सुवर्ण रत्ननिःश्रेणीच्छन्नदिव्यदुकूलकम् ।
  दिव्यवस्त्रपरीधानं स्वाराज्यपदभाजनम् ॥ ५४ ॥
  ब्रह्मशक्रादिमुकुटमणिघृष्टान्तभागकम् ।
  स्वयंलक्ष्मीनिरस्थानं साम्राज्यस्थानमुत्तमम् ॥ ५५ ॥
  अनन्यसाधारणपर श्रीमच्चरणाङ्कितम् ।
  सहजानन्दिनीपादपद्माङ्कित मनोहरम् ॥ ५६ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसम्वादे उत्तरखण्डे कालवमनोपाख्याने
  पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
  [L1

• २८९ -
  मदाज्ञयैवाधुना त्वं निजां शक्तिं प्रसारय ।
  वसुधां वसुभिः पूर्णां संकोचय बलादिमाम् ॥ ७ ॥
  मणीनामाकरेष्वङ्ग सौवर्णेष्वाकरेषु च ।
  कन्दरासु निधिस्थानेष्वनन्यश्रीप्रदायिषु ॥ ८ ॥
  वनेषु च फलाढ्येषु रत्नशैलेषु भूरिषु ।
  प्रत्यक्षलक्ष्मीस्थानेषु प्रसारय निजं बलम् ॥ ९ ॥
  सरःसु पद्मपूर्णेषु परागौघसुगन्धिषु ।
  राजहंसकलध्वानमनोहारिषु वीचिषु ॥ १० ॥
  रत्ननिःश्रेणिकाशोभामण्डितेषु महत्सु च ।
  समुद्रतुल्यरूपेषु दिव्यरत्नाकरेषु च ॥ ११ ॥
  मुक्तामाणिक्यशोभाढ्येष्वनन्तगुणवत्सु च ।
  देवाङ्गनादेवयानमानसादिषु भूरिशः ॥ १२ ॥
  श्रीसंकोचकरं तेषु प्रसारय निजं बलम् ।
  अग्निहोत्रेषु विप्राणां यज्ञस्थानेषु कोटिशः ॥ १३ ॥
  प्रत्यक्षवह्निस्थानेषु धर्मकर्मालयेषु च ।
  ब्रह्मादिषु च देवेषु रुद्रशक्रादिकेषु च ॥ १४ ॥
  श्रीविद्यादिषु विद्यासु महाविद्यासु सर्वशः ।
  चिन्तामणिपराढ्येषु मन्त्रेष्वद्वयवाचिषु ॥ १५ ॥
  द्वयवात्रिषु चाग्र्येषु महासाम्राज्यदायिषु ।
  नृसिंहे च हयग्रीवे श्रीमद्गोपालमन्त्रके ॥ १६ ॥
  स्वयंलक्ष्म्याश्च मन्त्रेषु मन्त्रशक्तिबलासु च ।
  स्वयं कामकलायां च बहुशक्तिषु वस्तुषु ॥ १७ ॥
  स्वयंसिद्धेषु चार्थेषु रत्नभेषजवस्तुषु ।
  गुटिकायक्षवेतालचेटकेषु च सर्वशः ॥ १८ ॥
  महोषधिषु सर्वासु कल्पवृक्षादिशाखिषु ।
  लतासु देवताख्यासु शिलासु दैवतात्मसु ॥ १९ ॥
  प्रत्यक्षशक्तिसिद्धेषु पदार्थेष्वेषु भूरिषु ।
  तिरोभावकरं कार्यं स्वसामर्थ्यं प्रसारय ॥ २० ॥
  इति सम्मन्त्र्य कालेन रघूणां वल्लभो नृपः ।
  यावत्ताम्बूलिकामस्मै ददाति निजपाणिना ॥ २१ ॥
  रत्नाङ्गुलीयकगणैर्भूषितेनामितौजसा ।
  यावद्विसर्जयेत्तं च कालं त्रैलोक्यभीषणम् ॥ २२ ॥
  ३७

• २९० -
  सिंहासनान्तपार्श्वस्थं निरुक्ताज्ञाकरं प्रभोः ।
  तावदत्रेः सुतो योगी दुर्वासा मुनिसत्तमः ॥ २३ ॥
  प्रकृत्या कोपनोऽशान्तः शापमूर्त्तिरुपागतः ।
  तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो द्वाःस्थः सद्य एवोदतिष्ठत ॥ २४ ॥
  प्रणाम महीं स्पृष्ट्वा यावत्पाद्यार्चनादिभिः ।
  गृह्णाति मुनिशार्दूलं तावदाह मुनिः स्वयम् ॥ २५ ॥
  दुर्वासा उवाच
  गच्छ लक्ष्मण यत्रास्ति रामस्त्रैलोक्यवल्लभः ।
  मदागमनमेतस्मै निवेदय च सत्वरम् ॥ २६ ॥
  ततः स चिन्तयाविष्टो लक्ष्मणः प्रत्युवाच तम् ।
  एवमेव करिष्यामि क्षणं विश्रम्यतां मुने ॥ २७ ॥
  यावत्कार्यान्तरे व्यग्रं रामदेवं जगत्प्रभुम् ।
  यास्यामि यत्प्रतीहार्ये स वै मामभ्यषेचयत् ॥ २८ ॥
  दुर्वासा उवाच
  रघूणां राजवर्याणां ग्रहे रीतिः सनातनी ।
  मुनयोऽवारितद्वारा विशन्त्यन्तःपुरेष्वपि ॥ २९ ॥
  त्वं चेदद्य समायान्तं मां तस्मै न वदिष्यसि ।
  सद्यो लक्ष्मण शप्स्यामि कोपेन विकटाकृतिः ॥ ३० ॥
  ततः स लक्ष्मणो वीरश्चिन्तामाप महत्तराम् ।
  शापभीतो मुनेः किं नु गच्छामि भ्रातुरन्तिकम् ।
  ततो भ्राता भवेत् क्रुद्धः प्रातिहार्यव्यतिक्रमात् ॥ ३१ ॥
  अथ चेन्नैव गच्छामि तदा शापं ददात्ययम् ।
  आत्रेयः कोपनो विप्रो विलम्बासहनो मुनिः ॥ ३२ ॥
  इति चिन्ताद्वयाविष्टो जगाम भ्रातु रन्तिकम् ।
  समं कालेन यत्रासौ भगवान् मन्त्रयन् स्थितः ॥ ३३ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे कालदमनोपाख्याने
  षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥

• २९१ -
  सप्तमोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  ततः सुमित्रातनयो दर्श तौ भीषणौ राघवरामकालौ ।
  अवर्षकालाम्बुदकालरूपौ ज्वालावलीकोटिपरीतकालौ ॥ १ ॥
  जगद्ग्रसन्तौ ससुरासुरं स्वैर्मुखैर्वमद्भिः प्रलयाग्निकीलम् ।
  कोट्यर्कसंदोहकराल दंष्ट्राजिह्वाग्रविद्युल्ललनातिभीमौ ॥ २ ॥
  अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रौ नक्षत्रताराग्रहचित्रदेहौ ।
  वज्रप्रपातप्रसभोद्गताक्षिकोनप्रभाशोणधरान्तरिक्षौ ॥ ३ ॥
  परिज्वलन्तौ प्रलयाग्नितुल्यौ सुघोरनिर्ह्रादगम्भीरघोषौ ।
  दंष्ट्राग्रलग्नाधिकचूर्णिताङ्गब्रह्मादिशक्रादिसुरोधरावौ ॥ ४ ॥
  अनेकदंष्ट्रातपनोग्रतेजोनिवारिताशेषभवान्धकारौ ।
  महस्तपन्तौ तपनीयभासा करालदुद्दर्शशरीरभासौ ॥ ५ ॥
  तयोः शरी

• २९२ -
  द्वितीयश्च तथा कोऽयं रुद्रो वान्तक एव वा ।
  इत्थं चिन्तासमाविष्टो लक्ष्मणः स्तिमितो भिया ॥ १६ ॥
  मूर्च्छाम्याय ततः सद्यो निजनेत्रे न्यमीलयत् ।
  तावत्तथैव पुरतो रामचन्द्रो व्यदृश्यत ।
  यथा पूर्वं स्थितो दृष्टः सिहासनवरे नृपः ॥ १७ ॥
  कालश्च प्रभुणा दत्तां ताम्बूलदलवीटिकाम् ।
  प्रसादत्वेन सङ्गृह्य जगाम निजसदनम् ॥ १८ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे कालदमनोपाख्याने
  सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
  ✱
  अष्टमोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  य इदं शृणुयात् पुण्यं श्रीरामचरितान्वितम् ।
  आख्यानं कालदमनं तस्य कालोऽतिदूरतः ।
  पठेद्वा पाठयेद्वापि न स कालवशे भवेत् ॥ १ ॥
  य इदं प्रपठेद्यज्ञे हव्यकव्यादिभोजने ।
  तस्य देवाश्च पितरस्तृप्ता वर्षाणि भूरिशः ॥ २ ॥
  यः कालदमनं नाम पठेदाख्यानमादरात् ।
  कृतानि तेन धर्म्याणि कर्माणि बहुशो द्विज ॥ ३ ॥
  भुशुण्ड उवाच
  ब्रह्मन् कालेगते पश्चात्किं वृत्तं भवत्तयोः ।
  रामलक्ष्मणयांस्तत्र वोरयोरितरेशयोः ॥ ४ ॥
  दुर्वासश्चैव किं वृत्तं मुनेरात्रेयशर्मणः ॥ ५ ॥
  ब्रह्मोवाच
  रामभक्त भुशुण्ड त्वं शृणु ह्येतत् कथानकम् ।
  रामस्य चरितं पुण्यं सर्वपापौघनाशनम् ॥ ६ ॥
  लक्ष्मणो रघुशार्दूलं मुनिं प्राप्तं न्यवेदयत् ।
  ततो रामः समुत्थाय स्वर्णसिंहासनोत्तमात् ॥ ७ ॥

द्वारपर्यन्तमागत्य मुनिमन्तर्न्यवेशयत् ।
पाद्यादिभिस्तथा दिव्यैरुपचारैश्च सोऽग्रहीत् ॥ ८ ॥
स्वयं लक्ष्मीश्च सा देवी सहजानन्दिनी प्रिया ।
शनैः पर्यचरत्तत्र मुनिपूजाविधौ सति ॥ ९ ॥
दुर्वासा उवाच
सत्य प्रभो त्वं पुरुषः सनातनः समागतोऽद्धाभुवने स्वधामतः ।
साकेतनाथः कृपया जनानामर्त्यातिभाजामसुराणां भयेन ॥ १० ॥
सा तेषामार्तिरत्युग्रा तथैव दिवि वासिनाम् ।
रावणारिविद्रुतानां निरस्ता निजलीलया ॥ ११ ॥
नहि तेऽन्यत् क्वचित्कार्यमव्यक्तस्यात्मलिङ्गिनः ।
कृते पर देवकृत्यं भक्तानां च मनीषितम् ॥ १२ ॥
स त्वं भक्तजनोद्धारणायैव धरणीतले ।
अवतीर्णः स्वयं राम धनुर्बाणधरः प्रभुः ॥ १३ ॥
तं त्वां परेशमाज्ञाय प्राप्तोऽस्मि मधुसूदन ।
ब्रूहि गुह्यतमं ज्ञानं येन मर्त्यो भवं तरेत् ॥ १४ ॥
अस्यात्मनो गति ब्रूहि विश्वाधारस्य च प्रभो ।
किं कार्यं मर्त्यलिङ्गानां कथं स्वात्मानमुद्धरेत् ॥ १५ ॥
जानीयात् त्वां परात्मानं त्रैलोक्यस्थितिकारकम् ।
कथं च गुरुपादाब्जमुपसीदेद्भवाम्बुधौ ॥ १६ ॥
किं गुरोर्लक्षणं राम संसारोद्धारकारणम् ।
किं ज्ञानं च ततः शिक्षेत्प्रपन्नः शिष्यसत्तमः ॥ १७ ॥
शिष्यस्य लक्षणं ब्रूहि प्रपन्नस्य मनीषिणः ॥ १८ ॥
श्रीराम उवाच
सम्यक् ते बुद्धिरुत्पन्ना मुनेरात्रेयशर्मणः ।
यदध्यात्मगतिं ज्ञातुमेवं व्यवसितोऽसि भोः ॥ १९ ॥
एकमेव परं ज्ञानं परब्रह्मात्मक मुने ।
येन विज्ञातमात्रेण जनोऽज्ञो भवसागरम् ॥ २० ॥
समुत्तरति शोकाढ्यं दुस्तरं ज्ञानिनामपि ।
यथा वृक्षो भवेत्स्तम्भः शखाश्च प्रतिशालिकाः ॥ २१ ॥
पत्राणि चैव पुष्पाणि फलानि च फलान्तरम् ।
त्वचश्च विविधाकारा एक एव तरुर्भवेत् ॥ २२ ॥

• २९४ -
  वृक्षत्वेन न भेदोऽस्ति स्तम्भत्वादिकृता भिदा ।
  एवं जगदिदं सर्वं ब्रह्मैवेति न संशयः ॥ २३ ॥
  पञ्च भूतानिमात्राश्च चित्तं बुद्धिस्तथा मनः ।
  अहंकृतिर्महत्तत्त्वं प्रकृतिश्च सनातनी ॥ २४ ॥
  प्रत्येकं भेदनियतमभिन्नं ब्रह्मसर्वतः ।
  अचलं चैव कूटस्थं भेदाभेदोपयोगि तत् ॥ २५ ॥
  अवाच्यं सर्वतोऽतीतमुच्चैः स्थानं परं पदम् ।
  तस्यविद्या च महती विद्या चापि तदात्मिका ॥ २६ ॥
  अविद्यया न जानाति विद्यया वेत्ति तत्परम् ।
  विद्याविद्ये अतिक्रम्य परमं सुखमश्नुते ॥ २७ ॥
  न यत्र भेदसम्बन्धो नाभेदश्च परस्परम् ।
  न बन्धो यत्र विषमो न मुक्तिश्च समात्मिका ॥ २८ ॥
  यथा राजा भवेत्कश्चित् समस्ते भूमिमण्डले ।
  स लोकैर्ज्ञायते राजा वाङ्मनोव्यवहारतः ॥ २९ ॥
  स नित्यं नैव जानाति राजास्मीति निरन्तरम् ।
  एवं स्वरूपं प्राप्तस्य ब्रह्मास्मीति मुहुर्मुहुः ॥ ३० ॥
  चित्तवृत्तिर्नाशिमेति तदेव परमं पदम् ।
  क्षीरनीरवदैक्यं स्याल्लवणोदकवत् पुनः ।
  एकमेव च तज्ज्ञानं ज्ञातव्यं मुक्तिमिच्छता ॥ ३१ ॥
  नानाज्ञानानि बालानां प्रबोधाय समंततः ।
  निबन्धेषु निबध्यन्ते वस्तुतो नैव तत्र हि ॥ ३२ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे¹ श्रीरामात्रेयसंवादे
  ऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
  ⁕
  नवमोऽध्यायः
  आत्रेय उवाच ,
  यदिदं ज्ञानमाख्यात भवता रघुपुङ्गव ।
  उपयोगी न बालानां क्षुद्राणामल्पचेतसाम् ॥ १ ॥
  १. नास्ति बड़ौ० ।

• २९५ -
  ये क्षुद्रा निस्तितीर्षन्ति भवसागरजं भयम् ।
  तेषां करुणया राम वद गुह्यतरं वचः ॥ २ ॥
  श्रीराम उवाच
  बालाः सुमन्दमतयो भवाब्धिं निस्तितीर्षवः ।
  सगुणं समुपासीरन् ज्ञानं ज्ञेयं च यत्पदम् ॥ ३ ॥
  गुरोरधीत्य छन्दांसि सरहस्यानि सर्वतः ।
  अनुत्कटे तु वैराग्ये गृहमेधीयमाचरेत् ॥ ४ ॥
  अग्निहोत्रमुपासीत विधिवत्पूतमानसः ।
  दर्शं च पौर्णमासं च पशुबन्धक्रतुं तथा ॥ ५ ॥
  चातुर्मास्यानि सत्कृत्य पिबेत् सोमं महामखे ।
  रामार्पणधिया सर्वं कर्म कुर्यादतन्द्रितः ॥ ६ ॥
  फलभोगेच्छुना कर्म कृतं फल समर्पकम् ।
  तत्फल नश्वरं विन्द्यादैहिकामुत्रिकं तथा ॥ ७ ॥
  फलं हि परमानन्द ऐहिकः पारलौकिकः ।
  पूर्णानन्दसमुद्रस्य मम मात्रास्तु ताः किलः ॥ ८ ॥
  न मां लोकाः कामयन्ते पूर्णानन्दपयोनिधिम् ।
  मम मात्राः कामयानाः क्षुद्रास्ते क्षुद्रचेतसः ॥ ९ ॥
  मां प्राप्य नान्यकामेषु सज्जन्ते भूरिबुद्धयः ।
  उदाराः सर्वतः कामा निष्कामा भवसागरे ॥ १० ॥
  मोक्षकामाः कृतधियो गुरुपास्तिफलोत्सुकाः ।
  छर्दितान्नसमं सर्वं पश्यन्तो ब्रह्ममप्युत ॥ ११ ॥
  कष्टं कर्मापि कुर्वन्तो विनाशायल्पमेधसः ।
  विना मदर्पणधियं कर्मदोषापहारिणीम् ॥ १२ ॥
  प्रयाजाद्यखिलाङ्गानि साधनानि च सर्वशः ।
  सुगादीनि समेतानि दध्याज्यादीनि वै तथा ॥ १३ ॥
  मद्रूपाणि समस्तानि भावयेत् सुविचक्षणः ।
  तथा यज्ञं मत्स्वरूपं भावयेत् कर्मदीक्षितः ॥ १४ ॥
  नित्यं नैमित्तिकं काम्यमेवं कुर्यादतन्द्रितः ।
  कर्मरूपस्य च मम पदाभिव्यक्तिरुद्भवेत् ॥ १५ ॥
  १परापरविभेदेन सुखं तद्द्विविधं मतम् ।
  तदा कर्तुर्ज्ञानवतो मुक्तिः सा क्रमतो भवेत् ॥ १६ ॥

१. सुखं तद् द्विविधं प्रोक्त परापर विभेदतः—बड़ौ० ।

• २९६ -
  ज्ञानाभावे स्वर्गसुखं लभते मूढमानसः।
  परं नियतलोकाख्यं वाक्यशेषेण गद्यते ॥ १७॥
  श्रद्धा चैव तथासूया दुःखानि विविधानि च।
  स्वर्गिणामपि जायन्ते तथान्येश्च पराभवः ॥ १८॥
  प्रवृत्तिमार्गनिष्ठा हि ध्रुवाधस्तात् स्थिता अमी।
  न ध्रुवोपरि वै तेषां स्वर्गिणां गतिरिष्यते ॥ १९॥
  न च स्वर्गेषु लोकेषु वाक्यशेषोदितं सुखम्।
  नित्यमात्मसुखं तद्धि सत्त्ववृद्ध्या प्रजायते ॥ २०॥
  शुद्धे सत्त्वगुणे चैव स्वर्गः सत्त्वभवो भवेत्।
  कामाभावेपि तन्मुख्यं फलमुक्तं न संशयः ॥ २१॥
  सार्वकामिकमेतद्धि फलं वेदे निगद्यते।
  यागस्य मत्स्वरूपत्वान्मुक्तिरेव फलं भवेत् ॥ २२॥
  परोक्षकथनद्वारा तदेवाह गिरां पतिः।
  अलसा अनुशास्यन्ते प्ररोचनगिरा मुहुः ॥ २३॥
  यजेत पशुबन्धेन स्वर्गलोकफलाशये।
  अक्षय्यं सुकृतं लब्धुं चातुर्मास्यैर्यजेन्नरः ॥ २४॥
  आत्मानन्दस्वरूपं तदक्षयं समुदीर्यते।
  तदेव सर्वलोकाख्यं वेदेषु च निगद्यते ॥ २५॥
  सर्वे लोकाः स्वयं ह्यात्मा सच्चिदानन्दलक्षणः।
  आदित्यानां च विश्वेषां वसूनां वरुणस्य च ॥ २६॥
  अग्नीनां तु चितानां च भास्वराणां दिवौकसाम्।
  मरुतां चैव साध्यानां रुद्राणां गणपां तथा ॥ २७॥
  कुबेरस्य ब्रह्मणश्च तथैवानन्तसंज्ञिनः।
  सर्पाणां देवजनानां देवानां च विशेषतः ॥ २८॥
  देवानां कर्मदेवानां ये ये लोकाः सनातनाः।
  सच्चिदानन्दरूपाश्च तत्तद्भोगभयास्तथा ।
  सर्वेपरिसमाप्यन्त आत्मन्येव न संशयः ॥ २९॥
  आत्मा स्वयं ज्योतिरजः सनातनः सच्चित्सदानन्दमयः स्वयं प्रभुः।
  अनन्यतन्त्रः कुशलैकभाजनं स्वभासकः सन् परभासकश्च सः ॥ ३०॥
  स्वर्गं एव फलं नित्यं नान्यत्क्वापि श्रुतेर्मतम्।
  पश्वादिकं तु विकृतौ फलमुक्तं मदात्मकम् ॥ ३१॥
  मदात्मकं तद्धि तथा मद्रूपं नियतं श्रुतौ।
  नित्यकर्माणि पोष्यन्ते काम्यकर्माद्युदीरणात् ॥ ३२॥