भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• ११६ -
  इदं ते ताण्डवं भीमं विश्वसंहरणक्षमम् ।
  संवर्तावसरे योग्यं न सर्गावसरे क्वचित् ॥ ५४ ॥
  इत्थं विवस्वता भूयः संस्तुतः क्रोधभैरवः ।
  प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा बलिभिर्धूपदीपकैः ॥ ५५ ॥
  क्रोधभैरव उवाच
  स्तवेनानेन तेऽत्यर्थं प्रसन्नोऽस्मि ततोभृशम् ।
  वरं वृणीष्वभद्रं ते विवस्वन् दैवतोत्तम ॥ ५६ ॥
  विवस्वानुवाच
  विश्वसंहरणाद्देव विरमस्वाधुना प्रभो ।
  एष एव वरो देयः क्रोधं संहर भैरव ॥ ५७ ॥
  स्तवेनानेन ये नित्यं स्तोष्यन्ति त्वां भवे जनाः ।
  तेषां त्वं सुखदो भूया एष चापि वरोऽस्ति मे ॥ ५८ ॥
  श्रीशुक उवाच
  तथास्त्विति वरं दत्त्वा प्रणताय विवस्वते ।
  प्रजगाम प्रशान्तात्मा कैलासाख्यं निजास्पदम् ॥ ५९ ॥
  तमागतमभिप्रेत्य भगवान् रुद्र ईश्वरः ।
  आज्ञाविघातदोषेण चुक्रोध हृदये भृशम् ॥ ६० ॥
  श्रीमहादेव उवाच
  कस्मान्न ध्वंसितं विश्वं मदाज्ञा विहता कुतः ।
  अव्यवस्थितचित्ताय तुभ्यं कुप्यामि भैरव ॥ ६१ ॥
  मत्तोऽसि क्षणतुष्टोऽसि विहितं न वचो मम ।
  तस्मात्सर्वेषु देवेषु कुत्सितस्त्वं भविष्यसि ॥ ६२ ॥
  सुरामांसप्रियो लोके भविष्यसि विशेषतः ।
  पुरुषाणां बलीन् खादन् पुरुषादो भविष्यसि ॥ ६३ ॥
  न खलु त्वां भजिष्यन्ति सात्त्विका अपि राजसाः ।
  तामसाः क्रूरकर्माणः सततं त्वामुपासते ॥ ६४ ॥
  ततो निर्गच्छ मत्पार्श्वात् सात्त्विकं पदमीदृशम् ।
  गच्छ त्वं तामसांल्लोकान् यत्र मांससुराबलिः ॥ ६५ ॥
  इत्थं निर्भर्त्सितस्तेन देवदेवेन भैरवः ।
  जगाम रक्षसां लोकान् महातामसरूपिणः ॥ ६६ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मोत्सवे
  सरयूत्पत्तौ वैवस्वतोपाख्याने चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥

• ११७ -
  एकचत्वारिंशोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  शिवस्तु दुःसहं मत्वा प्रजासर्गमनारतम् ।
  वैवस्वताय यनवे ज्ञानं वक्तुमुपागतः ॥ १ ॥
  ब्रह्मचारी यथा भूत्वा धृताषाढो मृगाजिनी ।
  धौतोज्ज्वलाम्बरधरः सुपूतः सुदृढव्रतः ॥ २ ॥
  महार्हराज्यासनगं देवं वैवस्वतं मनुम् ।
  अभ्यगच्छन्नभोदेशादवतीर्य लसद्द्युतिः ॥ ३ ॥
  तं सूर्यप्रतिमं दृष्ट्वावतरन्तं नभस्तलात् ।
  उत्तस्थौ स्वासनं हित्वा भक्त्या वैवस्वतो मनुः ॥ ४ ॥
  सर्वदाभ्यागतः पार्श्वे ब्रह्मचर्यनिधिर्द्विजः ।
  वैवस्वतो विस्मितोऽभूद्दृष्ट्वा तद्ब्रह्मवर्चसम् ॥
  प्रत्युत्थाय ननामास्मै मूर्ध्ना नम्रेण धार्मिकः ॥ ५ ॥
  स त प्रयुज्याशिषमद्भुतां मुनिर्विमुक्तिमार्गं सहसा व्रजेति भोः ।
  निशम्य तस्याशिषमेष निर्वृतः संसारचक्रभ्रमणात्ह्लानचित्तः ॥ ६ ॥
  पाद्यादिभिः प्रपूज्यैनं कृत्वा च बहुलादरम् ।
  महार्हमासनं दत्त्वा शिरश्चरणयोर्न्यधात् ॥ ७ ॥
  स तस्य शिर उत्सार्य महामुकुटमण्डितम् ।
  प्रसन्नहृदयो भूत्वा प्रोवाच मनुजेश्वरम् ॥ ८ ॥
  ब्राह्मण उवाच
  धन्योऽसि धारणीपाल प्रजापालनतत्परः ।
  विविधाश्च प्रजाः कृत्वा कृतकृत्योऽसि साम्प्रतम् ॥ ९ ॥
  पारं प्राप्तोऽसि वेदानां समस्तानां महामते ।
  साङ्गानां सरहस्यानां सोत्तराम्नायभूयसाम् ॥ १० ॥
  अधीत्य साङ्गमाम्नायं पितुर्देवाद्दिवस्वतः ।
  किमेतत्कृतवान् यत्त्वं भूयः समसृजः प्रजाः ॥ ११ ॥
  न हि प्रवृत्तिरुदिता वेदेषु निखिलेष्वपि ।
  निवृत्त्येकपरा वेदा ब्रह्मैकं ज्ञापयन्तिहि ॥ १२ ॥
  समासतो व्यासतःच वेदैरेकोऽर्थ ईर्यते ।
  बह्वर्थत्वे वाक्यभेदः सर्वाम्नाये प्रसज्यते ॥ १३ ॥
  पूर्वकाण्डे यज्ञमात्रं परत्र ब्रह्म केवलम् ।
  आम्नायेन च सर्वेण तस्य ज्ञानमुदीर्यते ॥ १४ ॥

• ११८ -
  पूर्वकाण्डोदितो यज्ञश्चित्तशुद्ध्यर्थमिष्यते ।
  कथं ज्ञानकलोदेति शुद्ध्यभावे तु चेतसः ॥ १५ ॥
  विचार्यं भवतैवैतद्यतः स्वस्य स्वयं गुरुः ।
  प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा किमशोकं पदं दिशेत् ॥ १६ ॥
  प्रवृत्तिः खलु भूताना बन्धनैकप्रसाधिनी ।
  निवृत्त्या विरजोभूत्वा लभते शाश्वतं पदम् ॥ १७ ॥
  वैराग्यं चैव विज्ञानं स्वात्मज्ञानैकसाधनम् ।
  प्रवृत्तिस्तत्प्रातिकूल्ये निवृत्तिरनुकूलता ॥ १८ ॥
  अशान्तिदमशान्तं च कामक्रोधमदावहम् ।
  असाररूपं संसारमशुभं क उपासते ॥ १९ ॥
  सदारं धनपुत्रादिलालसाशोकसम्भृतम् ।
  परिणामैकविरसं कः संसारं प्रवर्तयेत् ॥ २० ॥
  बहुभिर्भुज्यते भोग एकः खलु निबध्यते ।
  ईदृशं गृहमुत्सृज्य स्वात्मानं किं न साधयेत् ॥ २१ ॥
  दूरेण खलु तत्तत्त्व यल्लब्धं त्यक्तगृह्यकैः ।
  गृहिणां गृहकृत्येन व्यग्राणां ग्राम्यवृत्तिभिः ॥ २२ ॥
  भवेषु क्लिश्यमानानामपूर्णोदरचेतसाम् ।
  दधतां महतीं चिन्तां ग्लानिः कस्मान्न जायते ॥ २३ ॥
  ग्लायतामपि दुःखेन क्रोशतां भववेदनैः ।
  न जायते निवृत्तिर्वै हन्तेयं मूर्खता नृणाम् ॥ २४ ॥
  कालं न विश्वसेज्जातु भीषणं क्षणचापलम् ।
  वर्द्धयित्वा हरेज्जन्तुं तत्क्षणादेव पश्यतः ॥ २५ ॥
  हरितः पुष्पितः पूर्णः फलितो ज्वलितो वने ।
  भस्मान्तं च गतो भूमौ मिलितोऽङ्कुरितः पुनः ॥ २६ ॥
  अहो कालस्य लोलेयं बलिनोऽखिलभेदिनः ।
  निजशक्तिं प्रविस्तार्य विश्वं विपरिणामयत् ॥ २७ ॥
  क्रीडते संततं कालो गुणक्षोभं समाश्रितः ।
  दिनमासर्तुवर्षादिप्रलयान्तो महोजितः ॥ २८ ॥
  निगृह्णीयान्मनो नित्यं विषयेषु न चोत्सृजेत् ।
  विमुक्तानिग्रहे चित्ते पुरुषः स्यात्कदर्थितः ॥ २९ ॥
  प्रकृतेः परिणामित्वादनेकधा गुणोद्भवः ।
  पुरुषः सुखदुःखानि भुङ्क्तेऽयं यत्समाश्रयः ॥ ३० ॥
  गुणप्रवाहपतितो यत्र यत्रानुधावति ।
  ततस्ततो निगृह्णीयाद्यदीच्छन्मुक्तिमात्मनः ॥ ३१ ॥

• ११९ -
  अथाधुना ब्रह्मचर्यं श्वो गार्हस्थ्यं भविष्यति ।
  ततो वानप्रस्थमथो ग्रहीष्ये दण्डमुत्तमम् ॥ ३२ ॥
  एवं क्रमेण मुक्तोऽहं भविष्यामि ततः परम् ।
  इत्थमाशावशो लोको लीयते कालवक्त्रगः ॥ ३३ ॥
  श्वःसाधनीयमर्थं तु विद्वानद्यैव साधयेत् ।
  कालेन बलिना तत्र दीर्घसूत्री विहन्यते ॥ ३४ ॥
  यावदिन्द्रियसामर्थ्यं यावदूर्जस्वलं वपुः ।
  तावत्कुर्यान्नरो धीमान् संसृतेरात्मसाधनम् ॥ ३५ ॥
  देहं न विश्वसेज्जातु निगीर्णं कालशक्तितः ।
  अचेतनं भौतिकं तत्केन चैतन्यमाप्यते ॥ ३६ ॥
  परमात्मा चिदानन्दो यस्य जीवा वशे स्थिताः ।
  स द्विधेय जगद्वृक्षमाविश्य क्रीडते पृथक् ॥ ३७ ॥
  तत्संयोगाद्भूतमयं चेतनं वपुरुच्यते ।
  तेन प्रसाधयेत् कार्यं शाश्वतं हितमात्मनः ॥ ३८ ॥
  जगद्विनश्वरं सर्वं तत्स्थोऽयं चापि तादृशः ।
  इति विज्ञाय न नरो विषयेषु प्रसज्जते ॥ ३९ ॥
  विषयासंगयुक्तस्य रागस्तेषु प्रजायते ।
  स्वरूपानन्दसंदोहस्तेन नित्यं तिरोहति ॥ ४० ॥
  अयं ते दोष आख्यातः प्रजासर्गसमुद्भवः ।
  तस्मादतो निवर्तस्व यदिच्छसि शुभं मनो ॥ ४१ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मोत्सवे
  सरयूत्पत्तौ वैवस्वतोपाख्याने दोषनिरूपणं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४१ ॥
  ❊
  द्विचत्वारिंशोऽध्यायः
  जनक उवाच
  इत्युक्तः शंकरेणासौ देवो वैवस्वतो मनुः ।
  नियुक्तोऽपि प्रजासर्गे सद्य एव व्यरज्यत ॥ १ ॥
  वैराग्यवशगं चित्तं कृत्वा वैवस्वतस्य वै ।
  उवाच रुद्रो भगवान् स्मयन् मधुरया गिरा ॥ २ ॥

• १२० -
  ब्राह्मण उवाच
  भवादृशा हि बहवो राजन् प्राक् संस्कृतान्तराः ।
  आत्मतत्त्वं प्रविज्ञाय ब्रह्मसाधर्म्यमागताः ॥ ३ ॥
  तस्मादेव ते नृपते विशुद्धकुलयोनये ।
  श्रद्धालवे च विदुषे प्रोक्तवानिदमस्म्यहम् ॥ ४ ॥
  सारं वेदान्तवाक्यानामात्मतत्त्वैकदीपकम् ।
  गुह्यं ज्ञानमिदं प्रोक्तं सावधानोऽवधारय ॥ ५ ॥
  श्रवणं श्रवणं नैव श्रवणाभ्यां तु यच्छ्रुतम् ।
  तदेव मननान्तं चेच्छ्रवणं परिकीर्तितम् ॥ ६ ॥
  तस्मान्मदुक्तं मनसा नरेन्द्र निश्चित्य भूयो मननं कुरुष्व ।
  ततो निदिध्यासनमेव कृत्वा कृतार्थमात्मानमवेहि राजन् ॥ ७ ॥
  पूर्वं जगत् सुसंयम्य पश्चात्कर्मफलं त्यज ।
  ततः कर्माणि संन्यस्य ब्रह्मतत्त्वं विभावय ॥ ८ ॥
  अचिरान्मनस्येकाग्रे ब्रह्मतत्त्वं परिस्फुरेत् ।
  प्रकाशिते परे तत्त्वे कृतकृत्यः प्रजायते ॥ ९ ॥
  विमुक्तो जीवन्मुक्तश्च विनिर्धूतपुनर्भवः ।
  तादृशस्त्वं भव नृप सिद्धानां नः शुभाशिषा ॥ १० ॥
  अङ्गसैवागतग्लानिः प्रजासर्गं च संत्यज ।
  अनुजानीहि मां भद्र यथेच्छं तपसे गिरिम् ॥ ११ ॥
  हिमालयं महोत्तुङ्गं स्पृहणीयं तपस्विनाम् ।
  इत्युक्त्वा प्रगते देवे महादेवे महेश्वरे ॥ १२ ॥
  वैवस्वतो मनुर्भूतसंनिवृत्तः प्रजाकृतेः ।
  यदभूत्तदभूतपूर्वं संनिवृत्तं ततो जगत् ॥ १३ ॥
  अयाल्पमानं तेनाथ विरक्तेन महात्मना ।
  दिने दिने क्षीयमाणं बभूव च ततो जगत् ॥ १४ ॥
  प्रजासर्गादुपरतं मनुं दृष्ट्वा विशेषतः ।
  विवस्वान् भगवानेत्य प्रोवाच मधुरं वचः ॥ १५ ॥
  कस्माद्वत्स प्रजासर्गात्सम्प्रत्युपरतो भवान् ।
  वयं हि परमेशस्य विष्णोर्मायापतेर्हरेः ॥ १६ ॥
  निदेशकारिणः सर्वे तदुक्तं कुर्महे वयम् ।
  स आदौ भगवानस्मान् प्रजासर्गे नियुक्तवान् ॥ १७ ॥
  तस्य नाभिह्रदादासीद्ब्रह्मा वेदविदां वरः ।
  स तस्य हृदये स्थित्वा परां प्राचोदयद्गिरम् ॥ १८ ॥

• १२१ -
  सा जाता तत्क्षणादेव निगमागमरूपिणी ।
  तस्यां खलु प्रजातापां शब्दमय्यां हि संसृतौ ॥ १९ ॥
  तेभ्य एव च शब्देभ्यः सृष्टिर्जातार्थरूपिणी ।
  अनुवर्तामहे सर्वे तामेव भगवत्कृतिम् ॥ २० ॥
  यथा तदिच्छा समभूत्तथा सर्वं भविष्यति ।
  भवान् कस्य निदेशेन प्रजासर्गादुपारतः ।
  प्रतिकूलमिदं पुत्र देवदेवस्य शार्ङ्गिणः ॥ २१ ॥
  वैवस्वत उवाच
  आत्मनो बन्धुरात्मासौ गुरुश्चैव सखा सुहृत् ।
  किं कृतं तेन पापेन येनात्मैवैष वञ्चितः ॥ २२ ॥
  तस्याद्धि सर्वोपायेन जनः स्वात्मानमुद्धरेत् ।
  कालं नैव प्रतीक्षेत यस्य वैराग्यमुत्कटम् ॥ २३ ॥
  यावन्न जायते जन्तोर्वैराग्यं भवखेदतः ।
  तावत्प्रसज्जता सर्गे न तु जातु विरक्तिमान् ॥ २४ ॥
  कोऽर्थः प्रसाधितोऽनेन देहं प्राप्य कुबुद्धिना ।
  सामर्थ्ये सति यद्देवो नेश्वरः समुपासितः ॥ २५ ॥
  इति विज्ञाय सततं समुपासीत तं परम् ।
  नो चेदात्मैव सततममुना वञ्चितः स्वयम् ॥ २६ ॥
  यथा ममगुरुस्तात पृच्छयते चेत्त्वया विभा ।
  तमहं ते प्रवक्ष्यामि न तस्मै द्रोग्धुमर्हसि ॥ २७ ॥
  योऽसौ देवो हरिः साक्षात्त्रिलोकमहितो विभुः ।
  स एव गुरुरूपेण सर्वत्र प्रकटः स्वयम् ॥ २८ ॥
  यस्मै कृपयते देवो बुद्धिरूपस्तदाशये ।
  प्रकटीभूय कुरुते तत्त्वार्थस्योपदेशनम् ॥ २९ ॥
  कश्चित् खलु द्विजवरो मुनिराड् विजितेन्द्रियः ।
  स मह्यमूचिवान् गुह्यमात्मयोगमुदारधीः ॥ ३० ॥
  निःस्पृहो ब्राह्मणवरो वेदवेदाङ्गपारगः ।
  भवदुःखेनखिद्यन्तं ज्ञात्वा मामुपदिष्टवान् ॥ ३१ ॥
  उक्त्वा गुह्यतरं ज्ञानं द्विजां यातो हिमालयम् ।
  यत्र नित्यं तपस्यन्ति मुनयः शुद्धबुद्धयः ॥ ३२ ॥
  सोऽहं तत्रैव यास्यामि तपस्तप्तुं हिमालये ।
  आत्मानमात्मयोगेन साधयिष्यामिभूयसा ॥ ३३ ॥
  १६

• १२२ -
  इत्युक्त्वा विरते तस्मिन् पुत्रे वैवस्वते मनौ ।
  उवाच दीर्घं निःश्वस्य विवस्वान् भगवान् विभुः ॥ ३४ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीतजन्मोत्सवे
  सरयूतपत्तौ वैवस्वतोपाख्याने वैवस्वतोपरमो नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥
  ❖
  त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
  विवस्वानुवाच
  नैवं त्वं कर्तुमर्होऽसि परेच्छाप्रतिकूल्यतः ।
  निदेशकारिणः सर्वे वयमत्र न संशयः ॥ १ ॥
  प्रातिकूल्यस्य करणात्कुप्येदीशः कदापि चेत् ।
  अस्मानधः पातयित्वा अन्यानेव नियोजयेत् ॥ २ ॥
  तदिच्छानुकूल्यकरणादीश्वरश्चेत्प्रसीदति ।
  भवदुःखभवोद्वेगो नैव बाधिष्यते तदा ॥ ३ ॥
  तदुक्तमेव कर्तव्यं प्रतिकूलं च नाचरेत् ।
  तेनैव नृणां कल्याणं भवतीति विनिश्चयः ॥ ४ ॥
  इति विज्ञाय वत्स त्वं प्रजासर्गं प्रवर्तय ।
  इदं प्रवर्तितं चक्रमादावीशेन केनचित् ॥ ५ ॥
  नोल्लङ्घितुं वयं शक्तास्तन्मायाप्रोतविग्रहाः ।
  अहो बलवती तस्य माया सर्वविमोहिनी ॥ ६ ॥
  तपःस्थं चालयेत्कंचिद्गृहस्थमपि सत्यजेत् ।
  नूनं सर्वेष्वाश्रमेषु गार्हस्थ्यं प्रवरं मतम् ॥ ७ ॥
  मोचयत्याशु बन्धेभ्यस्तत्सम्यक् प्रतिपालितम् ।
  न्यायागतधनो नित्यं दैवे पित्र्ये च तत्परः ॥ ८ ॥
  भुञ्जानो यज्ञशिष्टात्नं गृहस्थः किं न मुच्यते ।
  सर्वेषामाश्रमाणां च गृहमेधी समाश्रयः ॥ ९ ॥
  तदभावे न सुलभं ब्रह्मचर्यं च भिक्षुता ।
  गृहस्थानां मनो नित्यं वेजितं भववेदनैः ॥ १० ॥
  वैराग्यमेवाश्रयते ऐहिकामुत्रिकार्थगम् ।
  यतीनां च मनो नित्यं शीतवातातपादिभिः ॥ ११ ॥

• १२३ -
  उद्द्वेजितं संश्रयेत तृष्णां भोगार्थवस्तुषु ।
  द्रागेव न त्यजेद्गेहमभुक्तविषयव्रजः ॥ १२ ॥
  १कदाचिदनिग्रहं चित्तं चलेद्भोग्यार्थदर्शनात् ।
  भुक्तभोगोगृहं त्यक्त्वा न पुनस्तत्र वाञ्छति ॥ १३ ॥
  वान्ताशिता महादोषं मन्यमानो विरक्तिमान् ।
  अत्युत्कटेऽपि वैराग्ये न त्यजेज्जातुचिद्गृहम् ॥ १४ ॥
  स्वात्मानं साधयत्येष इहैवाप्रतिकूलके ।
  गृहं संन्यस्य मनसा कर्मणां च फलस्पृहाम् ॥ १५ ॥
  प्रजासर्गं प्रकुर्वाणः केन पापेन हन्यते ।
  तस्मात् सर्वात्मना पुत्र नित्यं वर्तस्व मन्मते ।
  उपदिष्टे भगवता साक्षात्कथयता स्वयम् ॥ १६ ॥
  वैवस्वत उवाच
  कदोपदिष्टं भगवन् भवते शार्ङ्गपाणिना ।
  एतन्मे तात कथय येन स्यां मुक्तसंशयः ॥ १७ ॥
  विवस्वानुवाच
  अहं यथा भवान् पुत्र ग्लानः पूर्वं प्रजाकृतौ ।
  संनिवृत्तोऽभवं सर्गान्नियुक्तोऽपि विरंचिना ॥ १८ ॥
  अकस्माद्गृहमुत्सृज्य वैराग्याविष्टमानसः ।
  सर्वसंन्यसनायाहमुद्युक्तो पतिनांकुले ॥ १९ ॥
  उपदिष्टोऽपि विधिना देवेनाम्भोजयोनिना ।
  प्रजासर्गमनादृत्य सम्प्रवृत्तो यतिव्रते ॥ २० ॥
  तदा मां पुण्डरीकाक्षो भगवान् दर्शनं ददौ ।
  पीताम्बरधरः श्रीमान् वनमालाविभूषितः ॥ २१ ॥
  श्रीवत्सभासितोरस्कः कौस्तुभी सुभगाकृतिः ।
  मुखचन्द्रसमुद्भासिमधुरस्मितदीधितिः ॥ २२ ॥
  द्विभुजो वै समुद्भासिधनुर्बाणधरो विभुः ।
  महामारकतश्यामो नीलनीरदसुन्दरः ॥ २३ ॥
  करुणालोलनयनः पुरुषो भक्तवत्सलः ।
  हनुमदादिभिर्दिव्यपार्षदैः परिवेष्टितः ॥ २४ ॥
  स्वभावोदारचरितो रत्नाभरणभूषितः ।
  दिव्येन वपुषा नित्यं भ्राजमान उदारधीः ॥ २५ ॥
  १. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः ।

– १२४ –
श्रवणस्थसमुल्लासिश्रीमन्मकरकुण्डलः ।
सरलाङ्गददोर्दण्डो लसत्कङ्कणभासुरः ॥ २६ ॥
काञ्चीगुणसमुद्धद्धपीताम्बरविभूषितः ।
गुडालकावृतमुख उदारसदयेक्षणः ॥ २७ ॥
चरणाब्जनखद्योतनिर्मञ्छननिशापतिः ।
कोटिसूर्येन्दुकिरणविनिर्जेत्रतनुप्रभः ॥ २८ ॥
तस्यालोकनमात्रेण निर्वृतोऽहं विशेषतः ।
तमस्तौषं ततो देवं विज्ञाय परमेश्वरम् ।
सद्यः संजातधिषणो विविधैर्वैदिकैः स्तवैः ॥ २९ ॥
नमस्तुभ्यं पुरुषाग्राय रामचन्द्र श्रीमन् भगवन् राघवेन्द्र ।
तवैव शक्त्या दृश्यसे देवदेव न त्वस्माकं दृष्टिशक्त्या पराच्या ॥ ३० ॥
यत्त्वद्रूपं सर्वतःपाणिपादं सर्वात्मकं सर्वतोमूर्द्धनेत्रम् ।
सर्वप्रभाविस्फुरच्चातिदिव्यं तद्विश्वरूपं कवय आमनन्ति ॥ ३१ ॥
माया तवाशेषविश्वप्रसूत्यै बीजात्मिका तामधिश्रित्य शश्वत् ।
भेदात्मिकां तनुषे जीवदृष्टिं तया सर्वो जायतेऽसौ प्रपञ्चः ॥ ३२ ॥
यथा नटो मोहयंल्लोकदृष्टिमनेकधा क्रीडमानो विभाति ।
एवं त्वमीश त्रिजगन्मोहयानो विभासि नैतच्चित्रमालम्बते त्वाम् ॥ ३३ ॥
शुद्धो बुद्धो निर्गुणस्त्वं निरीहस्तथापि विश्वं तनुषे नाथ चित्रम् ।
स्वमाययानेकरूपप्रसक्त्या स्वास्पर्शिन्या तमसेव प्रकाशे ॥ ३४ ॥
कोऽहं कस्मै कुत आगतश्च क्व स्थास्यामि त्रिजगत्संहृतौ च ।
इत्येवं ते मायया व्याकुलोऽहं दृष्ट्वा त्वां निर्वृतोऽस्म्येष राम ॥ ३५ ॥
जीवोऽहं ते क्रीडनार्थं प्रजातस्त्वत्तः पूर्णाद्ब्रह्मणस्त्वत्प्रतिष्ठः ।
इत्थं ज्ञात्वा मुञ्च चिन्तां दुरन्तां कृपादृष्टिं तावकीं संविभर्मि ॥ ३६ ॥
नमः सहस्राननपादबाहवे सहस्रशीर्षश्रुतिनासिकादृशे ।
सहस्रधोद्भासितदिव्यमूर्त्तये सहस्रजीवात्मगताय ते नमः ॥ ३७ ॥
इति स्तुवन्तं प्रणतं दीनचित्तमनन्यभक्तं भक्तवात्सल्यवार्धिः ।
ईषत्स्मितद्योतितवक्त्रचन्द्रो दयादृष्ट्या वीक्ष्य मां सम्बभाषे ॥ ३८ ॥
श्रीभगवानुवाच
विवस्वन् भवता विश्वं क्रियतां सचराचरम् ।
नियुक्तोऽसि पुरैव त्वं मयैतत्कार्यहेतवे ॥ ३९ ॥
भवतो हि न खल्वेषा मम माया प्रबाधते ।
दयादृष्ट्या वीक्षितस्य मया भक्तदयालुना ॥ ४० ॥

– १२५ –
अकस्मात्संनिवृत्तोऽसि विश्वसर्गविसर्गतः ।
नैतत्तवोचितं देव मम मुख्याधिकारिणः ॥ ४१ ॥
विवस्वानुवाच
एषा माया गुणमयी सृष्टेर्दुःखैककारणम् ।
इति विज्ञाय भगवन् ग्लानोऽहं लोकसर्गतः ॥ ४२ ॥
श्रीभगवानुवाच
त्यक्त्वा सर्वत्र संसक्तिं प्रजासर्गं प्रवर्तय ।
इत्येवं वर्तमानं त्वां मम माया न बाधते ॥ ४३ ॥
विवस्वानुवाच
कथं प्रवर्तमानेन ततः शक्यं निवर्तितुम् ।
त्याज्या कथं च संसक्तिरेतन्मे वद राघव ॥ ४४ ॥
श्रीभगवानुवाच
यथा प्रवर्तमानोऽपि प्रवृत्तौ नैव सज्जते ।
असंसक्तिश्च भवति तथा चोपदिशाम्यहम् ॥ ४५ ॥
जीवो नाम ममैवांशश्चित्तवृत्त्याभिवेष्टितः ।
न तस्य कापि संगोऽस्ति गौणीभिश् चित्तवृत्तिभिः ॥ ४६ ॥
एतज्जीवस्य जीवत्वं यदन्तःकरणे स्थितिः ।
करणं वृत्तिवृन्देन छाद्यत्येनमद्भुतम् ॥ ४७ ॥
यथा गोलस्थितं चक्षुरिन्द्रियं देवतात्मकम् ।
न तस्य कामलासंगो गोलमेवोपहन्यते ॥ ४८ ॥
यथा च मेघपटलैर्लोकदृष्टिर्विहन्यते ।
न त्वर्कमण्डलं दूरे तथा जीवोऽपि वृत्तिभिः ॥ ४९ ॥
मायावृत्तिरविद्याख्या स्वरूपाज्ञानरूपिणी ।
देहेन्द्रियप्राणमनःस्वात्माध्यासात्तथाज्ञता ॥ ५० ॥
तस्मादध्यास एवास्याः स्वरूपं मुख्यमुच्यते ।
तं वर्जयेद्विशेषेण सर्वत्र स्वात्मभावनातू ॥ ५१ ॥
शनैः शनैः शब्दनिष्ठः स्वात्मयोगं समभ्यसेत् ।
वृत्तिरोधनमार्गेण कुर्याच्चित्तं सुनिश्चलम् ॥ ५२ ॥
आत्मनिष्ठे तु मनसि वृत्तिरोधः प्रजायते ।
निर्वृत्तिकः सदा तिष्ठेज्जाग्रत्येव सुषुप्तिवत् ॥ ५३ ॥
अथान्तर्हृदयाम्भोजे मत्स्वरूपं विभावयेत् ।
यादृशं रोचते यस्य तादृशं स विभावयेत् ॥ ५४ ॥

• १२६ -
  यतो यतश्चलेच्चित्तं निरुध्येत ततस्ततः।
  मद्भावनापरं कुर्याद्द्रवेद्बुद्धं यथा यथा ॥ ५५ ॥
  वृत्तिरोधनमार्गोऽयं मया तुभ्यं प्रकीर्तितः।
  एवं स्थितं तु पुरुषं मम माया न बाधते ॥ ५६ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मनि
  सरयूतपत्तौ वैवस्वतोपाख्याने वृत्तिनिरोधनो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३ ॥
  🟌
  चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः
  श्रीभगवानुवाच
  योगो बहुविधः प्रोक्तो योगिनामात्मसिद्धये।
  कर्मयोगः प्रथमतॊ ज्ञानयोगस्ततः परम् ॥ १ ॥
  ततश्च भक्तियोगाख्यो योगोत्तम उदाहृतः।
  पूर्वपूर्वापेक्षया तु श्रेष्ठमुत्तरमुत्तरम् ॥ २ ॥
  नैव कर्माणि संत्यज्य योगी त्यागफल लभेत्।
  त्यक्तानि तेन कर्माणि यः फल नाभिकाङ्क्षति ॥ ३ ॥
  विरुद्धान्येव कर्माणि त्यक्तव्यानि मनीषिभिः।
  विहितानि तु कर्माणि कुर्याच्चित्तस्य शुद्धये ॥ ४ ॥
  स्वाध्यायो नित्यमध्येयः कार्य कर्म तदीरितम्।
  नित्यं नैमित्तिकं चापि निरपेक्षतया मुहुः ॥ ५ ॥
  पञ्चसंस्थातमो यज्ञः कार्य एव मदात्मकः।
  पूर्वकाण्डोदितं सर्वं परकाण्डान्वितं स्मरेत् ॥ ६ ॥
  अनन्वितं तु वेदार्थं यो ब्रूयाद्दैववञ्चितः।
  तस्य कर्माणि सर्वाणि निरर्थानि भवन्ति वै ॥ ७ ॥
  यावन्न शुद्ध्यते चितं तावत्कर्म समभ्यसेत्।
  शुद्धेऽपि चित्ते तत्कार्यं लोकसंग्रहमिच्छता ॥ ८ ॥
  अन्यदेव हि तत्कर्म येनाविष्टो निबध्यते।
  फलाकाङ्क्षाकृतं भूपो विरुद्धं वेदवाक्यतः ॥ ९ ॥
  वेदोक्तं विमलं कर्म यो ज्ञानेन विघातयेत्।
  तस्य तज्ज्ञानमखिलं भवेत्सर्वं निरर्थकम् ॥ १० ॥

• १२७ -
  असंसक्तः सदा कर्म कुर्यात्संशुद्धमानसः ।
  भावयेत् सततं विद्वान् क्रियमाणान् गुणैर्गुणान् ॥ ११ ॥
  असक्तं नित्यमात्मानं भावयेत्प्राकृतैर्गुणैः ।
  वीचीतरंगन्यायेन ह्यारभन्ते गुणान् गुणाः ॥ १२ ॥
  किमर्थं सज्जते तत्र पुमान् संगविवर्जितः ।
  एवं लक्षणयुक्तानि यः कर्माण्यभिमन्यते ॥ १३ ॥
  सोऽन्येनापि कृतं पापं किमात्मनि न मन्यते ।
  असंगः सर्वदा तिष्ठेत्पुत्रदारगृहादिषु ॥ १४ ॥
  गुणावेशं न कुर्वीत निर्गुणः पुरुषः स्वयम् ।
  इत्येवं कर्मणां तत्त्वं तुभ्यमुक्तं मया मुहुः ॥ १५ ॥
  एतद्विज्ञाय पुरुषः प्रवृत्तोऽपि निवर्तते ।
  अथ तेऽहं प्रवक्ष्यामि ज्ञानयोगं निबोध मे ॥ १६ ॥
  येन युक्तः प्रसन्नात्मा गृहस्थोऽपि विमुच्यते ।
  यथोपनिषदाख्यातमात्मतत्त्वमतीन्द्रियम् ॥ १७ ॥
  तथा श्रद्धासमायुक्तः शृणुयाच्छ्रीगुरोर्मुखात् ।
  प्रपन्नो गुरुपादाब्जं विरक्तो भवरोगतः ॥
  यथा यथा संशृणुयादाद्रियेत तथा तथा ॥ १८ ॥
  यथा यथाद्रियमाणः शृणोति तथा तथा चित्ततापं क्षिणोति ।
  ततः श्रुत्वा मननं तस्य कुर्यादेकान्तेऽसौ संस्थितः शुद्धवृत्त्या ॥ १९ ॥
  यत्र यत्र श्रुतमर्थं स्वयुक्त्या मन्येतासौ विपर्यस्तं तु किंचित् ।
  तत्र तत्र श्रीगुरोः संनिकर्षे संशोधयेत्संशयोच्छेदनाय ॥ २० ॥
  एवं निश्चितमात्मानं मननेना वबुध्य च ।
  अभ्यासयोगनिष्ठाभिरभ्यसेत्तत्समाधये ॥ २१ ॥
  समाहिते स्वात्मनि ध्यानयोगाद्विशुद्धया धारणयाभ्युपेतः ।
  भ

ो विद्यमानोऽपि नामुं बध्नाति पूर्ववत् ।`

• Wait, प्रपञ्चो - standard.
• : अहंताममताशून्यं ध्वस्ताज्ञानमनोमलम् ॥ ३२ ॥
• : स्वाभाविकी व्यापकता निरुद्धा मनसास्य ताम् ।
• : भूपः प्राप्य मनश्छेदाद्योगी ब्रह्मैव जायते ॥ ३३ ॥
  • Wait, look at भूपः: is it भूपः?
    Look at भू: भ with ू.
    Next: प with visarga ः.
    Yes, it clearly reads भूपः.
• : यत्सुखं दिव्यरामायाः प्रसङ्गे सुरतोद्भवम् ।
• : ततः कोटिगुणं प्राप्य योगी नात्रापि सज्जते ॥ ३४ ॥
• : पुंप्रकृत्योर्युतिर्यवत्तावद्भोगः प्रवर्तते ।
• : वियुक्ते पुरुषे शुद्धः स्वात्मानन्दोऽवशिष्यते ॥ ३५ ॥
• : `अप्रतर्क्योऽप्रमेयश्च व्यापको विश्वतः स्

• १२९ -
  सुखं दुःखं तथा मोह इच्छाद्वेषादयोऽपि च ।
  चतुष्ट्यान्तः करणमिति लिङ्गप्रविस्तरः ॥ ४३ ॥
  भासकस्तस्य सर्वस्य स्वयमात्मा चिदात्मकः ।
  मान दम्भं मदं हिसामक्षान्ति कुटिलात्मताम् ॥ ४४ ॥
  अशौचमत्तां संगो लौल्यमिन्द्रियवश्यता ।
  संसक्तिरिन्द्रियार्थेषु मनोऽहंकार एव च ॥ ४५ ॥
  संसारदुःखाज्ञान च दोषाणां चात्मनोऽबुधिः ।
  अलब्धिपरितापश्च पुत्रदारधनस्पृहा ॥ ४६ ॥
  वैषम्यं चापि चित्तस्थ स्वकीय परकीययोः ।
  तथेष्टानिष्टविषये रागद्वेषमतिः क्रमात् ॥ ४७ ॥
  मम चाननुसंधानं गाढदुःखेऽपि विस्मृतिः ।
  विषयासेविनां संगोविरक्तिर्मज्जनेषु च ॥ ४८ ॥
  बाह्यार्थमात्रनिष्ठत्वं लौकिकार्थविमर्शनम् ।
  एतदज्ञानमुदितं सकार्यं भवते मया ॥ ४९ ॥
  येनास्य जायते भ्रंशः स्वात्मानन्दमहायदात् ।
  तद्विरोधि भवेज्ज्ञानं स्वात्मसंसिद्धिकारणम् ॥ ५० ॥
  अनादिरस्य सम्बन्धः प्रकृत्या गुणरूपया ।
  गुणाश्चैव विकाराश्च तदुत्थाः सर्व एव हि ॥ ५१ ॥
  सर्वत्र प्रकृतिः कर्त्री भोक्ता पुरुष उच्यते ।
  साक्षी सर्वस्य लोकस्य स्वात्मचैतन्यदीपकः ॥ ५२ ॥
  स एकोऽपिद्विधा जातो जीवान्तर्यामिभेदतः ।
  एवं यो वेद देहेऽस्मिन् वर्तमानं महेश्वरम् ॥ ५३ ॥
  मायामोहसमुद्भूता न तस्य भवेद्वेदना ।
  केचित्तु ध्यानयोगेन ज्ञानयोगेन चापरे ॥ ५४ ॥
  अन्ये च कर्मयोगेन पश्यन्त्यात्मानमात्मनि ।
  विनश्वराणि भूतानि विषमाणि परस्परम् ॥ ५५ ॥
  समं स्थिरं च सर्वत्र तत्तत्त्वमविनश्वरम् ।
  शब्दात्संजायते ज्ञानं ब्रह्मात्मैक्यैकगोचरम् ॥ ५६ ॥
  तत्परोक्षं स्वानुभवादपरोक्षदशां नयेत् ।
  गुणानुबन्धनः पश्येत् सर्वानिव गुणान् पृथक् ॥ ५७ ॥
  प्रकृत्यैव च संजातान् सोऽकर्ता सर्ववस्तुषु ।
  पृथग्भूतान्यनेकानि यद्यैकत्वं प्रयान्ति हि ॥ ५८ ॥
  १७

य? No, wait!
Wait, what is between वपुषा and पुनः?
Let's spell:
Letter 1: यो
Letter 2: ज
Letter 3: wait, is it ा? No, look at the top line (shirorekha):
It goes continuously over यो, ज, ा?
Wait! Look at the letter:
It's यो
Then जा?
Wait! Is it यो जा य ते or यो ज य ते?
Wait, look at योजयते vs योजायते:
Actually, let's look at the meaning:
"जीवं सानुशयं सृष्टेर्वपुषा योजयते पुनः"
Grammar: "जीवं सानुशयं सृष्टेः वपुषा योजयते पुनः" -> "मयि संलीनं सानुशयं जीवं सृष्टेः (सृष्टौ) वपुषा योजयते (भगवान् योजयति / योजयते) पुनः".
It is causative present of युज्: योजयति / योजयते (yojayate)!
"योजायते" does not exist in Sanskrit.
Now look closely at the print: it is indeed योजयते! The printer has `यो

– १३१ –
विश्राम्यतिगुणेष्वेव तदेवं कर्तृताखिला ।
ततः परमकर्त्तारं पश्येदात्मानमात्मना ॥ ९ ॥
सोऽविद्यामखिलां हित्वा परं ब्रह्माधिगच्छति ।
तावज्जन्मजरामृत्युदुःखदोषानुशीलनम् ॥ १० ॥
यावन्नित्यमकत्तारमात्मानं नावबुध्यते ।
सर्वाणि गुणकार्याणि सम्प्रवृत्तानि यो नरः ॥ ११ ॥
मिथ्यात्वनिश्चयात्स्वप्नवद्यो वेत्ति स पण्डितः ।
न रज्यति न वा द्वेष्टि स्वस्वरूपैकसंस्थितः ॥ १२ ॥
जानानः सुखदुःखादिपरिणामं गुणात्मकम् ।
स्वयंज्योतिःस्वभावत्वादात्मानं परमार्थतः ॥ १३ ॥
द्वेषशून्यं निर्विकारं सत्यं निश्चित्य निर्गुणम् ।
यः स्वरूपेऽवतिष्ठेत स ज्ञानीत्युच्यते बुधैः ॥ १४ ॥
स्वप्रकाशं चिदानन्दं केवलं सर्वसंशयम् ।
यः पश्यति स्व

?
Wait, wait! Let me look really, really closely at the letter.
Is it 'स' or 'भ'?
Wait! Look at the prompt image, line 10:
"भक्तेश्चापि सुभिद्धाया" or "सुसिद्धाया"?
Look at the character after 'सु':
It has an upper circle/loop just like 'भ' in 'भक्तेश्चापि'!
Wait, really? Let's compare the first letter of line 10 ('भ') and this letter:
Line 10 begins with 'भ' (in भक्तेश्चापि). It has a small circle at the top-left, a vertical stroke going down, a bottom-left loop with a horizontal stroke to the right vertical stem.
Now look at the letter in question:
Wait! It has a circle at the top left?
NO! It's an 'इ' matra going over it!
Wait, look at the bottom-left of that letter: does it have a loop like 'भ'?
NO! It has a diagonal leg going down-left, exactly like 'स'!
Ah! It's a 'स'! But wait, why did it look weird? Because of the i-matra touching the left curve of 'स'.
Wait, what about 'सिद्धाया'? But wait, is it 'सुसिद्धाया' or 'सुभिद्धाया'?
Wait, is there any reason for it to be 'सुसिद्धाया'?

– १३३ –
शुद्धेन भक्तियोगेन न तु मां समुपासते ।
मत्स्वरूपैकसम्बद्धा भक्तिर्मत्प्रेमलक्षणा ॥ १६ ॥
तया मां स्ववशे कृत्वा कश्चित् साक्षात्करोत्यपि ।
यावतीर्देवता लोकैरूपास्यन्ते गुणात्मिकाः ॥ १७ ॥
तासामहमधिष्ठाता स्वाधिदैविकरूपतः ।
मूले सिक्ते सुसिक्तैः किं पत्रशाखादिभिः पृथक् ॥ १८ ॥
असिक्ते चापि सिक्तैः किं पत्रशाखादिभिः पृथक् ।
इति ज्ञात्वा भजेन्नित्य मामेवैकं विशेषतः ॥ १९ ॥
विशुद्धात्मिकया भक्त्या मत्स्वरूपैक संस्थया ।
विशुद्धचित्तसंस्कारैर्जातश्रद्धो विरक्तिमान् ॥ २० ॥
ब्रह्मानन्दपदे स्थित्वा ज्ञानी नाद्रियते ततः ।
उत्कृष्टं पूर्णपाथोधिं दुर्लभं दैवतैरपि ॥ २१ ॥
भक्तिमात्रैकलभ्यं च काश्चित्प्रेमाणमाप्नुयात् ।
ज्ञानं चैवापि वैराग्यं भक्तेः पूर्वाङ्गमिष्यते ॥ २२ ॥
अथवा पूर्वसंस्कारादकस्मात्सम्प्रजायते ।
कुतोऽपि परितुष्टेन मया दत्ता प्रसादवत् ॥ २३ ॥
पूर्वभक्तिः पराभक्तिसाधनात्मामुपेयुषी ।
स्वात्मानं नाशयित्वापि कार्यमस्य प्रसाधयेत् ॥ २४ ॥
माहात्म्यज्ञानयोगार्थं भक्तेरुद्बोधसिद्धये ।
मत्स्वरूपं विजानीयाद्वेदानाम्प्यगोचरम् ॥ २५ ॥
अक्षरोपादेयमिदमखिलं विश्वमण्डलम् ।
मन्निमित्तं विजानीहि लीलावेशवशात्मनो ॥ २६ ॥
एताः सर्गविसर्गाद्या मम लीलाविनिश्चिताः ।
ताभिर्युक्तः सदा जीवानधिष्ठाय भुनज्म्यहम् ॥ २७ ॥
अधिभूतं तथाध्यात्ममाधिदैविकमेव च ।
त्रीणि त्रीणि स्वरूपाणि सर्वस्येति विनिश्चितम् ॥ २८ ॥
अहमेवास्मि सर्वेषु तेषु नास्त्यत्र संशयः ।
तस्मात्सर्वत्र मामेव नित्यं संस्मर संस्मर ॥ २९ ॥
मनश्च भक्तियोगेन मय्येव विनिवेशय ।
अनन्यगं यदा चित्तमभ्यासेन प्रजायते ॥ ३० ॥
तदा मामभ्युपैत्येव पूर्णं श्रीपुरुषोत्तमम् ।
सर्वेशं सर्ववशिनं सर्वज्ञं सर्वरूपिणम् ॥ ३१ ॥

• १३४ -
  ज्ञानक्रियोभययुतं सर्वस्याधारमव्ययम् ।
  विश्वतोमुखमानन्दमनन्तं चित्प्रकाशिनम् ॥ ३२ ॥
  अणुं महान्तमचलमव्यक्तं प्रकृतेः परम् ।
  एवं ध्यानं समभ्यस्य चित्तं कुर्याद्धिशे सदा ॥ ३३ ॥
  अन्तकालेऽपि च ततो मामुपैति न संशयः ।
  जीवशक्तिं सुसंहृत्य जीवं ध्यायेच्चिदुज्ज्वलम् ॥ ३४ ॥
  रामेति राममन्त्रेण परे ब्रह्मणि योजयेत् ।
  परं ब्रह्म यथोक्तं मत्स्वरूपं भावयन् सदा ॥ ३५ ॥
  विशते शुद्धभावेन प्रेमाख्येनोपबृंहितः ।
  एवं मयि सुसंगम्य पुनर्जन्म न चाप्नुयात् ॥ ३६ ॥
  ततो दुःखालयो घोरः संसारो विनिवर्तते ।
  ब्रह्मलोकात्परं स्थानं यतो नावर्तते पुनः ॥ ३७ ॥
  तत्स्थानं समुपैत्येष भक्तियोगप्रभावतः ।
  द्विपराद्धं विधेरायुस्तदन्तेभूतभौतिकाः ॥ ३८ ॥
  महाभूते विलीयन्ते तच्च मय्यहमव्ययः ।
  जागर्मि सर्वदा भानः सदानन्दपदस्थितः ॥ ३९ ॥
  तस्य मे प्राप्त्युपायस्तु भक्त्यन्यो नैव विद्यते ।
  तपःस्वाध्याययोगाद्यैर्भक्तिः साध्यास्ति केवलम् ॥ ४० ॥
  भावशुद्ध्या भवेद्भक्तिस्तस्माद्भावं विशोधयेत् ।
  अपरे त्वासुरे सर्गे सम्भूतास्तत्तामसा जनाः ॥ ४१ ॥
  मत्स्वरूपं न जानन्ति तस्मान्नैव भजन्ति ते ।
  मूढा वितथकर्माणो वितथाज्ञानवैभवाः ॥ ४२ ॥
  विज्ञाय सगुणाकारमात्मौपम्येन मामपि ।
  अवज्ञावञ्चितात्मानो न विजानन्ति तत्त्वतः ॥ ४३ ॥
  ते वै दूरतरा मत्तो न कदाचिद्भवाम्बुधेः ।
  मुक्ता भवन्त्यपसदाः सदेवासुरयोनयः ॥ ४४ ॥
  देवाश्चैवासुराश्चैव जीवाः सामान्ययोनयः ।
  तत्र देवाः सदा मुक्ताः सामान्याः साधनव्रजैः ॥ ४५ ॥
  आसुरा नैव मुच्यन्ते जन्मकोटिशतैरपि ।
  तस्माद्विद्वन् मुक्तोऽसि देवसृष्ट्येकसम्भवः ॥ ४६ ॥
  मान्वशोचः कदापि त्वमनुतिष्ठमतं मम ।
  इदं ते ज्ञानमतुलमुपदिष्टं परन्तप ॥ ४७ ॥

• १३५ -
  एतद्विज्ञाय सततं कुरु सृष्टिं मदाज्ञया ।
  न भविष्यति ते मोहः प्रजासर्गं प्रवर्तय ॥ ४८ ॥
  इति ते प्रतिजानेऽहं मा ग्लासीस्त्वंमनागपि ।
  मां विद्धिशुद्धभावेन मयि बुद्धिं निवेशय ॥ ४९ ॥
  मामुपात्स्व च मय्यास्स्व मयि सर्वं विचिन्तय ।
  कर्माणि मयि सन्यस्य ज्ञानं कुरु मदाश्रयम् ॥ ५० ॥
  मामेव यजमानस्त्वं वीतशोको भविष्यसि ।
  इदं शास्त्र मया पूर्वं ब्रह्मणे प्रतिबोधितम् ॥ ५१ ॥
  ब्रह्मा प्राह प्रसादेन सनकादीन् महामुनीन् ।
  सनत्कुमारो भगवान् नारदायोपदिष्टवान् ॥ ५२ ॥
  एवं परम्परायातमिदं ज्ञानं सनातनम् ।
  त्वं चापि निजपुत्राय मनवे शुद्धचेतसे ॥ ५३ ॥
  सरहस्यमिदं ज्ञानं काले समुपदेक्ष्यसि ।
  स आकर्ण्याखिलं त्वत्तो विमलं मन्मतं प्रभो ।
  भवानिव यथेदानीं चित्ते निर्वृतिमेष्यति ॥ ५४ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मोत्सवे
  सरयूतपत्तौ वैवस्वतोपाख्याने ज्ञानोपदेशो नाम
  षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६ ॥
  ✤
  सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः
  विवस्वानुवाच
  उपदिश्य परं गुह्यमिदं ज्ञान मयाच्युतः ।
  ज्ञात्वा मां गतसंदेहं तत्रैवान्तरधीयत ॥ १ ॥
  इदं ते सनिगदितं रहस्यं वैष्णवं मतम् ।
  हृदि निश्चित्य न पुनः शोकमेवं प्रयास्यसि ॥ २ ॥
  निर्भयो वीतशोकश्च प्रवर्तय विशेषतः ।
  प्रजासर्गमिमं तात यथेच्छा पारमेश्वरी ॥ ३ ॥
  नह्यसौ बाधकः कच्चिज्ज्ञानिनः शुद्धचेतसः ।
  ब्रह्मण्यारोप्यमाणत्वाद्वार्धितः स्वयमेव तत् ॥ ४ ॥