भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• १०९ -
  मेधाद्या ऊचुः
  पावत्यो देवता दिव्या विष्णुरुद्रादिरूपिणीः ।
  तासां वयं पीठशक्तिरूपेण खलु संस्थिताः ॥ ३३ ॥
  अधुना त्वामभ्युपेताः श्रीरामप्रेमकामुकाः ।
  दोलान्तसंस्थिता नित्यं याने पीठान्तसंस्थिताः ॥ ३४ ॥
  नित्यं त्वां सेविष्यमो यत्र यत्र गमिष्यसि ।
  प्रमोदवनमभ्येत्य स्थास्यामस्तव संनिधौ ॥ ३५ ॥
  इति विज्ञाप्य सरयूं सकलास्ताः पृथक् पृथक् ।
  द्रवरूपेण सम्भूय विविशुस्तन्महोदके ॥ ३६ ॥
  गङ्गा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती ।
  द्रवरूपं समास्थाय विविशुः सरयूजले ॥ ३७ ॥
  अन्याश्च देवताः सर्वा लोपामुद्रादयस्तदा ।
  द्रवीभूय सरय्वां ता विविशुः सुखितान्तराः ॥ ३८ ॥
  ततः सा सरयूर्दूता महाकल्लोलनिःस्वनैः ।
  [L16

• ११० -
  तत्र तद्भाति परमं ब्रह्माक्षरमनुत्तमम् ।
  पुरुषोत्तमस्य यद्दिव्यं कीर्तितं पदमुच्चकैः ॥ ३ ॥
  स लोकस्तस्य विमलश्चिन्तामणिमयो मही ।
  कल्पद्रुमा द्रुमाः सर्वे पूर्णपीयूषकं सरः ॥ ४ ॥
  ज्ञानिनां तन्निराकारं निरीहं निर्गुणं तथा ।
  तदेव भक्तैः साकारं दृश्यते सगुणं महत् ॥ ५ ॥
  तत्र प्रवर्तयामास¹ रामभक्तिमनुत्तमाम् ।
  सरय्वाः सलिलं पीत्वा तत्रत्यास्ते महर्षयः ॥ ६ ॥
  श्रीरामभक्तिसम्पन्ना बभूवुर्हृष्टचेतसः ।
  ततस्तां विरजा देवी प्रोवाच विगतस्मया ॥ ७ ॥
  दर्शनेनैव हृष्टात्मा सद्यः प्रेमवती सती ।
  विरजोवाच
  इह ब्रह्मैव परमं गीयते श्रुतिकोटिभिः ।
  ज्ञानगम्यं सदा ज्ञेयं रूक्षवद्भाति तत्सुखम् ॥ ८ ॥
  अधुना तु परं प्रेम भवत्या प्रकटीकृतम् ।
  श्रीरामचन्द्रविषयं ब्रह्मानन्दाच्छताधिकम् ॥ ९ ॥
  सहस्रलक्षकोट्यंशैः स्फुरदभ्यधिकाधिकम् ।
  त्वं गुरुः परमास्माकं श्रीरामप्रेमशिक्षणे ॥ १० ॥
  सदास्माकं गृहेतिष्ठ ब्रह्माक्षरमहाह्रदे ।
  अत्र स्थित्वा ज्ञानवतां मुनीनां ब्रह्मवर्चसाम् ॥ ११ ॥
  प्रवर्तय परांभक्तिं रसास्वादैकहेतवे ।
  नामी विदन्ति प्रेमाणं परब्रह्मरसोत्तरम् ॥ १२ ॥
  व्यर्थमेषां ततो ज्ञानं गणितानन्दभागिनाम् ।
  मानुषेभ्योऽधिकानन्दाः सम्राजः शतसंख्यया ॥ १३ ॥
  सम्राड्भ्योयक्षगन्धर्वाः कर्मदेवास्ततोऽपि च ।
  देवाश्च कर्मदेवेभ्यस्तेभ्य इन्द्रस्तथैव च ॥ १४ ॥
  इन्द्राच्छताधिकानन्द आङ्गिरस उदारधीः ।
  आङ्गिरसाधिको ब्रह्मा ब्रह्मणो ब्रह्म चाधिकम् ॥ १५ ॥
  एषाऽऽनन्दस्य गणना श्रुत्या मीमांसितापुरा ।
  तस्मादगणितानन्दं परं ब्रह्म प्रकीर्तितम् ॥ १६ ॥
  अक्षरात्परतः स्थानं यत्र श्रीपुरुषोत्तमः ।
  परं ब्रह्म तदेवोक्तं साकारं रसरूपधृक् ॥ १७ ॥
  १. इतः पूर्वं खण्डितः पाठ.—बडौ. ।

• १११ -

परं ब्रह्म प्रेमगम्यं प्रेमा भक्तिरुदाहृता ।
सोऽत्र प्रवर्तितो मातस्त्वया प्रेमस्वरूपया ॥ १८ ॥
तस्मात्तवात्र संस्थानं सततं कामयेऽस्मि च ।
नो चेद्यत्र प्रयासि त्वं तत्र मां नय सार्थगाम् ॥ १९ ॥

सरयूरुवाच
अहं निदेशात्पुरुषस्य भूम्नस्तत्र प्रयास्यामि विभाति यत्र ।
पुरो परानन्दपदव्ययोध्या श्रीरामसीतारसकेलिपात्रम् ॥ २० ॥
तत्र प्रमोदवनमध्यगता सदाहं स्थास्यामि नित्यमुदयं दधती शुभोच्चैः ।
सत्या महावनविहारकरी सदैव वर्ते प्रमुद्वनभुवि प्रमुदं दधाना ॥ २१ ॥

विरजोवाच
नय मामपि तत्रैव प्रमोदवनमद्भुतम् ।
अयोध्यापुरपर्यन्तस्थानमानन्दमन्दिरम् ॥ २२ ॥
गायन्ती त्वद्गुणांस्तत्र स्थास्यामि तव सन्निधौ ।
श्रीरामकेलीसम्भूतपरमानन्दभाजनम् ॥ २३ ॥

श्रीशुक उवाच
तथेत्युक्त्वा सरयूस्तां स्वसार्थे सरिद्वरां विरजां जातसख्याम् ।
कृत्वा ततः साः प्रययौ मन्दमन्दं संशृण्वती स्तव स्वस्यपुण्यम् ॥ २४ ॥

मुनय

• ११२ -
  त्वं रामगङ्गा भवमुक्तिहेतुः समस्तकल्याणपरं परात्मा।
  शुभाय लोके प्रकटत्वमागाः श्रीरामभक्त्येकजुषां जनानाम् ॥ ३२ ॥
  नमोऽम्ब रामगङ्गायै तुभ्यं कल्याणमूर्तये।
  वासिष्ठ्यै प्रेमगङ्गायै पावयन्त्यै जगत्त्रयम् ॥ ३३ ॥
  इति स्तुवन्तो मुनयः सरयूं विश्वपावनीम्।
  मुक्ता अपि जना जाताः प्रेमभाजोरघूद्वहे ॥ ३४ ॥
  ततः सा स्वर्गभूमिषु तत्रस्थैर्विहितस्तवा।
  प्लावयन्ती शुभान् स्वर्गान् क्रमेणागाद्धिमालयम् ॥ ३५ ॥
  हिमाद्रेः पूर्वशिखरे संस्थिता शुभ्ररूपिणी।
  स्तूयमाना देवसंघैर्यक्षगन्धर्वपुङ्गवैः ॥ ३६ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मोत्सवे
  सरयूसम्भवे एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥
  चत्वारिंशोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  ततो वसिष्ठो योगीन्द्रस्तपश्चक्रे पुरा महत्।
  तपसा तेन संतुष्टा सरयूरागता महीम् ॥ १ ॥
  जनक उवाच
  कथं मुनिस्तपश्चक्रे वसिष्ठः सरयूकृते।
  एतन्मे वद योगीन्द्र रामगङ्गा यथाऽऽगता ॥ २ ॥
  श्रीशुक उवाच
  शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि सरयूत्पत्तिमुत्तमाम्।
  अयोध्यायाश्च निर्माणं पूर्वं वेवस्वतान्मनोः ॥ ३ ॥
  वक्ष्ये प्रसंगतः प्राप्तां वैवस्वतमनोः कथाम्।
  पावनीं श्रवणादेव चित्तशुद्धिविधायिनीम् ॥ ४ ॥
  वैवस्वतो मनुरभूद् भगवान् सर्वदर्शनः।
  मनीषी चैव सर्वज्ञः प्रजाकर्मण्यतन्द्रितः ॥ ५ ॥
  पारगः सर्ववेदानां सर्वदैवतपूजितः।
  आज्ञया ब्रह्मणो नित्यं भुवमेतां शशास सः ॥ ६ ॥

• ११३ -
  स इदं प्रथमं चक्रे ब्रह्मक्षत्रमनारतम् ।
  ततश्चैव तु विट्शूद्रं स्वे स्वे कर्मणि संस्थितम् ॥ ७ ॥
  वृत्तीश्च प्रथमं चक्रे लोकयात्राविधायिकाः ।
  कालं कर्म स्वभावं च समाश्रित्य सनातनम् ॥ ८ ॥
  भगवान् सर्वहेतुत्वात्स्वयं तद्वशगः स्थितः ।
  दिव्येन चक्षुषा सर्वमपश्यद्भगवान् स्वयम् ॥ ९ ॥
  भूतं भवच्च भव्यं च स्थावरं चैव जङ्गमम् ।
  सरहस्यां साङ्गगणां सोत्तरां सपदक्रमाम् ॥ १० ॥
  सशाखाभाविविस्तारं बीजरूपां व्यवस्थिताम् ।
  त्रयीं सोऽधिजगे देवः सेतिहासपुराणकाम् ॥ ११ ॥
  ससंहिता सतन्त्रां च सकाण्डाध्यायविस्तराम् ।
  विवस्वतो भगवतश्चिकीर्षत इदं जगत् ॥ १२ ॥
  सर्वं विज्ञातवान् विश्वं शब्दरूपेण संस्थितम् ।
  शब्दो नामा परं ब्रह्म परमे व्योम्नि संस्थितम् ॥ १३ ॥
  वेदो नारायणः साक्षात्स्वयंभूर्ब्रह्मकारणम् ।
  तस्याज्ञया पितुश्चैव नियोगाच्छ्रीविवस्वतः ॥ १४ ॥
  पृथक्तन्त्रां वेदमयीं वाचं विज्ञातवान् स्वयम् ।
  सोऽग्लासीत्प्रथमं सर्गे प्रजाकर्मण्युपारतः ॥ १५ ॥
  रुद्रस्यैवोपदेशेन प्रजासंहारकारिणः ।
  जनक उवाच
  भगवानीश्वरो रुद्रः कथं तमुपदिष्टवान् ।
  येन ग्लानोऽभवद्देवः प्रजासर्गे मनुः स्वयम् ॥ १६ ॥
  श्रीशुक उवाच
  एतत्तेऽहं प्रवक्ष्यामि शृणु राजर्षिसत्तम ।
  वैवस्वतो मनुः पूर्वं पित्रा युक्तः प्रजाकृतौ ॥ १७ ॥
  अकरोदखिलं विश्वं संक्षेपेण पथोदितम् ।
  चातुर्वर्ण्यं गुणांश्चैव कर्माणि च विभागशः ॥ १८ ॥
  पृथक् पृथक् प्रवृत्तीश्च यज्ञं पर्जन्यकारणम् ।
  संस्थाश्चापि पृथक् चक्रे यज्ञस्य ब्रह्मकर्मणः ॥ १९ ॥
  पशूंश्चापि पृथक् चक्रे वायव्यानग्निदैवतान् ।
  वारुणानिन्द्रदैवत्यां स्तथाग्नी वोमदैवतान् ॥ २० ॥
  मैत्रावरुणदैवत्यान् सर्वदैवत्यकांस्तथा ।
  प्राजापत्यांश्च बहुशो यैर्यज्ञः सम्प्रवर्तते ॥ २१ ॥
  १५

= नेार्? In Unicode, न + े + ा + र् = नेार् or नेार्र्?
Wait, if you type न + ो + र् + ज, it renders as नोर्ज.
If you type न + े + ा + र् + ज, it renders as नेार्ज् or नेार्ज.
Wait, look at the image: is it really नेा?
Look at म then न:
The न has a top stroke to the left: that's an e-matra!
And then a vertical line ा.
So literally, it is नेा!
Wait, why not just write वैवस्वतमनेार्जनकेन or वैवस्वतमनेार्र्जनकेन?
Wait, let's look at how similar texts from this book (looks like Shiva Purana or similar, or Linga Purana / Markandeya Purana / Skanda Purana) are edited.
Wait! Let's search this text:
"देशं कालं तथा द्रव्यं मन्त्रं कर्तॄंश्च भेदशः । अङ्गानि चापि भूरीणि क्रियाश्चापि विधिक्षमाः"
"आवायं च तथोद्वायं तन्त्राणि च पृथक् पृथक् । जुह्वादीनि च पात्राणि तथाभूतमुत्तमम्

• ११५ -
  तडित्पिशंगप्रोद्भासिकपर्द्दकविभीषण !
  शूलभ्रमणवित्रासिन् भैरवाय नमोऽस्तु ते ॥ ३८ ॥
  खड्गशूलधरायोर्ध्वं वरदाभयपाणये ।
  चतुर्भुजाय भीमाय भैरवाय नमोऽस्तु ते ॥ ३९ ॥
  उल्कासहस्रविस्रस्तजगतत्रयभयालवे ।
  ज्वालामालाकरालाय भैरवाय नमोऽस्तु ते ॥ ४० ॥
  दीप्ताय दीप्तनेत्राय विद्युद्द्योतिदीप्तये ।
  प्रदीप्तवह्निज्वालाय जटिलाय नमोऽस्तु ते ॥ ४१ ॥
  व्यालमालापरीताय धूलिधूसरवर्मणे ।
  गिरीन्द्रशिखरोच्चाय महोग्राय नमोऽस्तु ते ॥ ४२ ॥
  पादप्रहारविध्वस्तसप्तपातालभूमये ।
  किरीटोल्लिखिताभ्राय विशालाय नमोऽस्तु ते ॥ ४३ ॥
  दिगम्बराय वीराय श्मशानामिषभोजिने ।
  शोणितारक्ततुण्डाय प्रचण्डाय नमोऽस्तु ते ॥ ४४ ॥
  चण्डाय चण्डवीर्याय चण्डविक्रमकारिणे ।
  भूतान्तकरणोग्राय त्र्यम्बकाय नमोऽस्तु ते ॥ ४५ ॥
  वेतालौघपरीताय डाकिनीतृप्तिहेतवे ।
  चण्डिकागुणयुक्ताय भीषणाय नमोऽस्तु ते ॥ ४६ ॥
  अत्युद्भटजटाटोपक्षोभिताम्बुदमण्डल ।
  विकराल महाकाल चन्द्रभाल नमोऽस्तु ते ॥ ४७ ॥
  एतत्तव जगत्सर्वं कृपादृष्ट्याभिवीक्ष्यताम् ।
  न त्वस्य ध्वसनं युक्तं विनैवावसरं प्रभो ॥ ४८ ॥
  अन्य एव स कालोऽस्ति यत्र संहरसे जगत् ।
  सृष्टिकालोऽयमधुना कृपा विस्तारय प्रभो ॥ ४९ ॥
  विष्णोराज्ञा भगवतो महापुरुषसंज्ञिनः ।
  काले काले यतोऽस्माभिः क्रियते विश्वमीदृशम् ॥ ५० ॥
  तस्य नाभिस्थलोद्भूतपद्मभू र्भगवान् विधिः ।
  अरीरचज्जगत्सर्वं नियुज्यास्यांश्चतुर्दश ॥ ५१ ॥
  तस्मै त्वं कृपयास्मासु मा द्रुह क्रोधभैरव ।
  त्वया विध्वंस्यमानं तन्नङ्क्ष्यते नष्टमेव च ॥ ५२ ॥
  करोषि ताण्डवं यर्हि भुजौ सम्भ्रामयन् मुहुः ।
  पातालं पादन्यासेन स्वर्गो मूर्ध्ना च भज्यते ॥ ५३ ॥

• ११६ -
  इदं ते ताण्डवं भीमं विश्वसंहरणक्षमम् ।
  संवर्तावसरे योग्यं न सर्गावसरे क्वचित् ॥ ५४ ॥
  इत्थं विवस्वता भूयः संस्तुतः क्रोधभैरवः ।
  प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा बलिभिर्धूपदीपकैः ॥ ५५ ॥
  क्रोधभैरव उवाच
  स्तवेनानेन तेऽत्यर्थं प्रसन्नोऽस्मि ततोभृशम् ।
  वरं वृणीष्वभद्रं ते विवस्वन् दैवतोत्तम ॥ ५६ ॥
  विवस्वानुवाच
  विश्वसंहरणाद्देव विरमस्वाधुना प्रभो ।
  एष एव वरो देयः क्रोधं संहर भैरव ॥ ५७ ॥
  स्तवेनानेन ये नित्यं स्तोष्यन्ति त्वां भवे जनाः ।
  तेषां त्वं सुखदो भूया एष चापि वरोऽस्ति मे ॥ ५८ ॥
  श्रीशुक उवाच
  तथास्त्विति वरं दत्त्वा प्रणताय विवस्वते ।
  प्रजगाम प्रशान्तात्मा कैलासाख्यं निजास्पदम् ॥ ५९ ॥
  तमागतमभिप्रेत्य भगवान् रुद्र ईश्वरः ।
  आज्ञाविघातदोषेण चुक्रोध हृदये भृशम् ॥ ६० ॥
  श्रीमहादेव उवाच
  कस्मान्न ध्वंसितं विश्वं मदाज्ञा विहता कुतः ।
  अव्यवस्थितचित्ताय तुभ्यं कुप्यामि भैरव ॥ ६१ ॥
  मत्तोऽसि क्षणतुष्टोऽसि विहितं न वचो मम ।
  तस्मात्सर्वेषु देवेषु कुत्सितस्त्वं भविष्यसि ॥ ६२ ॥
  सुरामांसप्रियो लोके भविष्यसि विशेषतः ।
  पुरुषाणां बलीन् खादन् पुरुषादो भविष्यसि ॥ ६३ ॥
  न खलु त्वां भजिष्यन्ति सात्त्विका अपि राजसाः ।
  तामसाः क्रूरकर्माणः सततं त्वामुपासते ॥ ६४ ॥
  ततो निर्गच्छ मत्पार्श्वात् सात्त्विकं पदमीदृशम् ।
  गच्छ त्वं तामसांल्लोकान् यत्र मांससुराबलिः ॥ ६५ ॥
  इत्थं निर्भर्त्सितस्तेन देवदेवेन भैरवः ।
  जगाम रक्षसां लोकान् महातामसरूपिणः ॥ ६६ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मोत्सवे
  सरयूत्पत्तौ वैवस्वतोपाख्याने चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥

• ११७ -
  एकचत्वारिंशोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  शिवस्तु दुःसहं मत्वा प्रजासर्गमनारतम् ।
  वैवस्वताय यनवे ज्ञानं वक्तुमुपागतः ॥ १ ॥
  ब्रह्मचारी यथा भूत्वा धृताषाढो मृगाजिनी ।
  धौतोज्ज्वलाम्बरधरः सुपूतः सुदृढव्रतः ॥ २ ॥
  महार्हराज्यासनगं देवं वैवस्वतं मनुम् ।
  अभ्यगच्छन्नभोदेशादवतीर्य लसद्द्युतिः ॥ ३ ॥
  तं सूर्यप्रतिमं दृष्ट्वावतरन्तं नभस्तलात् ।
  उत्तस्थौ स्वासनं हित्वा भक्त्या वैवस्वतो मनुः ॥ ४ ॥
  सर्वदाभ्यागतः पार्श्वे ब्रह्मचर्यनिधिर्द्विजः ।
  वैवस्वतो विस्मितोऽभूद्दृष्ट्वा तद्ब्रह्मवर्चसम् ॥
  प्रत्युत्थाय ननामास्मै मूर्ध्ना नम्रेण धार्मिकः ॥ ५ ॥
  स त प्रयुज्याशिषमद्भुतां मुनिर्विमुक्तिमार्गं सहसा व्रजेति भोः ।
  निशम्य तस्याशिषमेष निर्वृतः संसारचक्रभ्रमणात्ह्लानचित्तः ॥ ६ ॥
  पाद्यादिभिः प्रपूज्यैनं कृत्वा च बहुलादरम् ।
  महार्हमासनं दत्त्वा शिरश्चरणयोर्न्यधात् ॥ ७ ॥
  स तस्य शिर उत्सार्य महामुकुटमण्डितम् ।
  प्रसन्नहृदयो भूत्वा प्रोवाच मनुजेश्वरम् ॥ ८ ॥
  ब्राह्मण उवाच
  धन्योऽसि धारणीपाल प्रजापालनतत्परः ।
  विविधाश्च प्रजाः कृत्वा कृतकृत्योऽसि साम्प्रतम् ॥ ९ ॥
  पारं प्राप्तोऽसि वेदानां समस्तानां महामते ।
  साङ्गानां सरहस्यानां सोत्तराम्नायभूयसाम् ॥ १० ॥
  अधीत्य साङ्गमाम्नायं पितुर्देवाद्दिवस्वतः ।
  किमेतत्कृतवान् यत्त्वं भूयः समसृजः प्रजाः ॥ ११ ॥
  न हि प्रवृत्तिरुदिता वेदेषु निखिलेष्वपि ।
  निवृत्त्येकपरा वेदा ब्रह्मैकं ज्ञापयन्तिहि ॥ १२ ॥
  समासतो व्यासतःच वेदैरेकोऽर्थ ईर्यते ।
  बह्वर्थत्वे वाक्यभेदः सर्वाम्नाये प्रसज्यते ॥ १३ ॥
  पूर्वकाण्डे यज्ञमात्रं परत्र ब्रह्म केवलम् ।
  आम्नायेन च सर्वेण तस्य ज्ञानमुदीर्यते ॥ १४ ॥

• ११८ -
  पूर्वकाण्डोदितो यज्ञश्चित्तशुद्ध्यर्थमिष्यते ।
  कथं ज्ञानकलोदेति शुद्ध्यभावे तु चेतसः ॥ १५ ॥
  विचार्यं भवतैवैतद्यतः स्वस्य स्वयं गुरुः ।
  प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा किमशोकं पदं दिशेत् ॥ १६ ॥
  प्रवृत्तिः खलु भूताना बन्धनैकप्रसाधिनी ।
  निवृत्त्या विरजोभूत्वा लभते शाश्वतं पदम् ॥ १७ ॥
  वैराग्यं चैव विज्ञानं स्वात्मज्ञानैकसाधनम् ।
  प्रवृत्तिस्तत्प्रातिकूल्ये निवृत्तिरनुकूलता ॥ १८ ॥
  अशान्तिदमशान्तं च कामक्रोधमदावहम् ।
  असाररूपं संसारमशुभं क उपासते ॥ १९ ॥
  सदारं धनपुत्रादिलालसाशोकसम्भृतम् ।
  परिणामैकविरसं कः संसारं प्रवर्तयेत् ॥ २० ॥
  बहुभिर्भुज्यते भोग एकः खलु निबध्यते ।
  ईदृशं गृहमुत्सृज्य स्वात्मानं किं न साधयेत् ॥ २१ ॥
  दूरेण खलु तत्तत्त्व यल्लब्धं त्यक्तगृह्यकैः ।
  गृहिणां गृहकृत्येन व्यग्राणां ग्राम्यवृत्तिभिः ॥ २२ ॥
  भवेषु क्लिश्यमानानामपूर्णोदरचेतसाम् ।
  दधतां महतीं चिन्तां ग्लानिः कस्मान्न जायते ॥ २३ ॥
  ग्लायतामपि दुःखेन क्रोशतां भववेदनैः ।
  न जायते निवृत्तिर्वै हन्तेयं मूर्खता नृणाम् ॥ २४ ॥
  कालं न विश्वसेज्जातु भीषणं क्षणचापलम् ।
  वर्द्धयित्वा हरेज्जन्तुं तत्क्षणादेव पश्यतः ॥ २५ ॥
  हरितः पुष्पितः पूर्णः फलितो ज्वलितो वने ।
  भस्मान्तं च गतो भूमौ मिलितोऽङ्कुरितः पुनः ॥ २६ ॥
  अहो कालस्य लोलेयं बलिनोऽखिलभेदिनः ।
  निजशक्तिं प्रविस्तार्य विश्वं विपरिणामयत् ॥ २७ ॥
  क्रीडते संततं कालो गुणक्षोभं समाश्रितः ।
  दिनमासर्तुवर्षादिप्रलयान्तो महोजितः ॥ २८ ॥
  निगृह्णीयान्मनो नित्यं विषयेषु न चोत्सृजेत् ।
  विमुक्तानिग्रहे चित्ते पुरुषः स्यात्कदर्थितः ॥ २९ ॥
  प्रकृतेः परिणामित्वादनेकधा गुणोद्भवः ।
  पुरुषः सुखदुःखानि भुङ्क्तेऽयं यत्समाश्रयः ॥ ३० ॥
  गुणप्रवाहपतितो यत्र यत्रानुधावति ।
  ततस्ततो निगृह्णीयाद्यदीच्छन्मुक्तिमात्मनः ॥ ३१ ॥

• ११९ -
  अथाधुना ब्रह्मचर्यं श्वो गार्हस्थ्यं भविष्यति ।
  ततो वानप्रस्थमथो ग्रहीष्ये दण्डमुत्तमम् ॥ ३२ ॥
  एवं क्रमेण मुक्तोऽहं भविष्यामि ततः परम् ।
  इत्थमाशावशो लोको लीयते कालवक्त्रगः ॥ ३३ ॥
  श्वःसाधनीयमर्थं तु विद्वानद्यैव साधयेत् ।
  कालेन बलिना तत्र दीर्घसूत्री विहन्यते ॥ ३४ ॥
  यावदिन्द्रियसामर्थ्यं यावदूर्जस्वलं वपुः ।
  तावत्कुर्यान्नरो धीमान् संसृतेरात्मसाधनम् ॥ ३५ ॥
  देहं न विश्वसेज्जातु निगीर्णं कालशक्तितः ।
  अचेतनं भौतिकं तत्केन चैतन्यमाप्यते ॥ ३६ ॥
  परमात्मा चिदानन्दो यस्य जीवा वशे स्थिताः ।
  स द्विधेय जगद्वृक्षमाविश्य क्रीडते पृथक् ॥ ३७ ॥
  तत्संयोगाद्भूतमयं चेतनं वपुरुच्यते ।
  तेन प्रसाधयेत् कार्यं शाश्वतं हितमात्मनः ॥ ३८ ॥
  जगद्विनश्वरं सर्वं तत्स्थोऽयं चापि तादृशः ।
  इति विज्ञाय न नरो विषयेषु प्रसज्जते ॥ ३९ ॥
  विषयासंगयुक्तस्य रागस्तेषु प्रजायते ।
  स्वरूपानन्दसंदोहस्तेन नित्यं तिरोहति ॥ ४० ॥
  अयं ते दोष आख्यातः प्रजासर्गसमुद्भवः ।
  तस्मादतो निवर्तस्व यदिच्छसि शुभं मनो ॥ ४१ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मोत्सवे
  सरयूत्पत्तौ वैवस्वतोपाख्याने दोषनिरूपणं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४१ ॥
  ❊
  द्विचत्वारिंशोऽध्यायः
  जनक उवाच
  इत्युक्तः शंकरेणासौ देवो वैवस्वतो मनुः ।
  नियुक्तोऽपि प्रजासर्गे सद्य एव व्यरज्यत ॥ १ ॥
  वैराग्यवशगं चित्तं कृत्वा वैवस्वतस्य वै ।
  उवाच रुद्रो भगवान् स्मयन् मधुरया गिरा ॥ २ ॥

• १२० -
  ब्राह्मण उवाच
  भवादृशा हि बहवो राजन् प्राक् संस्कृतान्तराः ।
  आत्मतत्त्वं प्रविज्ञाय ब्रह्मसाधर्म्यमागताः ॥ ३ ॥
  तस्मादेव ते नृपते विशुद्धकुलयोनये ।
  श्रद्धालवे च विदुषे प्रोक्तवानिदमस्म्यहम् ॥ ४ ॥
  सारं वेदान्तवाक्यानामात्मतत्त्वैकदीपकम् ।
  गुह्यं ज्ञानमिदं प्रोक्तं सावधानोऽवधारय ॥ ५ ॥
  श्रवणं श्रवणं नैव श्रवणाभ्यां तु यच्छ्रुतम् ।
  तदेव मननान्तं चेच्छ्रवणं परिकीर्तितम् ॥ ६ ॥
  तस्मान्मदुक्तं मनसा नरेन्द्र निश्चित्य भूयो मननं कुरुष्व ।
  ततो निदिध्यासनमेव कृत्वा कृतार्थमात्मानमवेहि राजन् ॥ ७ ॥
  पूर्वं जगत् सुसंयम्य पश्चात्कर्मफलं त्यज ।
  ततः कर्माणि संन्यस्य ब्रह्मतत्त्वं विभावय ॥ ८ ॥
  अचिरान्मनस्येकाग्रे ब्रह्मतत्त्वं परिस्फुरेत् ।
  प्रकाशिते परे तत्त्वे कृतकृत्यः प्रजायते ॥ ९ ॥
  विमुक्तो जीवन्मुक्तश्च विनिर्धूतपुनर्भवः ।
  तादृशस्त्वं भव नृप सिद्धानां नः शुभाशिषा ॥ १० ॥
  अङ्गसैवागतग्लानिः प्रजासर्गं च संत्यज ।
  अनुजानीहि मां भद्र यथेच्छं तपसे गिरिम् ॥ ११ ॥
  हिमालयं महोत्तुङ्गं स्पृहणीयं तपस्विनाम् ।
  इत्युक्त्वा प्रगते देवे महादेवे महेश्वरे ॥ १२ ॥
  वैवस्वतो मनुर्भूतसंनिवृत्तः प्रजाकृतेः ।
  यदभूत्तदभूतपूर्वं संनिवृत्तं ततो जगत् ॥ १३ ॥
  अयाल्पमानं तेनाथ विरक्तेन महात्मना ।
  दिने दिने क्षीयमाणं बभूव च ततो जगत् ॥ १४ ॥
  प्रजासर्गादुपरतं मनुं दृष्ट्वा विशेषतः ।
  विवस्वान् भगवानेत्य प्रोवाच मधुरं वचः ॥ १५ ॥
  कस्माद्वत्स प्रजासर्गात्सम्प्रत्युपरतो भवान् ।
  वयं हि परमेशस्य विष्णोर्मायापतेर्हरेः ॥ १६ ॥
  निदेशकारिणः सर्वे तदुक्तं कुर्महे वयम् ।
  स आदौ भगवानस्मान् प्रजासर्गे नियुक्तवान् ॥ १७ ॥
  तस्य नाभिह्रदादासीद्ब्रह्मा वेदविदां वरः ।
  स तस्य हृदये स्थित्वा परां प्राचोदयद्गिरम् ॥ १८ ॥

• १२१ -
  सा जाता तत्क्षणादेव निगमागमरूपिणी ।
  तस्यां खलु प्रजातापां शब्दमय्यां हि संसृतौ ॥ १९ ॥
  तेभ्य एव च शब्देभ्यः सृष्टिर्जातार्थरूपिणी ।
  अनुवर्तामहे सर्वे तामेव भगवत्कृतिम् ॥ २० ॥
  यथा तदिच्छा समभूत्तथा सर्वं भविष्यति ।
  भवान् कस्य निदेशेन प्रजासर्गादुपारतः ।
  प्रतिकूलमिदं पुत्र देवदेवस्य शार्ङ्गिणः ॥ २१ ॥
  वैवस्वत उवाच
  आत्मनो बन्धुरात्मासौ गुरुश्चैव सखा सुहृत् ।
  किं कृतं तेन पापेन येनात्मैवैष वञ्चितः ॥ २२ ॥
  तस्याद्धि सर्वोपायेन जनः स्वात्मानमुद्धरेत् ।
  कालं नैव प्रतीक्षेत यस्य वैराग्यमुत्कटम् ॥ २३ ॥
  यावन्न जायते जन्तोर्वैराग्यं भवखेदतः ।
  तावत्प्रसज्जता सर्गे न तु जातु विरक्तिमान् ॥ २४ ॥
  कोऽर्थः प्रसाधितोऽनेन देहं प्राप्य कुबुद्धिना ।
  सामर्थ्ये सति यद्देवो नेश्वरः समुपासितः ॥ २५ ॥
  इति विज्ञाय सततं समुपासीत तं परम् ।
  नो चेदात्मैव सततममुना वञ्चितः स्वयम् ॥ २६ ॥
  यथा ममगुरुस्तात पृच्छयते चेत्त्वया विभा ।
  तमहं ते प्रवक्ष्यामि न तस्मै द्रोग्धुमर्हसि ॥ २७ ॥
  योऽसौ देवो हरिः साक्षात्त्रिलोकमहितो विभुः ।
  स एव गुरुरूपेण सर्वत्र प्रकटः स्वयम् ॥ २८ ॥
  यस्मै कृपयते देवो बुद्धिरूपस्तदाशये ।
  प्रकटीभूय कुरुते तत्त्वार्थस्योपदेशनम् ॥ २९ ॥
  कश्चित् खलु द्विजवरो मुनिराड् विजितेन्द्रियः ।
  स मह्यमूचिवान् गुह्यमात्मयोगमुदारधीः ॥ ३० ॥
  निःस्पृहो ब्राह्मणवरो वेदवेदाङ्गपारगः ।
  भवदुःखेनखिद्यन्तं ज्ञात्वा मामुपदिष्टवान् ॥ ३१ ॥
  उक्त्वा गुह्यतरं ज्ञानं द्विजां यातो हिमालयम् ।
  यत्र नित्यं तपस्यन्ति मुनयः शुद्धबुद्धयः ॥ ३२ ॥
  सोऽहं तत्रैव यास्यामि तपस्तप्तुं हिमालये ।
  आत्मानमात्मयोगेन साधयिष्यामिभूयसा ॥ ३३ ॥
  १६

• १२२ -
  इत्युक्त्वा विरते तस्मिन् पुत्रे वैवस्वते मनौ ।
  उवाच दीर्घं निःश्वस्य विवस्वान् भगवान् विभुः ॥ ३४ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीतजन्मोत्सवे
  सरयूतपत्तौ वैवस्वतोपाख्याने वैवस्वतोपरमो नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥
  ❖
  त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
  विवस्वानुवाच
  नैवं त्वं कर्तुमर्होऽसि परेच्छाप्रतिकूल्यतः ।
  निदेशकारिणः सर्वे वयमत्र न संशयः ॥ १ ॥
  प्रातिकूल्यस्य करणात्कुप्येदीशः कदापि चेत् ।
  अस्मानधः पातयित्वा अन्यानेव नियोजयेत् ॥ २ ॥
  तदिच्छानुकूल्यकरणादीश्वरश्चेत्प्रसीदति ।
  भवदुःखभवोद्वेगो नैव बाधिष्यते तदा ॥ ३ ॥
  तदुक्तमेव कर्तव्यं प्रतिकूलं च नाचरेत् ।
  तेनैव नृणां कल्याणं भवतीति विनिश्चयः ॥ ४ ॥
  इति विज्ञाय वत्स त्वं प्रजासर्गं प्रवर्तय ।
  इदं प्रवर्तितं चक्रमादावीशेन केनचित् ॥ ५ ॥
  नोल्लङ्घितुं वयं शक्तास्तन्मायाप्रोतविग्रहाः ।
  अहो बलवती तस्य माया सर्वविमोहिनी ॥ ६ ॥
  तपःस्थं चालयेत्कंचिद्गृहस्थमपि सत्यजेत् ।
  नूनं सर्वेष्वाश्रमेषु गार्हस्थ्यं प्रवरं मतम् ॥ ७ ॥
  मोचयत्याशु बन्धेभ्यस्तत्सम्यक् प्रतिपालितम् ।
  न्यायागतधनो नित्यं दैवे पित्र्ये च तत्परः ॥ ८ ॥
  भुञ्जानो यज्ञशिष्टात्नं गृहस्थः किं न मुच्यते ।
  सर्वेषामाश्रमाणां च गृहमेधी समाश्रयः ॥ ९ ॥
  तदभावे न सुलभं ब्रह्मचर्यं च भिक्षुता ।
  गृहस्थानां मनो नित्यं वेजितं भववेदनैः ॥ १० ॥
  वैराग्यमेवाश्रयते ऐहिकामुत्रिकार्थगम् ।
  यतीनां च मनो नित्यं शीतवातातपादिभिः ॥ ११ ॥

• १२३ -
  उद्द्वेजितं संश्रयेत तृष्णां भोगार्थवस्तुषु ।
  द्रागेव न त्यजेद्गेहमभुक्तविषयव्रजः ॥ १२ ॥
  १कदाचिदनिग्रहं चित्तं चलेद्भोग्यार्थदर्शनात् ।
  भुक्तभोगोगृहं त्यक्त्वा न पुनस्तत्र वाञ्छति ॥ १३ ॥
  वान्ताशिता महादोषं मन्यमानो विरक्तिमान् ।
  अत्युत्कटेऽपि वैराग्ये न त्यजेज्जातुचिद्गृहम् ॥ १४ ॥
  स्वात्मानं साधयत्येष इहैवाप्रतिकूलके ।
  गृहं संन्यस्य मनसा कर्मणां च फलस्पृहाम् ॥ १५ ॥
  प्रजासर्गं प्रकुर्वाणः केन पापेन हन्यते ।
  तस्मात् सर्वात्मना पुत्र नित्यं वर्तस्व मन्मते ।
  उपदिष्टे भगवता साक्षात्कथयता स्वयम् ॥ १६ ॥
  वैवस्वत उवाच
  कदोपदिष्टं भगवन् भवते शार्ङ्गपाणिना ।
  एतन्मे तात कथय येन स्यां मुक्तसंशयः ॥ १७ ॥
  विवस्वानुवाच
  अहं यथा भवान् पुत्र ग्लानः पूर्वं प्रजाकृतौ ।
  संनिवृत्तोऽभवं सर्गान्नियुक्तोऽपि विरंचिना ॥ १८ ॥
  अकस्माद्गृहमुत्सृज्य वैराग्याविष्टमानसः ।
  सर्वसंन्यसनायाहमुद्युक्तो पतिनांकुले ॥ १९ ॥
  उपदिष्टोऽपि विधिना देवेनाम्भोजयोनिना ।
  प्रजासर्गमनादृत्य सम्प्रवृत्तो यतिव्रते ॥ २० ॥
  तदा मां पुण्डरीकाक्षो भगवान् दर्शनं ददौ ।
  पीताम्बरधरः श्रीमान् वनमालाविभूषितः ॥ २१ ॥
  श्रीवत्सभासितोरस्कः कौस्तुभी सुभगाकृतिः ।
  मुखचन्द्रसमुद्भासिमधुरस्मितदीधितिः ॥ २२ ॥
  द्विभुजो वै समुद्भासिधनुर्बाणधरो विभुः ।
  महामारकतश्यामो नीलनीरदसुन्दरः ॥ २३ ॥
  करुणालोलनयनः पुरुषो भक्तवत्सलः ।
  हनुमदादिभिर्दिव्यपार्षदैः परिवेष्टितः ॥ २४ ॥
  स्वभावोदारचरितो रत्नाभरणभूषितः ।
  दिव्येन वपुषा नित्यं भ्राजमान उदारधीः ॥ २५ ॥
  १. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः ।

– १२४ –
श्रवणस्थसमुल्लासिश्रीमन्मकरकुण्डलः ।
सरलाङ्गददोर्दण्डो लसत्कङ्कणभासुरः ॥ २६ ॥
काञ्चीगुणसमुद्धद्धपीताम्बरविभूषितः ।
गुडालकावृतमुख उदारसदयेक्षणः ॥ २७ ॥
चरणाब्जनखद्योतनिर्मञ्छननिशापतिः ।
कोटिसूर्येन्दुकिरणविनिर्जेत्रतनुप्रभः ॥ २८ ॥
तस्यालोकनमात्रेण निर्वृतोऽहं विशेषतः ।
तमस्तौषं ततो देवं विज्ञाय परमेश्वरम् ।
सद्यः संजातधिषणो विविधैर्वैदिकैः स्तवैः ॥ २९ ॥
नमस्तुभ्यं पुरुषाग्राय रामचन्द्र श्रीमन् भगवन् राघवेन्द्र ।
तवैव शक्त्या दृश्यसे देवदेव न त्वस्माकं दृष्टिशक्त्या पराच्या ॥ ३० ॥
यत्त्वद्रूपं सर्वतःपाणिपादं सर्वात्मकं सर्वतोमूर्द्धनेत्रम् ।
सर्वप्रभाविस्फुरच्चातिदिव्यं तद्विश्वरूपं कवय आमनन्ति ॥ ३१ ॥
माया तवाशेषविश्वप्रसूत्यै बीजात्मिका तामधिश्रित्य शश्वत् ।
भेदात्मिकां तनुषे जीवदृष्टिं तया सर्वो जायतेऽसौ प्रपञ्चः ॥ ३२ ॥
यथा नटो मोहयंल्लोकदृष्टिमनेकधा क्रीडमानो विभाति ।
एवं त्वमीश त्रिजगन्मोहयानो विभासि नैतच्चित्रमालम्बते त्वाम् ॥ ३३ ॥
शुद्धो बुद्धो निर्गुणस्त्वं निरीहस्तथापि विश्वं तनुषे नाथ चित्रम् ।
स्वमाययानेकरूपप्रसक्त्या स्वास्पर्शिन्या तमसेव प्रकाशे ॥ ३४ ॥
कोऽहं कस्मै कुत आगतश्च क्व स्थास्यामि त्रिजगत्संहृतौ च ।
इत्येवं ते मायया व्याकुलोऽहं दृष्ट्वा त्वां निर्वृतोऽस्म्येष राम ॥ ३५ ॥
जीवोऽहं ते क्रीडनार्थं प्रजातस्त्वत्तः पूर्णाद्ब्रह्मणस्त्वत्प्रतिष्ठः ।
इत्थं ज्ञात्वा मुञ्च चिन्तां दुरन्तां कृपादृष्टिं तावकीं संविभर्मि ॥ ३६ ॥
नमः सहस्राननपादबाहवे सहस्रशीर्षश्रुतिनासिकादृशे ।
सहस्रधोद्भासितदिव्यमूर्त्तये सहस्रजीवात्मगताय ते नमः ॥ ३७ ॥
इति स्तुवन्तं प्रणतं दीनचित्तमनन्यभक्तं भक्तवात्सल्यवार्धिः ।
ईषत्स्मितद्योतितवक्त्रचन्द्रो दयादृष्ट्या वीक्ष्य मां सम्बभाषे ॥ ३८ ॥
श्रीभगवानुवाच
विवस्वन् भवता विश्वं क्रियतां सचराचरम् ।
नियुक्तोऽसि पुरैव त्वं मयैतत्कार्यहेतवे ॥ ३९ ॥
भवतो हि न खल्वेषा मम माया प्रबाधते ।
दयादृष्ट्या वीक्षितस्य मया भक्तदयालुना ॥ ४० ॥

– १२५ –
अकस्मात्संनिवृत्तोऽसि विश्वसर्गविसर्गतः ।
नैतत्तवोचितं देव मम मुख्याधिकारिणः ॥ ४१ ॥
विवस्वानुवाच
एषा माया गुणमयी सृष्टेर्दुःखैककारणम् ।
इति विज्ञाय भगवन् ग्लानोऽहं लोकसर्गतः ॥ ४२ ॥
श्रीभगवानुवाच
त्यक्त्वा सर्वत्र संसक्तिं प्रजासर्गं प्रवर्तय ।
इत्येवं वर्तमानं त्वां मम माया न बाधते ॥ ४३ ॥
विवस्वानुवाच
कथं प्रवर्तमानेन ततः शक्यं निवर्तितुम् ।
त्याज्या कथं च संसक्तिरेतन्मे वद राघव ॥ ४४ ॥
श्रीभगवानुवाच
यथा प्रवर्तमानोऽपि प्रवृत्तौ नैव सज्जते ।
असंसक्तिश्च भवति तथा चोपदिशाम्यहम् ॥ ४५ ॥
जीवो नाम ममैवांशश्चित्तवृत्त्याभिवेष्टितः ।
न तस्य कापि संगोऽस्ति गौणीभिश् चित्तवृत्तिभिः ॥ ४६ ॥
एतज्जीवस्य जीवत्वं यदन्तःकरणे स्थितिः ।
करणं वृत्तिवृन्देन छाद्यत्येनमद्भुतम् ॥ ४७ ॥
यथा गोलस्थितं चक्षुरिन्द्रियं देवतात्मकम् ।
न तस्य कामलासंगो गोलमेवोपहन्यते ॥ ४८ ॥
यथा च मेघपटलैर्लोकदृष्टिर्विहन्यते ।
न त्वर्कमण्डलं दूरे तथा जीवोऽपि वृत्तिभिः ॥ ४९ ॥
मायावृत्तिरविद्याख्या स्वरूपाज्ञानरूपिणी ।
देहेन्द्रियप्राणमनःस्वात्माध्यासात्तथाज्ञता ॥ ५० ॥
तस्मादध्यास एवास्याः स्वरूपं मुख्यमुच्यते ।
तं वर्जयेद्विशेषेण सर्वत्र स्वात्मभावनातू ॥ ५१ ॥
शनैः शनैः शब्दनिष्ठः स्वात्मयोगं समभ्यसेत् ।
वृत्तिरोधनमार्गेण कुर्याच्चित्तं सुनिश्चलम् ॥ ५२ ॥
आत्मनिष्ठे तु मनसि वृत्तिरोधः प्रजायते ।
निर्वृत्तिकः सदा तिष्ठेज्जाग्रत्येव सुषुप्तिवत् ॥ ५३ ॥
अथान्तर्हृदयाम्भोजे मत्स्वरूपं विभावयेत् ।
यादृशं रोचते यस्य तादृशं स विभावयेत् ॥ ५४ ॥

• १२६ -
  यतो यतश्चलेच्चित्तं निरुध्येत ततस्ततः।
  मद्भावनापरं कुर्याद्द्रवेद्बुद्धं यथा यथा ॥ ५५ ॥
  वृत्तिरोधनमार्गोऽयं मया तुभ्यं प्रकीर्तितः।
  एवं स्थितं तु पुरुषं मम माया न बाधते ॥ ५६ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मनि
  सरयूतपत्तौ वैवस्वतोपाख्याने वृत्तिनिरोधनो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३ ॥
  🟌
  चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः
  श्रीभगवानुवाच
  योगो बहुविधः प्रोक्तो योगिनामात्मसिद्धये।
  कर्मयोगः प्रथमतॊ ज्ञानयोगस्ततः परम् ॥ १ ॥
  ततश्च भक्तियोगाख्यो योगोत्तम उदाहृतः।
  पूर्वपूर्वापेक्षया तु श्रेष्ठमुत्तरमुत्तरम् ॥ २ ॥
  नैव कर्माणि संत्यज्य योगी त्यागफल लभेत्।
  त्यक्तानि तेन कर्माणि यः फल नाभिकाङ्क्षति ॥ ३ ॥
  विरुद्धान्येव कर्माणि त्यक्तव्यानि मनीषिभिः।
  विहितानि तु कर्माणि कुर्याच्चित्तस्य शुद्धये ॥ ४ ॥
  स्वाध्यायो नित्यमध्येयः कार्य कर्म तदीरितम्।
  नित्यं नैमित्तिकं चापि निरपेक्षतया मुहुः ॥ ५ ॥
  पञ्चसंस्थातमो यज्ञः कार्य एव मदात्मकः।
  पूर्वकाण्डोदितं सर्वं परकाण्डान्वितं स्मरेत् ॥ ६ ॥
  अनन्वितं तु वेदार्थं यो ब्रूयाद्दैववञ्चितः।
  तस्य कर्माणि सर्वाणि निरर्थानि भवन्ति वै ॥ ७ ॥
  यावन्न शुद्ध्यते चितं तावत्कर्म समभ्यसेत्।
  शुद्धेऽपि चित्ते तत्कार्यं लोकसंग्रहमिच्छता ॥ ८ ॥
  अन्यदेव हि तत्कर्म येनाविष्टो निबध्यते।
  फलाकाङ्क्षाकृतं भूपो विरुद्धं वेदवाक्यतः ॥ ९ ॥
  वेदोक्तं विमलं कर्म यो ज्ञानेन विघातयेत्।
  तस्य तज्ज्ञानमखिलं भवेत्सर्वं निरर्थकम् ॥ १० ॥

• १२७ -
  असंसक्तः सदा कर्म कुर्यात्संशुद्धमानसः ।
  भावयेत् सततं विद्वान् क्रियमाणान् गुणैर्गुणान् ॥ ११ ॥
  असक्तं नित्यमात्मानं भावयेत्प्राकृतैर्गुणैः ।
  वीचीतरंगन्यायेन ह्यारभन्ते गुणान् गुणाः ॥ १२ ॥
  किमर्थं सज्जते तत्र पुमान् संगविवर्जितः ।
  एवं लक्षणयुक्तानि यः कर्माण्यभिमन्यते ॥ १३ ॥
  सोऽन्येनापि कृतं पापं किमात्मनि न मन्यते ।
  असंगः सर्वदा तिष्ठेत्पुत्रदारगृहादिषु ॥ १४ ॥
  गुणावेशं न कुर्वीत निर्गुणः पुरुषः स्वयम् ।
  इत्येवं कर्मणां तत्त्वं तुभ्यमुक्तं मया मुहुः ॥ १५ ॥
  एतद्विज्ञाय पुरुषः प्रवृत्तोऽपि निवर्तते ।
  अथ तेऽहं प्रवक्ष्यामि ज्ञानयोगं निबोध मे ॥ १६ ॥
  येन युक्तः प्रसन्नात्मा गृहस्थोऽपि विमुच्यते ।
  यथोपनिषदाख्यातमात्मतत्त्वमतीन्द्रियम् ॥ १७ ॥
  तथा श्रद्धासमायुक्तः शृणुयाच्छ्रीगुरोर्मुखात् ।
  प्रपन्नो गुरुपादाब्जं विरक्तो भवरोगतः ॥
  यथा यथा संशृणुयादाद्रियेत तथा तथा ॥ १८ ॥
  यथा यथाद्रियमाणः शृणोति तथा तथा चित्ततापं क्षिणोति ।
  ततः श्रुत्वा मननं तस्य कुर्यादेकान्तेऽसौ संस्थितः शुद्धवृत्त्या ॥ १९ ॥
  यत्र यत्र श्रुतमर्थं स्वयुक्त्या मन्येतासौ विपर्यस्तं तु किंचित् ।
  तत्र तत्र श्रीगुरोः संनिकर्षे संशोधयेत्संशयोच्छेदनाय ॥ २० ॥
  एवं निश्चितमात्मानं मननेना वबुध्य च ।
  अभ्यासयोगनिष्ठाभिरभ्यसेत्तत्समाधये ॥ २१ ॥
  समाहिते स्वात्मनि ध्यानयोगाद्विशुद्धया धारणयाभ्युपेतः ।
  भ

ो विद्यमानोऽपि नामुं बध्नाति पूर्ववत् ।`

• Wait, प्रपञ्चो - standard.
• : अहंताममताशून्यं ध्वस्ताज्ञानमनोमलम् ॥ ३२ ॥
• : स्वाभाविकी व्यापकता निरुद्धा मनसास्य ताम् ।
• : भूपः प्राप्य मनश्छेदाद्योगी ब्रह्मैव जायते ॥ ३३ ॥
  • Wait, look at भूपः: is it भूपः?
    Look at भू: भ with ू.
    Next: प with visarga ः.
    Yes, it clearly reads भूपः.
• : यत्सुखं दिव्यरामायाः प्रसङ्गे सुरतोद्भवम् ।
• : ततः कोटिगुणं प्राप्य योगी नात्रापि सज्जते ॥ ३४ ॥
• : पुंप्रकृत्योर्युतिर्यवत्तावद्भोगः प्रवर्तते ।
• : वियुक्ते पुरुषे शुद्धः स्वात्मानन्दोऽवशिष्यते ॥ ३५ ॥
• : `अप्रतर्क्योऽप्रमेयश्च व्यापको विश्वतः स्