भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

कालेऽतीतेऽश्नतो जन्तोर्वायुनोपहतेऽनले ।
कृच्छ्राद्विपच्यते भुक्तं न स्याद्भोक्तुं पुनः स्पृहा ॥
रसेनान्नस्य रसना प्रथमेनोपतर्पिता ।
न तथास्वादमाप्नोति ततः शुद्धांबुमन्तरा ॥
अत्यम्बुपानान्न विपच्यतेऽन्नमनम्बुपानाच्च स एव दोषः ।
तस्मान्नरो वह्निविवर्धनान्नं पुनः पुनर्वारि पिबेद्भूरि ॥
भुक्तस्यादौ जलं पीतं कार्श्यमन्दाग्निदोषकृत् ।
मध्येऽग्निदीपनं भुक्तमन्ते स्थौल्यकफप्रदम् ॥
तृषितस्तु न चाश्नीयात् क्षुधितो न पिबेज्जलम् ।
तृषितस्तु भवेद् गुल्मी क्षुधितस्तु जलोदरी ॥
कुर्यात् क्षीरान्तमाहारं न दध्यन्तं कदाचन ।
इति भोजनविधिः ।
एवं भुक्त्वा समाचामेद् गण्डूषग्रहंपूर्वकम् ।
भोजने दन्तलग्नानि निर्हृत्याचमनं चरेत् ॥
दन्तान्तरगतं चान्नं शोधनेनाहरेच्छनैः ।
कुर्यादानिर्हृतं तद्धि मुखस्यानिटगन्धताम् ॥
दन्तलग्नमनिर्हार्यं लेपं मन्येत दन्तवत् ।
न तत्र बहुशः कुर्याद्यत्नन्निर्हरणं प्रति ॥
आचम्य जलयुक्ताभ्यां पाणिभ्यां चक्षुषी स्पृशेत् ।
भुक्त्वाचम्य स्मरेन्नित्यमगस्त्यादीन् सुखावहान् ॥
विष्णुरत्ता यथैवान्नं परिणामश्च वै यथा ।
सत्येन तेन यद्भुक्तं जीर्यत्वन्नमिदं तथा ॥
अगस्तिरग्निर्वडवानलश्च भुक्तं ममान्नं जरयन्त्वशेषम् ।
सुखं च मे तत्परिणामसम्भवं यच्छन्त्वरोगं मम चापि देहम् ॥
१. T₂ omits रसेना ... ... न्तरा ।
२. Bh. omits एवं ... ... ... अन्ननिर्हरणं प्रति ।
३. J₁. T₁. कुर्याद्यत्नं निर्हरणं प्रति ।
४. Bh. omits this verse.

प्रथमपरिच्छेदः । २१९
अङ्गारकमगस्तिं च पावकं सूर्यमश्विनौ ।
यश्चैतान् संस्मरेन्नित्यं भुक्तं तस्याशुं जीर्यते ॥
इत्युच्चार्य स्वहस्तेन परिमार्ज्य तथोदरम् ।
अनायासप्रदायीनि कुर्यात् कर्माण्यतन्द्रितः ॥
जाग्रदित्यर्थः । यतः —

• भुक्तमात्रस्य तु स्वमार्तं हन्त्यग्निं कुपितः कफः ।
  धूमेनापोद्य हृद्यैर्वाक् कषायकटुतिक्तकैः ॥
  पूगकर्पूरकस्तूरीलवङ्गसुमनःफलैः ।
  फलैः कटुकषायैर्वा मुखवैशद्यकारिभिः ॥
  ताम्बूलपत्रसहितैः सुगन्धैर्वा विचक्षणः ।
  भुक्त्वा शतं पदां गच्छेच्छनैः स्वस्थोऽभिजायते ॥
  भुक्त्वा शतपदीं गच्छेच्छनैस्तेन तु जायते ।
  अङ्गसङ्घातशैथिल्यग्रीवाजानुकटीसुखम् ॥
  रंते सुप्तोत्थिते स्नाते भुक्ते वान्ते च सङ्गरे ।
  सभायां विदुषां राज्ञां कुर्यात्ताम्बूलचर्वणम् ॥
  अथ ताम्बूलविधिः ।
  तद्गुणाश्च —
  ताम्बूलं कटुतिक्तमूष्णमधुरं क्षारं कषायान्वितं
  वातघ्नं क्रिमिनाशनं कफहरं कामाग्निसन्दीपनम् ।
  स्त्रीणां माषणभूषणं रतिकरं शोकस्य विच्छेदनं
  ताम्बूले विदितास्त्रयोदश गुणाः स्वप्नेऽपि ते दुर्लभाः ॥
  अन्यत्रेति शेषः ।
  आयुरग्रे यशो मूले लक्ष्मीर्मध्ये व्यवस्थिता ।
  तस्मादग्रं तथा मूलं मध्यं पर्णस्य वर्जयेत् ॥
• १. Bh omitss फलैः ... ... कटीसुखम् ।
  २. Bh. reads this verse after भूपानां भोजनविधिः and
  omits ताम्बूलं ... ... अन्यत्रेति शेषः ।

२५० भोजनकुतूहल
पर्णमूले भवेद् व्याधिः पर्णाग्रे पापसम्भवः ।
चूर्णपर्णे हरेदायुः शिरा बुद्धिविनाशिनी ॥
आद्यं विक्षेपनं पीतं द्वितीयं भेदि दुर्जरम् ।
तृतीयादि तु. पातव्यं सुधातुल्यं रसायनम् ॥
विद्याकामोऽनिशं रात्रौ ताम्बूलं नैव भक्षयेत् ।
तथा —
• . ताम्बूलं नातिसेवेत न विरक्तो बुभुक्षितः ॥
क्षतासृक्पित्ती क्षीराशी क्षीणो रुक्पविरोग्यपि ।
विषमूर्च्छोपवासातों मेही पाण्ड्वामयी धयी ॥
भूतापस्मारकुष्ठातिसारी कुच्छी च हृद्रवी ।
विना चूर्णं विना पर्णं पूगं खादति यो नरः ॥
दशजन्मदरिद्रस्तु मरणे न हरिं स्मरेत् ।
क्रमुकं पञ्चनिष्पं स्यात् ताम्बूलस्याश्च पलद्वयम् ॥
गुञ्जाह्वयं चूर्णमानं ताम्बूलक्रम उत्तमः ।
तथा—
फलपत्रे समे रागो विरागस्तु फलाधिके ॥
चूर्णाधिक्ये तु दौर्गन्ध्यं पत्राधिक्ये सुगन्धिता ।
रात्रौ च पर्णबहुलं ताम्बूलं भक्षयेन्नरः ॥
जातीलवङ्गकर्पूरतककोलकटुकैस्सह ।
रुचिवैद्यद्यसौगन्ध्यमिच्छन् वक्त्रेण धारयेत् ॥
ताम्बूलमिति शेषः । ताम्बूलातियोगे —
/// पाण्डुत्वं तनुदौर्बल्यमक्षिरोगं बलक्षयम् ।
करोति चोष्णरोगांश्च ताम्बूलमतिसेवनात् ॥
इति ताम्बूलविधिः ।
१. J_1. हरिस्मृतिः ।
२. J_1. omits पत्राधिक्ये ... ... रुचिवैद्यद्यसौगन्ध्यं ।
३. J^1. omits ताम्बूलमिति शेषः ।

प्रथमपरिच्छेदः । १२१
'भुक्त्वोपविशतस्तुन्दं शयानस्य तु पुष्टता ।
आयुश्चङ्क्रममाणस्य मृत्युर्धावति धावतः ॥
श्वासानष्टौ समुत्तानस्तान् द्विः पार्श्वे तु दक्षिणे ।
ततस्तद्विगुणान् वामे पश्चात् स्वप्याद्यथासुखम् ॥
वामदिशायामनलो नाभेरुद्ध्वेऽस्ति जन्तूनाम् ।
तस्मात्तु वामपार्श्वे शयीत भुक्तस्य पाकार्थम् ॥
सद्योमांसं नवं चान्नं बाला स्त्री क्षीरभोजनम् ।
घृतमुष्णोदकस्नानं सद्यः प्राणकराणि षट् ॥
पूतिमांसं स्त्रियो वृद्धाः बालार्कस्तरुणं दधि ।
प्रभाते मैथुनं निद्रा सद्यः प्राणहराणि षट् ॥
बालार्कः कन्यास्थार्कः । प्राणो बलम् ।
स्नानं सशर्करं क्षीरं भक्ष्यमैक्षवसंस्कृतम् ।
वाता मांसरसाः स्वप्नो व्यवायान्ते हिता अमी ॥
अथ मर्दनप्रतीकारः ।
यो लेढि शयनसमये मधुमिश्रबीजपूरवल्कलचूर्णम् ।
स क्रीडाकरवातप्रसरनिरोधात् सुखं स्वपिति ॥
विशेषं अवसरे प्रदर्शयिष्यामः । = Raja
सुषेणोक्तः कथ्यतेऽथ भूपानां भोजने विधिः ।
यथासम्भवमन्येषामप्ययं सम्भविष्यति ॥
१. J₁. omits अथ मर्दनप्रकारः ।
२. J₁. reads the colophon इत्थं विमृध्य ... ... द्रव्यगुणा-
नुक्तकथनम् ।

स्नानं विधाय विधिवत् कृतदेवकार्यः
सन्तर्पितातिथिजनः सुजनैः सुकार्यैः ।
रहसि भोजनकृतश्च स्यात्
सायं यथा भवति भुक्तिकरोऽभिलाषः ॥
नित्याचारपवित्रनिर्मलतनुर्धौतप्रसन्नाम्बरो
हृद्यो भोजनवेश्मनि स्थिरतरे मृद्वासने संविशन् ।
पुत्रैस्सखिभिस्ततः परिजनैराप्तैर्वृतः सद्गृह्यैः
सङ्ख्यैश्च नियोगिभिः सुचरितैस्तन्त्रोपयुक्तैर्नृपः ॥
आजातु स्थापनीयं कनकभयमथो रौप्यमग्रे सुपात्रं
स्फारं तस्योपरिष्टात् कनकविरचिताः पत्रिका मण्डलिन्यः ।
भक्तं सोष्णं सबाष्पं शशिकरधवलं कुन्दिकाकुद्मकाभं
मध्ये स्थाप्यं ससूप्यं सुरसुरभि घृतं दक्षिणे स्वर्णपात्रे ॥
भृष्टं तैलादिपक्वं बहुविधरचनाकल्पितं तत्प्रकारै-
रन्योन्यं साभिमानैस्तदपि च सहितं जाङ्गळानूपमांसैः ।
दद्यात् तत्रैव पार्श्वे सुरभि रुचिकरं दक्षिणे वामभागे
लेह्यं चोष्यं च पेयं भवति सुविहितो भक्ष्यवर्गः पुरस्तात् ॥
तथा घृतं च सूप्यं चाप्येकीकुर्याद् यथा पिबेत् ।
घृतेन संप्लुतं ह्यन्नं पाचनं सुखकारि च ॥
वीरायणो निशि निमिः पुनरस्तकाले
मध्यन्दिने च धिषणश्चरकः प्रभाते ।
भुक्तिं जगाद नृपतेर्मम चैष सर्ग-
स्तस्याः स एव समयः क्षुधितो यदैव ॥
यः क्षुधालौल्यभावेन कुर्यादाकण्ठभोजनम् ।
सुप्तव्यालानिव व्याधीन् सोऽनर्थाय प्रबोधयेत् ॥
यः काकवद् दिवाकामः स नक्तं भोक्तुमर्हति ।
स भोक्ता वासरे यः स्यात् रात्रौरेताश्चकोरवत् ॥

प्रथमपरिच्छेदः । २२१
देवार्चां भोजनं निद्रां प्रकाशे न प्रकल्पयेत् ।
नान्धकारें न सन्ध्यायां नाविताने निकेतने ॥
भुक्ते स्वापे मलोत्सर्गे यत्सम्बाधामपाकुलः ।
निश्शङ्कत्वात्त्वरात्यागात् तस्य के के न स्युर्महामयाः ॥
विवर्णास्विन्नविक्लिन्नविगन्धविगतं स्थितम् ।
अतिजीर्णमसात्म्यं च नाद्यादन्नं न चाविलम् ॥
कामकोपातपायासयानवाहनवह्नयः ।
सद्योभुक्तवता सेव्या न जातु हितमिच्छता ॥
हितं परिमितं पक्वं नेत्रनासारसाप्रियम् ।
रसा रसना ।
परीक्षितं च भुञ्जीत न द्रुतं न विलम्बितम् ॥
अत्यशनं चाप्यशनं ह्यनशनमहिताशनं च सन्त्याज्यम् ।
कुर्याद्यथोक्तमशनं वज्रजीवितपेशलं क्रमशः ॥
आदौ स्वादु स्निग्धं तन्मध्ये लवणमम्लमुपयोज्यम् ।
रूक्षं द्वेव्यं पश्चाच्च भुक्त्वा भक्षयेत् किञ्चित् ॥
मन्दस्तीक्ष्णो विषमः समश्च वह्निश्चतुर्विधः पुंसाम् ।
लघुमन्दे गुरुतीक्ष्णे स्निग्धं विषमे समं समे च स्यात् ॥
ध्वाङ्क्षः स्वरान्विकुरुतेऽत्र पिकात्मजश्च
बभ्रुश्चिक्ष्वेडितनयश्च भवेत्प्रहृष्टः ।
क्रौञ्चः प्रमोदेति विरौति च ताम्रचूडः
छर्दिं शुकः प्रतनुते निहते कपिश्च ॥
१ T1. Bh. भुक्तौ स्वापे ।
२. Bh. omits विवर्णा .................. न विलम्बितम् ।
• ३. J1, T1, Bh अत्यशनमप्यशनमनशनमशनं च तन्न संत्याज्यम् ।
४. भोज्यं पश्चात् ।
५. Bh. omits this verse.

२१४ भोजनकुतूहले
विरज्येते चकोरस्य लोचने विषदर्शनात् ।
गतो स्खलति हंसश्च लीयन्तेऽत्र न मक्षिकाः ॥
यथा लवणसम्पर्कात् सद्यः स्पन्दति पावकः ।
विषदृष्ट्यान्नसम्पर्कात् तथा वसुमती पदा ॥ इति ।
_तरुष्णीकृतं सर्वं संवृतं धान्यं विरूढकम् ।
दशरात्रोषितं नाद्यात् कांस्येऽत्र निहितं घृतम् ॥
दधितक्राभ्यां कदलं क्षीरं लवणेन शष्कुली कठिमा ।
गुडपिप्पलिमधुमरिचैः सार्धं सेव्या न काचमाची च ॥
भुञ्जीत माषसूपं मूलकसहितं न जातु हितकामः ।
दध्ना पर्युषितं नाद्यात् विशुष्कं पयसा न च ।
केशकीटसंवृष्टं पुनरार्द्रं च वर्जयेत् ॥
भोजनादौ सदा वायुः प्रकुप्यत्यनिलो महान् ।
घृतप्लुतेन चान्नेन तस्मात्तैस्तर्पयेद् घृतम् ॥
घृतादिपक्वं मधुरं च सर्वं
द्रवप्रधानं प्रथमं विदध्यात् ।
ततः परं भोजनमोमनन्ति
कट्वम्लयुक्तं मधुरं च पथ्यम् ॥
तिक्तं कषायं कटुकं तथान्ते
भुञ्जीत सर्वं सुबहु द्रवं च ।
एवं हि कुर्वन् नृपतिः सदैव
दीर्घायुरारोग्यतनुश्च भूयात् ॥
१. Bh. विषदृष्टान्न ।
२. J1, T1, Bh. वसुमतीपते । and Bh. omits पुनरुष्णं
... विशेषतोपि on l. 2. p. 226.
३. J1, T1. तर्पयेद् द्वयम् ।
४. J1. चादिशन्ति ।

प्रथमपरिच्छेदः २२५
कश्चिद्वायुं शमयति रसः कोऽपि पित्तं करोति
कश्चिच्छ्लेष्मं(!) शमयितितरां कोपि पित्तमकोपी ।
कश्चित्पित्तप्रचयशमनः कोपि तत्कोपकारी
नित्यं तस्मात्सकलरसभुग् भूपतिः स्याच्चिरायुः॥
यस्मिन्नृतौ ये च रसा बलिष्ठाः
सेव्यास्तु ते तत्र विशेषतोऽपि ।
अन्नं विशेषान्न च सर्वदेव
भोज्यं नृपेणैकरसं बुधेन ॥
पिबेज्जलं शीततरं हि हृद्यं
हृत्कण्ठशुद्धिर्भवति स्वराणाम् ।
... ... ... ...
... ... .... ॥ १
एकं व्यञ्जनमासाद्य ततः प्रक्षालयेत् भृशम् ।
करं च पुनरन्यच्च भुञ्जीत नृपतिः सुखम् ॥
एवमन्नं हि भुञ्जानः स्वादुत्वं जनयेद् भृशम् ।
पुष्टिं च महतीं कुर्याद् विचित्रविधिना कृतम् ॥
पानीयपात्राणि सुशीतलानि
सुवर्णरूप्यादिविनिर्मितानि ।
सुधूतवस्त्रैरपि वेष्टितानि
वामे निधेयान्यपि दक्षिणे च ॥
एतद् गृहद्वयं कार्यं वामदक्षिणपार्श्वयोः ।
चकोरशिखिहंसादीन् पक्षिणो विनिवेशयेत् ॥
शृङ्गारवीरसम्बद्धाः शृणुयाद् यः कथाः शुभाः ।
तेन हर्षो भवेत्तस्य भुञ्जानस्य महीपतेः ॥
भुञ्जानो न बहु ब्रूयादेतच्चान्यच्च किञ्चन ।
जुगुप्सितां कथां चैव न ब्रूयाच्छृणुयाच्च ताम् ॥

२२६ भोजनकुतूहले
'लेह्यभक्ष्यादिकं सर्वं भुक्तवान्नं तु यथासुखम् ।
शेषं मांसरसं पीत्वा क्षीरं वा तक्रमेव वा ॥
ततो रूक्षकवोष्णेन जलेन क्षालनं तथा ।
गण्डूषान् शीतलान् कुर्याच्चन्दनागुरुकाल्पितान् ।
गण्डूषैर्बहुभिः सुक्षोभितमुखं श्रीचन्दनेनोन्मिते-
र्धूपेनाथ सुगन्धिना च वदनं घ्राणं करौ धूपयेत् ।
मृद्नीयात्तदनु प्रसक्तसुरभिः श्रीचन्दनेनैव तौ
पाणी वक्त्रमपि प्रसक्तविलसत्कर्पूरगर्भं मुदा ॥
ततः प्रसन्नेन्द्रियचित्तवृत्तिरुत्क्रामयित्वा च शतं पदानि ।
सुकोमले कल्पितचारुतल्पे सुखं विशेद् वामकटिर्नरेन्द्रः ॥
विदग्धाभिस्सह स्त्रीभिस्तिष्ठेद् गोष्ठीः समाचरन् ।
निद्रासात्म्योऽथवा निद्रां नृपः कुर्याद्यथाविधि ॥

प्रथमपरिच्छेदः ।
ऽवसप्तमो राज्ञां ताम्बूलविधिः ।
कर्पूरकङ्कोललवङ्गपूग-
जातीफलैर्नागरखण्डपर्णैः ।
सुधाश्मचूर्णं खदिरस्य सारं
कस्तूरिकाचन्दनचूर्णमिश्रम् ॥
ताम्बूलमेतत् प्रवदन्ति राज्ञः
सौभाग्यदं कान्तिसुखप्रदं च ।
ताम्बूलपत्राणि हरन्ति वातं
पूगीफलं हन्ति कफं सुकृद्धम् ॥
चूर्णं निहन्यात् कफवातमुच्चै-
र्निह्याच्च पित्तं खदिरस्य सारः ।
इत्थं हि ताम्बूलमुदाहरन्ति
दोषत्रयस्यापि निवारणाय ॥
भुक्त्वाऽन्नं सलिलं पीत्वा गृहीत्वा बहु भेषजम् ।
प्रतीक्ष्य घटिकामेकां ताम्बूलं भक्षयेन्नरः ॥
वातश्लेष्मप्रशमनं हृद्यं वन्हेः प्रदीपनम् ।
मुखवैरस्यहरणं कङ्कोलं भुक्तपाचनम् ॥
रसे कटु श्रेष्ठ मजीर्णनाशनं
निहन्ति शुक्रं कुरुते च पित्तम् ।
कङ्कोलजातीफलवल्लवङ्गं
विशेषतश्छर्दिहरं विषघ्नम् ॥
स्वरक्षये वापि मुखस्य पाके-
ऽप्यजीर्णबाधासु च पथ्यमेतत् ।
एलाद्वयं छर्दिषु मूत्रकृच्छ्रे
मन्देऽनले पथ्यमरोचके च ॥
१. $J_1$. $T_1$. शुद्धास्मचूर्णम् ।
२. Bh. omits ताम्बूलपत्राणि .... .... .... .... .... लक्ष्मीसौभाग्य०
on P. 228
1081

२२४ भोजनकुतूहले
स्वादुः सुशीतो मधुरश्च पाके-
ऽप्यरोचकं हन्ति च जातिकोषः ।
ताम्बूलयोग्यं ऋतुजं च तज्ज्ञाः
मासत्रयादूर्ध्वमुदाहरन्ति ॥
मासे व्यतीते तु भवन्ति चूर्णा-
न्यतीव हृद्यानि मनोहराणि ।
... ... ... ... ... ... (?)
तीक्ष्णोष्णः परिणामशीतलतरः कण्डूप्रमेहापहो
नानास्थानजलाधिकक्रिमिहरस्त्वग्दह'पाकं जयेत् ।
श्लेष्मघ्नश्च गलग्रहापहरणः संसुप्तजिह्वाशमित्
कर्पूरः खलु दिव्यसौरभगुणः पोताश्रयः स्फाटिकः ॥
गलग्रहे सुप्तजिह्वे लालास्रावे जलाधिके ।
श्लेष्ममेहक्रिमीन् हन्ति कर्पूरश्चायुषः परः ॥
कर्पूरः कफसम्भेदी तीक्ष्णोष्णः शीतलः परः ।
प्रमेहत्वग्विदाहघ्नो लक्ष्मीसौभाग्यवर्धनः ॥
इति सुषेणोक्तस्ताम्बूलविधिः ।
अथानुलेपनम् ।
तत्र चन्दनगुणाः-
चन्दनं रक्तपित्तघ्नं दाहमूर्च्छातित्सारनुत् ।
शीतलं श्लेष्मलं हृद्यं किञ्चिद्वातप्रकोपनम् ॥
कृष्णागरोः
शीतः पित्तविनाशनः सुमधुरः किञ्चित् सतिक्तस्तथा
कण्डूशोफविषापहः क्रिमिहरः सौभाग्यकान्तिप्रदः ।
सौगन्ध्यं कुरुते किमप्यभिनवं गात्रेषु पुष्टिप्रदः
सन्तोषं विदधाति चेतसि परं स्निग्धश्च कृष्णागरुः ॥
१. J., adds कस्तूर्यादिगुणाः पूर्वमेवोक्ताः before अथ and etc.

प्रथमपरिच्छेदः । २९
अथ उपभोगार्हवस्त्रगुणः ।
श्वेतं दुकूलं मज्जासृंगोजौबलविवर्धनम् ।
कफकृत्पित्तशमनं श्रमतृड्दाहनाशनम् ॥
माञ्जिष्ठं दाहकृच्चोष्णं कफवातानुलोमनम् ।
पट्टसूत्रमयं वस्त्रं त्रिदोषश(मं?ममं) विदुः ॥
श्वेतं दुकूलं बलकृत् पित्तशान्तिकरं परम् ।
ओजस्तेजोवीर्यकरं रतिकान्तिविवर्धनम् ॥
तृष्णाशोषविभेदनं धृतिकरं कान्तिप्रदं श्लेष्मलं
क्षौमं शुक्रमतीव हृद्यममलं पित्तामयध्वंसनम् ।
माञ्जिष्ठं च विदाहिकं च कफकृच्चोष्णं च वातामय-
ध्वंसार्हं रुचिरं सुखं च कुरुते श्लेष्मापहं च स्मृतम् ॥
इत्युपभोग्यवस्त्रगुणाः ।
इत्थं विमथ्य गुणपाठसुधाम्बुराशिं
लब्ध्वा परामृतरसं सुरसं च तस्मात् ।
निर्माय भोजनकुतूहलमीश्वराणां
तोषाय तेन परितुष्यतु शेषशायी ॥
संसेविता न गुरवस्तरवश्च दृष्टा
यैर्न क्षितौ जनपदेषु च तेषु तेषु ।
भैषज्यतन्त्रमपि नैव कृतं स्वतन्त्रं
तेषां कृतेऽपि च कृतं रघुनाथनाम्ना ॥
अनन्तदेवान्मनसा विधायाप्यनन्तदेवस्य विधाय सेवाम् ।
योऽनन्तदेवः प्रथितः पृथिव्यामनन्तदेवः परितोषमेतु ॥
इति श्रीमद्विद्वद्वृन्दवन्द्यपादारविन्दश्रीमदनन्तदेवदयोदयस्य
रघुनाथविदुषः कृतौ भोजनकुतूहले
द्रव्यगुणागुणकथनं नाम प्रथमः परिच्छेदः ॥

२३० भोजनकुतूहल
। षट्पदाः कृतधियः शृणुतामलां नो
वाचं विविच्य विभवाय चिरप्रसूताम् ।
सेवयन्तु विमलं कमळान्तरङ्ग-
मेनं रसं न रसितुं प्रभवन्तु भेकाः ॥
यदि पूतिगन्धबहले वारिणि बद्धादरः पोत्री ।
स्पृहयति वारि न.गाङ्गं गुह गीर्वाणैरपाहृतं किं स्यात् ॥

विषयानुक्रमणी ।
विषयः पृष्ठम्
भोजनविधिः ।
१. धान्यप्रकरणम् ... १-२५
(i) धान्यविभागः . ... १
(ii) शूकधान्यप्रकरणम् ... २-१०
(iii) शालिसामान्यगुणाः .. ३
(iv) शालिविशेषगुणाः .... ”
(v) गोधूमाः .... ७
(vi) यवाः ... ८
(vii) यावनालगुणाः ... ९
२. शिम्बीधान्यप्रकरणम् ... १०-१९
(i) मुद्गगुणाः ... १०
(ii) माषगुणाः ... ११
(iii) राजमाषगुणाः .... ”
(iv) चणकगुणाः .... १२
(v) कलायगुणाः ... १३
(vi) लङ्कागुणाः ... १४
(vii) तुवरीगुणाः ... ”
(viii) कुलित्थगुणाः ... १५
(ix) निष्पावगुणाः ... ”
(x) मकुष्ठगुणाः ... १६
(xi) तिलगुणाः ... ”
(xii) अतसीगुणाः .... १७
(xiii) सर्षपगुणाः ... १८
(xiv) मसूरगुणाः ... १९

२
विषयः पृष्ठम्
३. तृणधान्यप्रकरणम् ... १९-२०
(i) कङ्गुगुणाः .... १९
(ii) श्यामाकगुणाः ... ”
(iii) कोद्रवगुणाः ... २०
(iv) वरकगुणाः .... ”
(v) 'नांचणे' गुणाः ... ”
४. धान्यसामान्यगुणप्रकरणम् ... २१-२५
(i) भृष्टधान्यगुणाः ... २२
(ii) धानाः ... २३
(iii) सक्तवः ... ”
(iv) पृथुकादयः ... २४
५. सिद्धान्नप्रकरणम् ... २६-५८
(i) यवाग्वादिलक्षणानि गुणाश्च २६
(ii) ओदनप्रकरणम् ... २७-२९
(iii) क्षीरीप्रकरणम् ... ३०
(iv) नारिकेरक्षीरी ... ”
(v) सूपप्रकरणम् ... ३१-३२
(vi) भक्ष्यप्रकरणम् ... ३३-५८
(a) वटक, फेणी, लाडु, पोल्यादयः ३७-५०
(b) मांसप्रकाराः ५१-५३
(c) भक्ष्यादिसाधारणविशेषगुणाः ५४-५७
६. शाकप्रकरणम् ... ५८-१०७
(i) शाकविभागः ... ५८
(ii) शाकसामान्यगुणाः ... ”
(iii) मूलकगुणाः ... ५९
(iv) कन्दगुणाः ... ६०-६५

विषयः पृष्ठम्
(vi) करीराणि ... ७७
(vii) फलानि ... ७७–८७
(viii) कदल्यादि ... ८७–९०
(ix) नारिकेलः ... ९१
(x) पूगादिफलानि ... ९१–९४
(xi) बदरादि ... ९४–१००
(xii) हरीतकीप्रकरणम् ... १००–१०३
(xiii) आम्रप्रकरणम् ... १०३–१०६
(xiv) काण्डीरः ... १०६
(xv) पुष्पाणि ... १०७
(xvi) कवकानि ... ”
७. हारीतप्रकरणम् ... १०८–११०
८. उपदंशाः ... ११०–११४
९. कर्चर्यः ... ११४–११५
१०. सम्भाराः ... ११५–१२१
(i) एलादयः .... ११५–११६
(ii) लवणानि .... ११६–११७
(iii) त्वचादयः ... ११७
(iv) कस्तूरी ... ११८
(v) गोरोचना ... ११९
(vi) कर्पूरः ... ११९–१२०
(vii) जातीपत्यादयः ... १२०–१२१
११. कृत्रिमघृतानि ... १२१
१२. शर्करा .... १२२
१३. पानकानि .... ”
१४. काञ्जिकम् ... १२३–१२५

विषयः पृष्ठम्.
१५ • क्षीरप्रकरणम् ... १२५-१३५
(i) क्षीरसामान्यगुणाः ... १२५
(ii) क्षीरविशेषगुणाः .... १२६
(iii) वर्णविशेषेण गोक्षीरगुणाः ... ”
(iv) वयोविशेषेण गोक्षीरगुणाः .... १२७
(v) पीयूषादिगुणाः ... ”
(vi) आमादिगुणाः ... १२८
(vii) कालविशेषेण पयःपाने गुणाः • ”
(viii) उषितपयःपाने दोषः ... ”
(ix) उष्णशीतादिक्षीरपाने ताम्रादि-
बहुविधपात्रभृतक्षीरपाने च
गुणदोषविचारः .... १२८-१३१
(x) माहिषक्षीरगुणाः . ... १३२
(xi) आजस्य ... ”
(xii) औष्ट्रस्य ... १३३
(xiii) खराश्वीक्षीरयोः ... ”
(xiv) मानुष्याः ... ”
(xv) हस्तिन्याः ... ”
(xvi) एडकायाः ... ”
(xvii) मेष्याः .... ”
(xviii) मथितक्षीरगुणाः .... १३४
(xix) क्षीरफेनगुणाः .... ”
(xx) क्षीरमित्राणि .... ”
(xxi) क्षीरामित्राणि ... १३५
१६ • दधिप्रकरणम् ... १३५–१४२
(i) अवस्थाभेदेन वैविध्यं गुणाश्च १३५
(ii) गव्यस्य ... १३६
(iii) ऋतुविशेषेण सामान्यतो दधिगुणाः

५
विषयः पृष्ठम्
(iv) माहिषस्य ... १३६
(v) आजस्य ... १३७
(vi) मेष्याः ... "
(vii) अश्विन्त्याः ... "
(viii) गर्दभ्याः ... "
(ix) उष्ट्र्याः ... "
(x) हस्तिन्याः .... १३८
(xi) स्त्रियाः .... "
(xii) दधिमण्डगुणाः .... "
(xiii) निस्सारदधिगुणाः .... १३९
(xiv) दधिविविधाः ... "
(xv) शिखरिण्यः ... १४०-१४२
(xvi) सरस्य मस्तुनाश्च गुणाः ... १४३
(xvii) तक्रप्रकरणम् ... १४३-१४७
17. नवनीतप्रकरणम् ... १४७-१४९
18. घृतप्रकरणम् ... १४९-१५१
19. तैलप्रकरणम् .... १५१-१५५
20. इक्षुप्रकरणम् .... १५५-१५८
21. इक्षुरसविकारप्रकरणम् ... १५९-१६५
22. मधुप्रकरणम् ... १६५-१६७
23. मद्यप्रकरणम् ... १६८-१६९
24. मांसप्रकरणम् ... १६९-१७६
(i) भेदाः गुणाश्च ... १६९
(ii) मृगमांसम् ... १६९-१७१
(iii) पक्षिमांसम् ... १७१
(iv) मत्स्यमांसम् ... १७२-१७६

विषय: पृष्ठम्
२५. जलप्रकरणम् । .... १७६-१९५ :
(i) जलसामान्यगुणा: • ... १७६
(ii) पानीयभेदा: गुणाश्च .... १७७-१८०
(iii) नदीविशेषगुणा: ... १८०-१८४
(iv) औद्भिदम् . ... १८४
(v) नैर्झरम् . .... "
(vi) सारसम् ... "
(vii) ताटकादिजलम् .... १८४-१८६
(viii) नारिकेळोदकगुणा: .... १८७-१८८
(ix) गुणवदोदकम् ... १८८
(x) वर्ज्यजलानि ... १८९
(xi) प्रतिप्रसव: ... १९०
(xii) उष:पानगुणा: • .... "
(xiii) उष्णशीतादिजलगुणदोषा: .... १९१--१९३
(xiv) काष्ठविशेषेण तापितवारिगुणा: १९३-१९४
(xv) पात्रविशेषस्थितजलगुणा: १९५
२६. सविषान्नादिपरीक्षा विषदलक्षणं च ... १९६, १९७
२७. विरुद्धद्रव्यप्रकरणम् ... १९७-१९९
२८. पथ्यापथ्याभ्यासत्यागप्रकार: ... १९९-२०३
२९. पथ्यापथ्यशमनम् ... २०३-२११
३०. स्वभावतो हितानि ... २११
३१. स्वभावादहितानि ... २११-२१२
३२. संयोगविरूद्धानि ... २१२
(i) अभक्ष्यजन्मनक्षत्रवृक्षा: ... " .
३३. भोजनकाल: ... २१३
•३४. भोजनभाजनानि ... २१४

७
विषयः , पुटम् •
35. पत्राणि • २१५
36. भोजनादौ ब्रह्मादिस्मरणम् ... ,,
37 भोजनविधिः ... २१६-२१८
38. भोजनानन्तरकृत्यम् • ... २१८-२१९
39. ताम्बूलविधिः ... २१९-२२०
40. सुषेणोक्तो भूपानां भोजनविधिः ... २२१-२२६
41. राज्ञां ताम्बूलविधिः ... २२७-२२८
४२. अनुलेपनम् ... २२८
43. उपभोगार्हवस्त्रगुणाः .... २२९
44. प्रथमपरिच्छेदसमाप्तिः ... २२९-२३०