अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ३५
तेषां प्रदेशभेदेन¹ लक्षणं यद् व्यवस्थितम् ।
तत्तथैव समासेन विस्पष्टं कीर्त्त्यतेऽधुना ॥ ८३ ॥
अपाने च ललाटे च भ्रुवोर्मूर्द्धनि² कर्णयोः ।
निगाले चैव केशान्ते पुष्पं धन्यतमं स्मृतम् ॥ ८४ ॥
स्कन्धे वक्षसि कक्षे³ च मुष्कयोर्बाहुकेश्योः⁴ ।
हन्वोः पृष्ठे च वाहानां पुष्पं स्वामिहितप्रदम् ॥ ८५ ॥
नाभौ केशे⁵ तथा कण्ठे दन्ते चैव हि वाजिनाम् ।
पुष्पं धन्यतमं प्रोक्तं भर्तुः सर्व्वार्थसाधकम् ॥ ८६ ॥
अप्रशस्तानि दृष्टानि मुनिभिर्यानि वाजिनाम्⁶ ।
तानि सम्यक् प्रवक्ष्यामि पुष्पाण्यागमदर्शनात्⁷ ॥ ८७ ॥
अधरौष्ठे कटे⁸ प्रोथे उत्तरोष्ठे तथैव च ।
घोणायां गण्डयोश्चैव शङ्खयोश्च तथा भ्रुवोः ॥ ८८ ॥
८३ । प्रदेशभेदेन अपानादिस्थानविशेषेण ॥
८८ । भ्रुवोरिति द्विवचनेन भ्रूद्वयस्थस्य प्रशस्तत्वं एकस्थस्य
चाप्रशस्तत्वमिति गम्यते । एवं गण्डशङ्खयोरपि ज्ञेयम् ॥
१ । प्रदेशदेशे च । खः ।
२ । कचे मूर्द्धनि । खः । स्रुवे । कः ।
३ । कक्षायां । कः ।
४ । मुष्के वा केवले भुवि । गः । बाऊके मुखे । खः ।
५ । नाभिदेशे । कः । नाभी देशे । गः ।
६ । शाश्वतः । खः ।
७ । पुष्पाण्यन्यानि दर्शनात् । खः । ८ । कटौ । गः ।

ग्रीवायाञ्च वहे चैव १ सृक्कणोः स्थूरके स्फिचि २ ।
पायौ क्रोड़े च पुष्पाणि निन्दितानीति निश्चयः ॥ ८९ ॥
रक्तं पीतं तथा कृष्णं पुष्यं सर्वच नेष्यते ।
शुभप्रदेशसञ्जातं ३ भवेत् साधारणं ततः ॥ ९० ॥
पुत्रलाभं धनप्राप्तिमरोग्यं विजयं तथा ।
विन्द्यात् पुष्यैः शुभैर्भर्त्तुरशुभैश्च विपर्य्ययम् ॥ ९१ ॥
सर्वाङ्ग ४ पुष्पितो वाजी परित्याज्यो न संशयः ॥ ९२ ॥
गतयः ।
दूरमुत्क्षिप्य यः पादांस्तप्ताङ्गारान् स्पृशन्निव ।
प्लुतं याति ५ सुसंहृष्टो वाजी भद्रगतिस्तु सः ॥ ९३ ॥
पूजिता वृषमातङ्गसिंहशार्दूलगामिनः ।
८९ । स्थूरके मन्दिरोपरिस्थप्रदेशे। स्फिचि कटिप्रोधे । स्त्रियां
स्फिचौ कटिप्रोधे । इत्यमरः ॥
९३-९४ । अश्वानां गतिपूज्यत्वे शुक्रः,—“उच्चैः पदण्यासगतिः
१ । ग्रीवायाञ्चैव वाहे च । खः ।
२ । स्फिजि । खः ।
३ । शुभप्रदेशे । खः ।
४ । सर्व्वत्र । कः ।
५ । प्लुतया याति संहृष्टः । गः ।

३ अध्यायः।] अश्ववैद्यकम्। ३७
अतोऽन्यगतयो¹ नेष्टाः सर्व्वदैव² तुरङ्गमाः ॥ ९४ ॥
सङ्कीर्णा विकटभ्रष्टा³ वक्रा सौष्ठववर्जिता ।
अत्यूर्ध्ववलिता⁴ चैव वाजिनां निन्दिता गतिः ॥ ९५ ॥
षोडशच्छोटिकाभिस्तु⁵ करवेष्टितजानुभिः⁶ ।
शतं द्विगुणितं गत्वा⁷ हस्तानां पुनरेति यः ॥ ९६ ॥
द्विपव्याघ्रगतिश्च यः। मयूरहंसतित्तिरपारावतगतिश्च यः॥ मृगोष्ट्र-
वानरगतिः पूज्यो वृषगतिर्हयः" इत्यादि ॥
९५। गतिनिन्दितत्वमाह सङ्कीर्णेति। सङ्कीर्णा सङ्कुचिता। विकट-
भ्रष्टेति विकटं विषमं यथा तथा भ्रष्टा स्खलिता दुरुत्क्षिप्तप्रायःपा-
तेत्यर्थः। वक्रा न तु सरला। सौष्ठववर्जिता रामणीयकविरहिता
इत्यर्थः। अत्यूर्द्धा अत्युन्नता। वलिता भङ्गीयुक्ता ॥
९६। उत्तममध्यमाधमगतौ परिमाणमाह। षोडशेति। षोडश-
च्छोटिकाभिरिति षोडशपरिमिताङ्गुलिस्फोटदानं यावता समयेन
भवति तावता कालेनेत्यर्थः। करवेष्टितजानुभिरिति जानुनी कराभ्यां
१। अतोऽद्यगतयो नेष्टाः। कः।
२। सर्व्वसुद्धतुरङ्गमाः। खः।
३। वृकजभ्रष्टा। खः।
४। अत्यूर्द्धं चैव वक्रा च। खः।
५। षोडशाच्छोटिकायास्तु। खः। ज्ञेयाः। कः।
६। करवेष्टितगामिभिः। गः।
७। दत्त्वा। कः।

१८ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।
स शीघ्रगतिरित्युक्तो वाजी धन्यस्तपोधनैः ।
दशहीना भवन्त्येते मध्यमाधमगा हयाः ॥ ९७ ॥
वर्णाः ।
चक्रवाकादिभिर्वर्णैः१ शालिहोत्रादिभिः स्मृतैः ।
पाटलाद्यैश्च लोकस्य व्यवहारो न सांप्रतम् ॥ ९८ ॥
तस्मात् प्रसिद्धकान्२ वर्णान् वाजिनां देहसम्भवान् ।
समासेन यथायोगं कथयाम्यनुपूर्वशः३ ॥ ९९ ॥
वेष्टयित्वेत्यर्थः । यदा करवेष्टितगामिभिः करं वेष्टयित्वा गच्छद्भि-
रित्यर्थः ॥
९७ । दशहीना इति दशभिरंशैः हीना इत्यर्थः ॥
९८-९९ । यद्यपि चक्रवाकादिवर्णाः शालिहोत्रादिभिः स्मृताः,
तथापि साम्प्रतं तेषां लोके अव्यवहारात् तान् परित्यज्य लोक-
प्रसिद्धानेव वर्णान् कथयति । ते च प्रसिद्धा

' or something? No!
Wait, what if it's 'ह' and the word is simply transcribed as "सुरूह्वकः" or "सुरूढकः"?
Let's search Google Books for:
"पीयूषवर्णः सेराहो गर्दभाभः"
Ah! The text is:
अश्ववैद्यकम् (Aśvavaidyakam) by Jayadatta Sūri, edited by Umācaraṇa Bhaṭṭācārya / Umeshachandra Vidyaratna, Bibliotheca Indica, 1887.
In this edition, page 29:
Let's find the exact text of page 29:
Chapter 3:
Verse 100:
श्वेतः कोकाह इत्युक्तः कृष्णः खुङ्गाह उच्यते ।
पीतको हरितः प्रोक्तः कषायो रक्तकः स्मृतः ॥ १०० ॥
Verse 101:
पक्वतालनिभो वाजी कयाहः परिकीर्तितः ।
पीयूषवर्णः सेराहो गर्दभाभः सुरूढकः ॥ १०१ ॥
or सुरुहकः?
Wait! In many transcriptions of this Bibliotheca Indica text:
Let's search: does Bibliotheca Indica print "सुरूढकः" as a misprint or ligature?
Wait! In Bengali, the letter 'ঢ' (dh) has no loop like that, but in Devanagari 'ढ

॥Wait! Let's examine line 10 carefully:खिलाहः वोल्लाह स्तियूह एवचेति हेमचन्द्रटीकायाम् ॥Wait, is itस्तियूहorश्चियूह? Look at स्तियूह: श्+चि=श्चि. Look at the character: it has श्on top andचिbelow? In line 10:खिलाहः वोल्लाहthenश्चियूह! Look at line 3: हलाहश्चित्तलश्चैव- theश्चिhasश्andचिcombined under oneि! In line 10, before यूह: it is श्चियूह! Wait, is there an ा? श्चियूहो? No, श्चियूह एवचेति! Wait, is there a space between वोल्लाहandश्चियूह? वोल्लाहश्चियूह? Wait, look at वोल्लाह: is there visarga? No. Is there a space? वोल्लाह श्चियूहorवोल्लाहश्चियूह? It looks like वोल्लाहश्चियूहorवोल्लाह श्चियूह. There is a slight gap, but it could be वोल्लाहश्चियूह. Wait, look at हofवोल्लाह: it ends, then श्चि

३ अध्यायः।] अश्ववैद्यकम्। ४१
कृष्णा चास्य भवेल्लेखा पृष्ठवंशानुगामिनी ।
उराहः^१ कृष्णजानुस्तु मनाक् पाण्डुस्तु यो भवेत्॥१०४॥
वेरुहानः^२ स्मृतो वाजी पाटलो यः प्रकीर्त्तितः ।
रक्तपीतकषायोत्यवर्णजो यस्य दृश्यते^३ ॥ १०५ ॥
उकनाहः^४ स विख्यातो वर्णो वाहस्य देहजः ।
पूर्वोक्तानाञ्च वर्णानां मुखपुण्ड्रेण वाजिनाम् ॥ १०६॥
ये भवन्त्यपरे भेदा स्तान् ब्रवीम्यनुपूर्वशः^५ ।
१०४ । उराहलक्षणे हेमचन्द्रः जंघायाः कृष्णत्वमाह । “उराहस्तु
मनाक्पाण्डुः कृष्णजङ्घो भवेद् यदि” इति । अयं उराह उकनाह
एव ॥
१०५ । वेरुहाण इत्यत्र वोरुखानएव पाठः । “वोरुखानस्तु
पाटलः” इति हेमचन्द्रस्मरणात् । कचिद्वीरुहाणः पठ्य

४२ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।
कोकाहः पुण्ड्रकेणाश्वः कोकुराहः प्रकीर्त्तितः ॥ १०७ ॥
खरराहश्च१ खङ्गाहो हरिको हरिरोहकः२ ।
कुलाहश्चैव३ वोल्लाहः सेराहः सरुराहकः ॥ १०८ ॥
कुलाहः कुलराहस्तु सुराहः सुरराहकः४ ।
वोरुराहो५ भवेदश्वो वीरूराहस्तु यः स्मृतः ॥ १०६ ॥
नामविशेषैः ख्यायन्ते इति तानेव क्रमेणाह कोकाह इत्यादिना ।
पूर्वोक्तलक्षणः कोकाहः पुण्ड्रेकेण मुखपुण्ड्रकेण युक्त इत्यर्थः । कोकु-
राहः प्रकीर्त्तितः ।
१०८। तथा खङ्गाहोऽपि मुखपुण्ड्रकेण युक्तः खरराह इत्युच्यत
इत्यर्थः । एवं हरिकोऽपि मुखपुण्ड्रकेण हरिरोहकः । कुलाहश्चैवेति ।
कुलाहो वोल्लाहश्च वाजी मुखपुण्ड्रकयुक्तो यथाक्रमं सुराहः सूरुराहश्च
स्यात इत्यर्थः ॥ अयं पाठः क-पुस्तके नास्ति ॥
१०६। कुलाहकुलराहो तु यथाक्रमं सुराहसूरुराहकलक्षणयुक्ता-
वेव ज्ञेयौ । तथा वीरूराहो मुखपुण्ड्रकेण युक्तो वोरुराहः स्मृत इत्यर्थः ।
दुष्कुलाह उकलाहो वा पुण्ड्रेकेण युक्तो दुरूराहः कीर्त्तितः । तथा
चियूह एव विचित्रिताङ्गः सन् चियुराह इति ॥
१। खरवाहः। खः ।
२। हरिराहकः। खः।
३। कुलाहः कुलराहः। सुराहः सूरराहः। कः ।
४। कुलीहो दुरूराहश्च। कः।
५। वोकराहः। कः ।

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ४३

दुकुलाहो¹ दुरूराह्णः पुण्ड्रकेणेव कीर्त्तितः ।
चियूहस्त्वियुराह्णश्च चिचलाङ्गश्च² यो भवेत् ॥ ११० ॥
अतऊर्द्धं प्रवक्ष्यामि शुभाशुभविनिश्चयम् ।
वाजिदेहगतानां हि वर्णानां पूर्व्वशास्त्रतः ॥ १११ ॥
यस्य गौराणि³ पीतानि गात्ररोमाणि वाजिनः ।
स भर्तुः श्रियमाधत्ते यस्य रक्तसितानि च⁴ ॥ ११२ ॥
यस्य पादाः सिताः सर्व्वे पुच्छं वक्षो मुखं तथा ।
मूर्द्धजाश्च सिता⁵ यस्य तं विद्यादष्टमङ्गलम् ॥११३ ॥

११२। सम्प्रति अङ्गविशेषेषु रोमवर्णविशेषेण वाजिनां संज्ञा-
विशेषानाह । यस्येत्यादि । चित्राणीति पाठे चित्राणि नानाव-
र्णानि ॥
११३ । अष्टमङ्गललक्षणं नकुलः । “यस्य पादाः सिताः सर्व्वे
पुच्छं वचोमुखन्तथा । मूर्द्धजाश्च सिता यस्य तं विद्यादष्टमङ्गलम्”
इति । “पुच्छोरःखुरकेशाद्यैः सितः स्यादष्टमङ्गलः” इति हेमचन्द्रः ।
“स एव हृदये स्कन्धे पुच्छे श्वेतोऽष्टमङ्गलः” इति शुकः । “मूर्द्धजाश्च
सिताः” इति पाठ एव साधीयान् । तस्य नकुलादिभिर्धृतत्वात् ॥

१। दुकुलामः । कः ।
२। विचित्राङ्गः। कः ।
३। चित्राणि गौराणि । कः ।
४। शुक्लासितानि च । खः ।
५। मूर्द्धजाश्चासिताः । कः ।

४४ अश्ववैद्यकम्। [३ अध्यायः।
प्रभूतासितताराश्च¹ प्रशस्ता मुनिभिः स्मृताः।
रक्तपीतासितसितैर्धन्यः कीर्त्तितो हयः॥ ११४॥
प्रशस्तकृष्णतारस्तु मल्लिकाक्षः प्रकीर्त्ततः।
श्वेतया वेष्टितं² कृष्णं रेखया तारकं³ भवेत् ॥ ११५ ॥
मल्लिकाक्षः स विज्ञेयः स्वामिनः सुखवर्द्धनः।
सिततारोऽप्रशस्तश्च स्वामिनः क्लेशवर्द्धनः ॥ ११६ ॥
सर्व्वश्वेतश्च⁴ कृष्णश्च रक्तः पीतस्तथैव च।
एते साङ्ग्रामिकाः प्रोक्ताः तुरङ्गा मुनिसत्तमैः ॥ ११७॥

११४। रक्तपीतासितसितैरिति रक्तादिवर्णचतुष्टयशवलैः तारकै-
रित्यर्थः ॥
११५। यस्य वाजिनः नेत्रे तारकं कृष्णं श्वेतरेखया वेष्टितं च।
मल्लिकाक्षस्य लक्षणन्तु नकुलो नैवमाह “मुखे चन्द्रकसंवीतो जम्बू-
फलसमाकृतिः। श्वेतपादः सविज्ञेयो मल्लिकाक्षः स पूजितः”
इति ॥
११७। सर्व्वश्वेत इत्यत्र सर्व्वशब्दः कृष्णादिभिः सह प्रत्येकं सम्ब-
ध्यते। “तत्रापि सर्व्वतः श्वेतो मध्यः पूज्यः सदैव हि” इति शुक्रः॥

१। प्रभूताः सितताराश्च प्रशस्ता मुनिभिः स्मृताः। क।
२। श्वेतजावेष्टितं। ख।
३। तारकञ्च यत्। ख।
४। सर्व्वाङ्गश्वेतकृष्णश्च। ग।

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ४५
हरिताः किल जायन्ते वाजिनः पुण्यदर्शनाः ।
ते हिताय नरेन्द्राणां१ जयारोग्यधनप्रदाः ॥ ११८ ॥
रक्तास्यमेहनः शस्तः श्यामकणेश्च यः सितः ।
कपोतसमवर्णस्तु२ यो वाहः शुक्लकेशरः३ ॥ ११९ ॥
शुक्लपादमुखो४ वाजी प्रशस्तः परिकीर्तितः ।
चतुर्णामेव वर्णानां शुक्लता यस्य वाजिनः ॥ १२० ।
मुखे सिततरश्चैव पञ्चभद्रः स उच्यते ।
श्वेतमण्डलचित्रश्च भर्तुः सर्व्वार्थसाधकः ॥ १२१ ॥
पाण्डुरा५ यस्य रेखा स्यात् पृष्ठवंशानुगामिनी ।
श्वेतकृष्णशिरा यस्य६ नैव धन्यः प्रकीर्तितः ॥ १२२ ॥
११८ । श्यामकर्णस्य लक्षणं शुक्रः । “कर्णेश्यामः श्यामकण्र्णः
सर्वतस्त्स्वेकवर्णभाक्” इति ॥
१२० । पञ्चभद्रः पञ्चकल्याणोऽपि कथ्यते नकुलशुक्राभ्याम् ।
तथा च “यस्य पादाः सिताः सर्व्वे तथा वक्त्रञ्च मध्यतः । कल्याण-
पञ्चकः प्रोक्तः सर्व्वकल्याणकृच्च सः॥ मुखे पत्सु सिताः पञ्चकल्याणोऽश्वः
सदामतः” इति ॥
१। यतोहिता नरेन्द्राणां । खः ।
२। कपोतेन च वर्णेन । खः ।
३। शुक्लकेशकः । गः ।
४। शुक्लपाण्डुमुखो वाजी । कः ।
५। पांसुरः । कः ।
६। श्वेतकृष्णाशिरेा यस्य नैव यस्य प्रकाङ्कितः । गः।

४६ अश्ववैद्यकम्। [३ अध्यायः।
अन्यवर्णं शिरो यस्य पुच्छं वा यस्य वाजिनः ।
पुच्छेन शिरसा वापि नानावर्णेन निन्दितः ॥ १२३॥
अव्यक्तवर्णो¹ यो वाहस्तथा तित्तिरसन्निभः ।
कुत्सितो वानराक्षश्च यो वा व्याघ्रावलीढकः ॥ १२४॥
खराः।
ह्रेषितं मधुरञ्चैव तुरङ्गस्य प्रशस्यते ।
अविच्छिन्नमदीनञ्च गम्भीरं सानुनासिकम् ॥ १२५ ॥
दृष्ट्वाभिपूर्णपात्रञ्च² ब्राह्मणं कुसुमानि च ।
दधि चापि समालोक्य वाहानां ह्रेषितं शुभम् ॥ १२६॥
वादित्रध्वनिमाकर्ण्य ह्रेषन्ते³ यदि वाजिनः ।
ग्रासपूर्णमुखाश्चैव तदा भर्तुर्जयेा भवेत् ॥ १२७॥
ध्वजाग्रञ्चैव⁴ सूर्य्यञ्च पश्यन्तो वाजिनो यदा।
ह्रेषन्तो वहवो हृष्टा स्तदा विद्याज्जयं विभोः ॥ १२८ ॥
अतो यद्विपरीतन्तु ह्रेषितं कुत्सितन्तु तत्⁵ ।
मिन्मिनं गद्गदं मूकं विरूक्षं कासजर्जरम् ॥ १२६ ॥
१२५। अदीनमिति अकातरम् ॥
१२९। मिन्मिनं (तोत्ला) इति प्रसिद्धं। गद्गदं अस्फुटं ।
विरूक्षम् अतिकर्कशम् ॥
१। अव्यक्तवर्णः। कः।
२। दृष्ट्वा हि पूर्णपात्रञ्च। खः।
३। ह्रेषितं यदि वाजिनः। गः।
४। ध्वजां सबिम्बं। कः।
५। यत्। खः।

३ अध्यायः।] अश्ववैद्यकम्। ४७
ईदृशं हेषितं$^१$ नेष्टं हयानाञ्च तपोधनैः ।
वाजिशास्त्रार्थतत्त्वज्ञैः कीर्त्तितं मुनिसत्तमैः ॥ १३० ॥
बाले रोगिणि वृद्धे$^२$ च क्षुधिते च पिपासिते$^३$ ।
श्रान्ते भीते रुषे$^४$ वाहे न ग्राह्यं स्वरलक्षणम् ॥ १३१ ॥
अथ यः पुलतो$^५$ऽश्वस्य शनैरविशदो$^६$ ध्वनिः ।
अन्तरुत्पद्यते कश्चित्तदश्वस्रुत उच्यते ॥ १३२ ॥
तच्च कूजत्यधो नाभेर्गुदवस्त्यण्डमाश्रितः ।
चतसृष्वन्तशाखासु वायुरेवार्द्धमुच्छलन् ॥ १३३ ॥
१३२। अथेति । पुलतः तन्नामकगतिधाराविशेषेण धावत
इत्यर्थः । अश्वस्य यः कश्चिदविशदोऽपरिस्फुटो ध्वनिः अन्तरभ्यन्तरे
उत्पद्यते सोऽश्वस्रुत उच्यते । पुच्छत इति पाठे पुच्छात् बालधेः ॥
१३३-१३४ । स्रुतोत्पत्तौ कारणमाह । तच्चेति । तच्च ध्वन्यु-
त्पत्तौ नाभेरधः गुदवस्त्यण्डमाश्रितः पायुवस्तिकोशप्रदेशतः वायुरेव
ऊर्द्धं उच्छलन् विसर्पन् विसृतिं गच्छन्निति यावत् । चतसृषु गुद-
वस्त्यण्डद्वयाश्रयेष्वित्यर्थः । अन्तशाखासु आभ्यन्तरधमनीष्वित्यर्थः ।
कूजति शब्दं करोति । अतोहेतोः स्थिराणामश्वानां वेग ऊर्द्धवेग
१। दृष्टं सहेषितम्। गः।
२। बाले च निर्गते। खः।
३। चापिवासिते। खः।
४। तथा। कः।
५। पुच्छतः।
६। निर्व्विशते। खः।

४८ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।

ऋतेऽश्वानां न वेगः स्यात् स्थिराणां न च जृम्भणा ।
तासामधोमुखत्वाच्च न भवेत् वडवास्वपि ॥ १३४ ॥
महादोषाः ।
काकुदो कृष्णजिह्वश्च कृष्णशेफाण्डतालुकः ।
कराली हीनदन्तश्च शृङ्गी चाधिकदन्तकः ॥ १३५ ॥
दित्यर्थः । जृम्भणा शाखासु प्रसर्पणञ्च वायोरिति शेषः । न भवेत् ।
वडवास्वपि तासां शाखानामधोमुखत्वात् न भवेत् सुत इति शेषः ॥
अपिशब्दस्यार्थः ॥
१३५। एते काकुद्यादिजातदन्तान्ताः सप्तविंशति र्वाहा दोषा-
न्विता न ग्राह्या इति जयदत्तः। एतदारोहणे स्वामिनो विनाशात् ।
नकुलस्तु चतुर्दशविधान् दोषान्वितानाह,—“हीनदन्तोऽधिकस्यैव
कराली कृष्णतालुकः । मुषली च तथा शृङ्गी षडेते स्वामिघात-
काः ॥ एकाण्डजातस्यैकाण्डो हीनाङ्गोऽप्यधिकाङ्गकः । परित्याज्यः स
वाञ्छद्भिरन्विष्य परमं यशः ॥ घण्टी वदनको वाली शृङ्गीचैव चतु-
र्थकः । वर्जनीयः प्रयत्नेन सर्व्वे ते पापकृत्तमाः ॥ घण्टी च स्वामिनं
हन्ति कराली धनसङ्क्षयम् । अतःपरं तथा वाली शृङ्गी राष्ट्र-
विनाशनः” इति ॥ एवमाग्नेयेऽप्युक्ताः सप्तविंशतिः संज्ञान्तरेण,—
“हीनदन्तो विदन्तश्च कराली कृष्णतालुकः । कृष्णजिह्वश्च यमजो
जातमुष्कश्च यस्तथा ॥ द्विशफश्च तथा शृङ्गी चिकर्णी व्याघ्रवर्णकः । खर-
वर्णो भस्मवर्णो जातवर्णस्य काकुदी ॥ श्वित्री च काकसारी च खर-
सारस्तथैव च । वानराक्षः कृष्णगलः कृष्णगुह्यस्तथैव च ॥ कृष्णप्रोथश्च

३ अध्यायः।] दन्तादिविवरणम्। ४९
एकाण्डश्चैव जाताण्डः१ कञ्चुकी चिसरी२ तथा ।
मार्जारपादो व्याघ्राभस्त्रिकर्णो द्विखुरी स्तनी ॥ १३६ ॥
यमजो वामनश्चैव कुञ्जस्तित्तिरसन्निभः३ ।
वानराक्षो विड़ालाक्षो मुषली चेन्द्रवृश्चकः ॥ १३७ ॥
येषां पृष्ठे हतो भर्त्ता जातदन्तस्तथैव च ।
एते दोषान्विता वाहा न ग्राह्या भूतिमिच्छता ॥ १३८ ॥
धनप्राणहरा ह्येते बन्धुविग्रहकारकाः ।
शषां चिह्नं प्रवक्ष्यामि येन जानन्ति सादिनः ॥ १३९ ॥
पूर्वशास्त्रानुसारेण मुनीनां वचनं यथा ।
द्वावर्त्तौ यस्य ककुदि४ काकुदी स उदाहृतः ॥ १४० ॥
कराली वाधरे दन्तो जायते यस्य चोत्तरा५ ।
शूकश्च यश्च तित्तिरसन्निभः । विषमश्वेतपादश्च ध्रुवावर्त्तविवर्जितः ॥
पशुभावर्त्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः” इति । उक्तञ्च शुक्रनीतौ । “कृष्ण-
तालुः कृष्णजिह्वः कृष्णौष्ठश्च विनिन्दितः । सर्व्वतः कृष्णवर्णो यः
पुच्छे श्वेतः स निन्दितः” इत्यादि ॥
१४० । काकुदीलक्षणं स्पष्टम् ॥
१४१ । कराली दन्तुरः तुङ्गो वा दन्तो विद्यते यस्य स कराली
१ । एकाण्डो जन्मतोऽण्डश्च । गः । ३ । काकतित्तिरसन्निभः । खः ।
२। चिसरिः । गः । ४ । ककुदे । गः ।
५ । कराली चाधरे दन्ते जायते यस्य चोत्तरम् । खः ।
7

चतुर्भिः पञ्चभिश्चैव हीनदन्तः प्रकीर्त्तितः ॥ १४१ ॥
सप्तभिश्चाष्टभिर्दन्तैः ख्यातश्चाधिकदन्तकः ।
अङ्गुष्ठपर्वसङ्काशः छागशृङ्गोपमस्तथा ॥ १४२ ॥
जम्बूवदररूपश्च तथा चामलकोपमः ।
चाम्रास्थिसदृशश्चापि हरीतक्याः फलोपमः ॥ १४३ ॥
दग्धचर्म्मनिभश्चापि वालुसंस्थान एव च ।
कीलः १ कर्णान्तरे यस्य देशान्ते चापि दृश्यते ॥ १४४ ॥
धौरेयः सर्वपापानां शृङ्गी वाहः स कीर्त्तितः ।
एवंविधेन शृङ्गेन शृङ्गी राष्ट्रे न वासयेत् ॥ १४५ ॥
“करालो दन्तुरे तुङ्गे” इत्यमरः । यस्य अधरे नीचे उत्तरा वा ऊर्द्धे
देशे इति यावत् । दन्त एक एवेत्यर्थः । जायते स करालीति
प्रकीर्त्तितः । चतुर्भिः पञ्चभिरित्यनेन षड्‌भिर्न्यूनैरिति अभिप्रेतम् ।
एवं सप्तभिरष्टाभिरित्यनेनापि षड्‌भिरधिकैरिति बोध्यम् । यद्वा
कराली दन्तरोगविशेषः स यस्यास्तीति कराली तदुक्तं,—“शनैः
शनैः प्रकुरुते वायुर्दन्तशममाश्रितः । करालान् विकतान् दन्तान् कराली
न च सिध्यति”—इति ॥
१४२-१४५ । शृङ्गीलक्षणमाह अङ्गुष्ठेत्यादि ॥
१४४ । कीलः शङ्कुवत् चिह्नमित्यर्थः ॥
१४५ । धौरेयः अग्रवर्त्ती प्रधानमित्यर्थः ।
१ । काकः । ख ।

३ अध्यायः ।] दन्तादिविवरणम् । ५९
एकेन¹ लम्बमानेन मुष्केणैकाण्डसंज्ञकः ।
अत्यन्तरोमशाभ्यान्तु ताभ्यां जाताण्ड² उच्यते ॥१४६॥
स्कन्धे वक्षसि वाह्वोश्च अंसदेशे तथैव च ।
अन्यवर्णो भवेद्वाजी कञ्चुकी स प्रकीर्त्तितः ॥ १४७॥
यस्यान्यवर्णा रेखा स्यात्³ पादे कूर्चे च वाजिनः ।
मार्जारपादः प्रोक्तोऽसौ न धन्यः⁴ कुलनाशनः ॥१४८॥
अन्यवर्णस्य वाहस्य शिरः कृष्णं यदा भवेत् ।
चिसरो नाम सः⁵ प्रोक्तो भर्तुः कुलविनाशनः ॥१४६॥
द्विखुरं गोखुराकारं खुरैर्विन्द्याद्विचक्षणः ।
अथवा सीवनीयुक्तै⁶ र्निम्नमध्यैस्तु निर्द्दिशेत् ॥ १५०॥
१४६। ताभ्यां मुष्काभ्याम् ॥
१४८। अन्यवर्णा रेखा स्ववर्णभिन्नवर्णा रेखा ॥
१४६। अन्यवर्णस्य कृष्णभिन्नवर्णस्येत्यर्थः ॥
१५०। खुरैः गोखुराकारं गोखुरवत् द्विधाविभक्तखुरमित्यर्थः ।
त्रिवलीयुक्तैरिति पाठे भङ्गीयुक्तैः ॥
१। एकतः। खः। ४। सधनं कुलनाशनः। कः।
२। जात्यण्डमुच्यते। कः। ५। तामसः। कः।
३। यस्यान्यवर्णा रेखाः स्युः । कः । ६। त्रिवलीयुक्तैः । खः ।

५२ अश्ववैद्यके [३ अध्यायः ।
वृषणाभ्यां सजाताभ्यां सञ्जातवृषणो भवेत् ।
तद्वद्दृषणसञ्जातस्तनाभ्यां विद्यते¹ स्तनी ॥ १५१ ॥
त्रिभिः कर्णैस्त्रिकर्णी च व्याघ्राभो व्याघ्रवर्णकः² ।
एकेनाङ्गेन हीनेन भिन्नेन³ च विशेषतः ॥ १५२ ॥
यमर्जं वाजिनं⁴ विन्द्याद् वामनं वामनाकृतिम् ।
वर्णादेकेन पादेन अन्यवर्णेन यो हयः ॥ १५३ ॥
मुषलीति समाख्यातो वाजिशास्त्रविशारदैः⁵ ।
विरोधं नैव यो याति दृष्ट्वाश्वां मुष्कवर्जितः⁶ ॥ १५४ ॥
इन्द्रवृद्धः स विख्यातो भर्तुश्च कुलनाशनः ।
१५१ । सजाताभ्यां सहस्तनेनेति शेषः। जाताभ्यां वृषणाभ्यां को-
षाभ्यां । अस्य श्लोकस्य द्वितीयतृतीयपादौ ख-ग-पुस्तकयोर्नस्तः ॥
१५२ । भिन्नेन भग्नेन विसदृशेन वा एकाङ्गहीनो भिन्नाङ्ग-
श्चेति द्विविधो यमजः ॥
१५३ । यो हयः वर्णात् स्ववर्णादित्यर्थः । अन्यवर्णेन भिन्नवर्णेन
पादेन उपलक्षित इति शेषः ।
१ । विङ्कितः । गः । ४ । वासनं । कः ।
२ । व्याघ्रचर्मकः । कः । ५ । भर्तुः कुलविनाशनः । खः ।
३ । भिन्नेन । गः । ६ । मुष्कवर्जितम् । कः ।

३ अध्यायः ।] दन्तादिविवरणम् । ५३
अथ चेद्दड़वायान्तु¹ विरोधमधिगच्छति ॥ १५५ ॥
निगूढवृषणश्चाश्वः² स धन्यः सर्व्वकामदः ।
दिवर्षात्तु³ समारभ्य यावता पञ्चवार्षिकः ॥ १५६ ॥
दन्तानां मुष्कयोश्चैव सम्भवो वाजिनः स्मृतः ।
अत ऊर्द्धं न जायन्ते मुष्कौ दन्ताश्च वाजिषु ॥ १५७ ॥
अशुभन्तु फलं वाच्यमभावेन शुभाशुभम्⁴ ।
सुरथस्य गतं राज्यं ककुदस्यैव दूषणात् ॥ १५८ ॥
हृतकम्बलवैकर्ण्यपशुदन्ताच्च पाण्डुरात् ।
शृङ्गिणी स्तनदोषेण स्तनी च सगरे क्षयम् ।
जाम्बावर्त्त्यश्वदोषेण पञ्चत्वं रावणो गतः ॥ १५९ ॥
१५८-१५९ । इदं श्लोकद्वयं ग-पुस्तके नास्ति । अस्य चैतिहासिकस्य
वार्त्ता तलतः कुत्रापि नाधिगम्यते । केवलमेव सुरथस्य राज्यना-
शोऽश्वार्थं युध्यमानस्य जैमिनीयेऽश्वमेधे, मार्कण्डेये च वैरहेतुको
दृश्यते । सगरस्य चाश्वकारणेन वंशक्षयो महाभारते प्रसिद्धः। अश्व-
दोषेनेति न प्राप्यते प्रमाणम् । रावणस्य विनाशे अश्वदोषहेतुत्वं
नैव दृश्यते ॥
१ । वड़वाजातु । खः। ३ । दिवर्षन्तु । खः ।
२ । निगूढवृषणश्चाक्षः । कः । ४ । ततस्तथा । तद्वयोः । कः ।

५० अश्ववैद्यके [३ अध्यायः ।
उत्पाताः ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि तुरगाणां विभागतः ।
ज्वलितेन यथाङ्गेन फलं वाच्यं शुभाशुभम् ॥ १६० ॥
यदा ज्वलति वाहस्य सर्व्वगात्रे हुताशनः ।
तदा विन्द्यादनावृष्टिमब्दमेकं न संशयः ॥ १६१ ॥
अन्तःपुरविनाशस्तु मेढ़ने ज्वलिते भवेत् ।
उदरे वित्तनाशस्तु¹ पायौ पुच्छे पराजयः ॥ १६२ ॥
उत्तमाङ्गे च वक्त्रे च स्कन्धे चैवासने तथा ।
भर्तुर्जयाय वाहानां ज्वलनं यच्च नेवजम् ॥ १६३ ॥
धूमं ललाटे वाह्नोश्च तथा वक्षसि निन्दितम् ।
तचैव° ज्वलनं शस्तं यथा नासासमुद्भवम् ॥ १६४ ॥
यदा व्याधिं विना वाजी ग्रासं त्यजति दुर्मनाः ।
अश्रुपातञ्च कुरुते तदा भर्तुर