अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

१८ परिशिष्टे [६ अध्यायः ।
चास्यं भुजौ केशरुकाटिकाश्च
दीर्घं चतुष्कं तुरगस्य शस्तम् ।
तथोन्नते घ्राणपुटे ललाटे
शफाश्च तज्ज्ञाश्चरणौ वदन्ति ॥ १४ ॥
ओष्ठौ च जिह्वाप्यथ¹ तालुकञ्च
मेढ्रं सुरक्तं शुभदं हयस्य
लघूनिबन्धाश्चरणेषु कोष्ठं
श्रोत्राणि सर्वाणि तथैव पुच्छम् ॥ १५ ॥
कर्णान्तरं कर्णसमन्वितञ्च
वंशं तथा ह्रस्वतरं प्रशस्तम् ।
वक्त्रं मुखं कन्धरजानुनी च
पार्श्वञ्च सप्तेः³ शुभदं प्रदिष्टम् ॥ १६ ॥
कक्षान्तरं चोदरमध्यमञ्च
निम्ना कटी तानि⁴ सजानुकानि ।
वक्षःशफोरूजघन⁵स्थलञ्च
चतुष्कमेतत् पृथुलं प्रदिष्टम्⁶ ॥ १७ ॥
इति श्रीनकुलकृतेऽश्वचिकित्सिते सर्वावयवप्रमाणो
नाम षष्ठोऽध्यायः ॥
१। रसज्ञावद्य । खः । ४। तालु । कः ।
२। प्रदिष्टम् । खः । ५। शफैर्वाजिघटा । खः ।
३। सव्यै । कः । ६। समस्तम् । कः ।

[ १६ ]

अथ सप्तमोऽध्यायः ।

वेगः ।

गुणानामिह सर्व्वेषां गुणो वेगमयोऽधिकः।
अश्वानां शस्यते तज्ज्ञैरश्वज्ञानविचक्षणैः ॥ १ ॥
संवाहनविधानेन प्रकाशं यान्त्यसंशयम् ।
तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन वेगो ज्ञेयश्च वाजिनाम् ॥ २ ॥
अवाहिता विनश्यन्ति विनश्यन्त्यतिवाहिताः ।
अश्वानां वाहनं पथ्यं सानुरागञ्च मोक्षणम् ॥ ३ ॥
अधमा मध्यमास्ते स्युर्मध्यमाश्च तथोत्तमाः ।
उत्तमाश्चोत्तमा भूयो वाह्यमानास्तुरङ्गमाः ॥ ४ ॥
रूढमश्वविदां श्रेष्ठं रूढे सर्व्वं प्रतिष्ठितम् ।
रूढेन तु विहीनस्य लक्षणं चाप्यलक्षणम् ॥ ५ ॥
रूपावर्त्तगतिच्छायासत्ववर्णवयोबलम् ।
जवहीनस्य वाहस्य सर्व्वमेव निरर्थकम् ॥ ६ ॥
गतेर्धन्यतरो वर्णो वर्णाद्धन्यतरः खरः ।
खराद्धन्यतरं सत्वं सर्व्वं सत्वे प्रतिष्ठितम् ॥ ७ ॥
लघुत्वं मातृदोषेण पितृदोषेण जाद्यता ।
दौर्बल्यं स्वामिदोषेण स्वदोषो नास्ति वाजिनाम् ॥८॥
जवो हि सप्तेः प्रथमं विभूषणं
त्रपाङ्गनायाः कृशता तपस्विनः ।

२० परिशिष्टे [७ अध्यायः ।
द्विजस्य वेदोऽथ मुनेरपि क्षमा
पराक्रमः शस्त्रवलोपजीविनः ॥ ६ ॥
आकर्षन्निव गां वभन्निव खुरै पश्चाद्धर्मुद्यन्निव
स्वीकुर्व्वन्निव खं पिबन्निव दिशो वायुं समश्नन्निव ।
साङ्गारप्रकरान् स्पृशन्निव महीं छायाममर्द्दनिव
चञ्चच्चामरवीज्यमानवदनः श्रीमान् हयो धावति ॥१० °
अलक्षितगतागतैर्मृगदृशां कटाक्षैरिव
क्षणानुनयशीतलैः प्रलयकेलिकोपैरिव ।
सुवृत्तमसृणोत्तरैर्मृगदृशामुरोजैरिव
त्वदीयतुरगैरलं धरणिचक्रमाक्रम्यते ॥ ११ ॥
येषां दीपशिखोपमानि नयनान्युद्भावितः सन्निभ
ग्रीवा क्रौञ्चनिभा विभाति च समा पादाश्च मुङ्गोपमाः ।
वेगो वायुरिवाथ वानरसमः स्यादारणप्रेङ्गितम्
शङ्खक्रौञ्चमृगेन्द्रदुन्दुभिघनव्याघ्रेभतुल्यस्वनः ॥१२॥
वक्त्रे यो हरिणाधिपप्रतिनिभो व्याघ्रोपमो वाहुभिः
आवर्त्तैश्चशुभैः प्रधानकुलजाः सुस्निग्धवर्णप्रभाः ।
उल्लाक्षाः प्रियदर्शनाश्च सुभगाः श्वासैः सुगन्धैश्च ये
धन्यास्ते जयराज्यवित्तसुखदाः संवाहका भूपतेः ॥१३॥
इति श्रीनकुलकृतेऽश्वचिकित्सिते वेगवर्णनो नाम
सप्तमोऽध्यायः ।

[ २१ ]
अथाष्टमोऽध्यायः ।
❖
ह्यारोहणम् ।
अथातः संप्रवक्ष्यामि ह्यारोहणमुत्तमम् ।
येन विज्ञानमात्रेण रेवन्तेनापमीयते ॥ १ ॥
चलकिसलयपादः कर्णमध्यैकदृष्टिः
न चलति कटिदेशे आसने संस्थितश्च¹ ।
हयहृदयगतिज्ञः स्थानदण्डावपाती
स खलु तुरगयोक्ता मान्यते² पार्थिवेन्द्रैः ॥ २ ॥
यो³ नित्यं दृढमुष्टिहस्तलघुकः क्रोधानलैर्वर्जितः
सत्यैकस्थिरबुद्धिमध्यमतनुः⁴ शास्त्रस्थतत्त्वज्ञकः⁵ ।
काले दण्डनिपातविश्रमयुतः ताम्बूलवक्त्रान्वितः⁶
त्वेवं⁷ लक्षणसंयुतो हयरुहे राज्याधिपैः पूज्यते ॥ ३॥
ऊरू स्थिरौ⁸ यस्य चलौ च पादौ
चिक्कोन्नतं संहतमासनञ्च⁹ ।
१ । व्यापितोऽपि स्थितो यः । कः ।
२ । पूज्यते । कः ।
३ । दाढ्र्यं मुष्टिगतं करेण लघुता । कः ।
४ । सत्त्वैकस्थिरबुद्धिमध्यमतिः । खः ।
५ । शास्त्रार्थविज्ञांभिकः । कः ।
६ । ताम्बूलपूर्णाननः । कः ।
७ । श्रीमाल्लक्षणयुतो महाहयपरो राजाधिपैः । कः ।
८ । उरः स्थिरं । कः । ६ । संहृतमासनञ्च । कः ।

२२ परिशिष्टे [८ अध्यायः ।
स वाजिवाहः कथितः पृथिव्यां
शेषा नरा भारवहा¹ हयानाम् ॥ ४ ॥
प्राज्ञः सत्वबलोत्साही दृढः² सर्व्वाङ्गसौष्ठवः ।
जितशीतातपालस्यो जितायासो जितासनः³ ॥ ५ ॥
हयकालवलप्राणजवकामाध्वयोगवित्⁴ ।
शान्तोपचारसारज्ञो रणक्रीड़ासु दीक्षितः ॥ ६ ॥
वाजिनां हृदयज्ञश्च स्थाने दण्डनिपातवित् ।
दुष्टाश्वदमने दक्षः सर्व्वक्लेशसहः शुचिः ॥ ७ ॥
ग्रासौषधान्नपानीये परव्यूहावलोकने ।
चिषु श्रेष्ठः⁵ प्रवेशे च निर्गमे कुशलोऽस्त्रवित् ॥ ८ ॥
रोगं विकुरुते यश्च रुच्या बाधाविचारवित् ।
धनुःकुन्तासिशक्तिज्ञः सोऽश्ववाहः प्रकीर्त्तितः ॥ ९ ॥
वक्त्रे स्कन्धे मुखे कोष्ठे गात्रे सक्थौ च ताड़येत् ।
उन्मार्गी यदि भ्रष्टोऽश्वो मूढः स्खलति हेषते ॥ १० ॥
कुपिते⁶ पुच्छसंस्थाने श्रान्ते जानुद्वयं तथा ।
१ । भारकराः । कः ।
२ । दृढसर्व्वाङ्गसौष्ठवः । कः ।
३ । जितनिद्रो जितान्नः । कः ।
४ । हयकामाध्वयोगवित् । कः ।
५ । स्थानप्रदेशेषु । कः ।
६ । हेषते अन्यसंस्थानम् । कः ।

" (masculine दण्ड doesn't take तच्च; it would be तं च or तञ्च). "तत्र दण्डं प्रदापयेत्" makes perfect grammatical sense: "there/then one should apply the stick"!
And what about the first word? "गात्रं" or "गात्रे"? "प्रस्खलिते गात्रे" - locative absolute! "When a limb suddenly stumbles, there (तत्र) one should apply the stick"!
Wait, look at the top of 'त्र' in 'गात्रे': is there an e-matra that got broken or is it an anusvara?
Wait, look at the dot above 'त्र': it is round, like an anusvara. But wait, why would someone transcribe it as गाचं or गात्रं?
Let's look at user's prompt: provide pure clean transcription of the page.
If the font has 'त्र', let's transcribe 'गात्रं' or 'गात्रे'?
Wait, let's look at the dot above:
Is it a dot or a smudge?
Wait, look at 'गाचं' vs 'गात्रं':
Look at the character after 'गा': it has a vertical line, and to the left... wait, look at 'च' in 'तच्च' vs 'तत्र':
Wait, look at 'तच्च': wait, is that a 'च' with 'च' subscript?
Look at 'तच्च' in L12:
त, then a letter.

२४ परिशिष्टे [६ अध्यायः ।
कुलशीलवलो'पेतः कथमश्वो न धावति ॥ १९ ॥
गतिरेका द्रुता चान्या२ चतुराख्या तृतीयका३।
वेगसन्धिञ्चतुर्थी च४ धारावेगगतिस्तथा ॥ २० ॥
श्लथरागार्य्यवेषस्य५ चञ्चलस्य चिकोणतः।
नित्यमुद्यतदण्डस्य तस्य वाजी न धावति ॥ २१ ॥
धारा तु पञ्चमी प्रोक्ता न शृणोति न पश्यति ।
सर्व्वकर्म्मक्षमो वाजी तस्मात्तां परिवर्जयेत् ॥ २२ ॥
इति श्रीनकुलकृतेऽश्वचिकित्सिते आरोहणाध्यायः॥
अथ नवमोऽध्यायः ।
ऋतुचर्य्या ।
कर्म्मचर्य्यासु६ नित्यानां शुद्धान्नं सुनिवर्हितम् ।
धनुरष्टादशे योज्यं वाजिनां मण्डलं क्रमात्७ ॥ १ ॥
सङ्कोचयेज्जयं तावद् यावत् कार्मुकपञ्चकम् ।
तदूर्द्धं मण्डलैर्योज्यो गोमूत्रात्तदनन्तरम् ॥ २ ॥
१ । वयः । कः ।
२ । चास्य । कः ।
३ । द्वितीयका । कः ।
४ । तृतीया च धारा वेगवतीतरा । कः ।
५ । बन्धस्य चपलस्य चिकोन्नतः । कः ।
६ । ऋतुचर्य्यासुनिष्पन्नं सादिना सुनिवर्हितम् । खः ।
७ । मण्डलेन तु । खः ।

६ अध्यायः ।] वाहनविवरणम् । २५
ऋजुवृत्तानुकृत्ता¹ च गोमूत्रा सर्व्वकर्म्मसु ।
युज्यमानानि दृश्यन्ते प्रायशोहि विचक्षणैः ॥ ३ ॥
शालिहोत्रमुनिप्रोक्ता चर्य्या षोड़श वाजिनाम् ।
तासामनुपयोगित्वान्न कृतः संग्रहो मया ॥ ४ ॥
तीक्ष्णास्त्वेकेन मुदितो द्वाभ्यां भद्रस्तु धावति ।
त्रिभिर्दण्डैस्तदा मन्दः क्रमात् षष्ठाभिताड़नैः ॥ ५ ॥
तीक्ष्णाश्वभद्रमन्दानां प्रधानो जव उच्यते ।
सोऽप्यनेनैव मार्गेण संविभज्यो विजानता ॥ ६ ॥
आवाहिता विनश्यन्ति सर्व्वकर्म्मक्षमा हयाः ।
कृशा व्याधिपरीताङ्गा जायन्तेऽत्यन्तवाहनात् ॥ ७ ॥
बलं कोष्ठो वयो भूमिः कालः सत्वमतः क्रमात् ।
कुर्य्यादेकान्तरे योगञ्चातियोगोहि दोषवान् ॥ ८ ॥
तच्च लोकप्रसिद्धं हि बोद्धव्यं यत्नतो बुधैः ।
हयवाहनवैज्ञानी नरेन्द्रैः पूज्यते सदा ॥ ६ ॥
धाविते ये गुणाः सर्व्वे वक्ष्यमाणान्निबोध तान् ।
शालिहोत्रादिशास्त्राणां व्यायामफलसम्भवान् ॥ १० ॥
स्थिरमांसो भारसहो लघुगात्रः पराक्रमी ।
दीप्ताग्निश्च सुशीलश्च व्यायामेनोपजायते ॥ ११ ॥
सत्यागो विनयी प्रीतो निर्दोषस्तापवर्जितः ।

१ । ऋजुवृत्ता सुवृत्ता । कः ।
4

२६ परिशिष्टे [६ अध्यायः।
वेदवित्सादिचित्तज्ञ उक्तो धावति तिष्ठति ॥ १२ ॥
सुभावर्त्तगतिच्छायावलशीलसमन्वितम् ।
गन्धवर्णस्वरोत्कण्ठसारपुण्ड्रविभूषितम् ॥ १३ ॥
एवं विधं समारुह्य देवतांशं हयं नृपः ।
जित्वा रिपुकुलं भुंक्ते निःशङ्कोऽथ वसुन्धराम् ॥ १४ ॥
जवः श्रेष्ठस्तुरङ्गानामुत्तमाधममध्यमः ।
त्रिविधोऽपि तथा भिन्नो जवभेदः स उच्यते ॥ १५ ॥
यवौदरैरष्टसङ्ख्यैरङ्गुलं परिकीर्त्तितम् ।
हस्तश्च तैश्चतुर्विंशैः कार्मुकं तैश्चतुर्गुणैः ॥ १६ ॥
अक्ष्णोर्निमेषणैः काष्ठा अष्टलघ्वक्षरं तथा ।
मात्रा ज्ञेया प्रमाणैश्च पूर्व्वप्रोक्ता तपोधनैः ॥ १७ ॥
मात्राषोडशकेनाश्वो यो धावति धनुःशतम् ।
तमश्वमुत्तमं विद्याद्वायुवेगं महाजवम् ॥ १८ ॥
यथोक्तमजवा वाहास्तथाश्वा मध्यमाधमाः ।
चतुरस्त्यधिकां वृद्धिं मात्राणां लक्षणं बुधाः ॥ १९ ॥
नभस्यश्वयुजे मासि भाराध्वानं जवं त्यजेत् ।
वज्राग्निसदृशं पित्तं श्रमात् कुप्यत्ति वाजिनाम् ॥ २० ॥
कार्य्येणैव महान् किञ्चिद् युज्यो नभसि कार्त्तिके ।
हेमन्ते शिशिरे योगं वसन्ते च यथेच्छया ॥ २१ ॥
श्लेष्मक्षयात् क्षयं गाचं न ग्रीष्मे वाहयेद्धयम् ।

६ अध्यायः ।] वाहनविवरणम् । २७
बालो वृद्धः कृशो रोगी दन्तस्नेहो महाबली ॥ २२ ॥
पूर्णातिरिक्तकोष्ठञ्च गुव्विणीं न च वाहयेत् ।
समां च विपुलाञ्चैव किञ्चित्-पांशुसमन्विताम् ॥ २३ ॥
एकान्ते विजने चैव रङ्गभूमिं हयं नयेत् ।
सान्द्राञ्चैव सुकठिनां पाषाणोदकगर्त्तकाम् ॥ २४ ॥
तृणकाष्ठसमायुक्तां रङ्गभूमिं विवर्ज्जयेत् ।
विण्मूत्रं कारयेदश्वं क्रोशक्रोशद्वयान्तरे ॥ २५ ॥
वारि दद्याद् यथाकामं घासं मुष्टिञ्च चारयेत् ।
अन्यथा दोषजातानि वक्ष्याम्येतानि तावतः ॥ २६ ॥
गुरुविस्रस्तगात्रश्च छिन्नश्वासो च कम्पते ।
दुर्मना रुद्धविण्मूत्रः सर्व्वकर्म्माक्षमो हयः ॥ २७ ॥
गूढमेढ्रोन्नतग्रीवो रक्तमेही गुरुक्लमः ।
क्षुत्तृष्णार्त्तशुष्कास्यश्छायां प्राप्य वितिष्ठति ॥ २८ ॥
तर्जनैर्हन्यमानोऽपि विधुनोति शिरः परम् ।
मुहुर्विनमते पृष्ठं पदमेकं न गच्छति ॥ २९ ॥
भाराध्वानपरिश्रान्तं शनैः संक्रामयेत् पथि ।
नावतारितपर्य्याणं मार्गेऽध्वानसमागतम् ॥ ३० ॥
मुक्तपुच्छाग्रबन्धस्य खलीनं नावतारयेत् ।
मर्द्दयित्वास्य गात्राणि पांशुमध्ये विवर्त्तयेत् ॥ ३१ ॥
स्नानपानावगाहञ्च प्रतिपानं सभोजनम् ।

२८ परिशिष्टे [६ अध्यायः।
सर्व्वं क्रमेण कर्त्तव्यमन्यथा दोषसम्भवः ॥ ३२ ॥
रक्तपित्तसमीरोत्थमन्यास्तम्भोदरादयः ।
हृद्रोगा वातशूलानि शीतोष्णोदकपानतः ॥ ३३ ॥
रक्तपित्तहरं देयं प्रतिपानं गुड़ौदनम् ।
रक्तपित्तसमीरोत्थं दातव्यं शर्करोदकम् ॥ ३४ ॥
जीवनं वातपित्तघ्नं वृष्यं बल्यतमं ततः ।
सर्व्वरोगहरोऽश्वानां मधु जाङ्गलको रसः ॥ ३५ ॥
स्वच्छाक्तञ्च घृतं क्षीरं वारियुक्तं तुरङ्गमः ।
पीत्वा हि निर्हरेद्दोषान् श्रमभाराध्वसंश्रवान् ॥ ३६ ॥
धर्म्मार्थकामाविजयो यशःश्री-
शोभासुखं जातिजनैश्च पूज्या ।
रणे निमित्तानि शुभावहानि
नृपस्य चैवं विनिवेदयन्ति ॥ ३७ ॥
प्रत्यूषकाले च दिनं निरीक्ष्य
वह्निं द्विजं पूर्णघटं कुमारीम् ।
छत्रं ध्वजं चामरदर्पणञ्च
हृष्टञ्च दृष्ट्वा तुरगं जयाय ॥ ३ ॥
श्रुत्वा तु शङ्खाम्बुदवेदवाक्यं
पुण्याहमाङ्गल्यशिवस्य गीतम् ।
ह्रेषं निमित्तं भवति स्वनेन

६ अध्यायः ।] वाहनविवरणम् । २६
ध्रुवं जयं तच रणे नराणाम् ॥ ३८ ॥
सव्याङ्घ्रिघातेन महीं निहन्ति
ह्रेषन्ति ये स्वामिमुखं निरीक्ष्य ।
प्रदक्षिणावर्त्तविकीर्णऽपुच्छा
जयावहास्ते समरे नृपाणाम् ॥ ३९ ॥
विच्छन्नदीनस्वरगद्गदा ये
अश्रुप्लुता भिन्नपुरीषमूत्राः ।
अनल्पमाना दिनकृन्निरीक्ष्याः
पराजयं ते कथयन्ति युद्धे ॥ ४० ॥
अन्यापदं याच वदन्ति दीनाः
सव्येतरं चक्रविकीर्णपुच्छाः ।
युग्यासनादीन् परिवर्जयन्ते
पराजयं ते कथयन्ति भर्तुः ॥ ४१ ॥
विना निमित्तं रसन्त्यभीक्ष्णं
आकुञ्चिता व्यापितमक्षिकाङ्गाः ।
ध्यायन्ति घातैश्च न चोद्विजन्ते
भयावहास्ते समरे नृपाणाम् ॥ ४२ ॥
शोकं शीलं भयं लज्जामालस्यं चैवमादिषु ।
सुकूलं तं विजानीयादलं पर्याणवारणे ॥ ४३ ॥
स्थाणुकण्टकवृक्षैश्च सुधाखदिरकण्टकैः ।

३० परिशिष्टे [६ अध्यायः ।
स्वामिघाताय चादत्ते तेषां रूपमिदं शृणु ॥ ४४ ॥
वानरोलूकमार्जारतरक्षुगडलोचनाः ।
गतिर्वा असुरैस्तुल्या स्थूलमेढ्रशिरान्विताः ॥ ४५ ॥
लम्बोष्ठकर्णनासाश्च ह्रस्वहीनाधिकद्विजाः ।
विच्छिन्नप्रोथगण्डा ये भ्रुकुटीचिच्चमेहनाः ॥ ४६ ॥
एते दोषास्तथान्येऽपि सुकुलाश्र्वसमुद्भवाः ।
खलानामिह राजेन्द्र वक्तुं शक्या न मादृशैः ॥ ४७ ॥
लक्ष्यं प्रधानमित्येके चान्ये लक्षणमाश्रिताः ।
लक्ष्यलक्षणमेतेषां तेनेदं दुष्करं विदुः ॥ ४८ ॥
अव्याप्तिरतिसंक्षेपादतिव्याप्तिश्च विस्तरात् ।
मुनीनामेकवाक्यत्वाद् ब्रूयामः स्थितिदुष्कराः ॥ ४९ ॥
सत्ववर्णगतिच्छायास्वरस्थानगतिः कुलम् ।
पुष्यं पुण्ड्रकनामानि दोषं वा जवलक्षणम् ॥ ५० ॥
एवं लक्षणसंयुक्तं दृश्यते शूररक्षणे ।
लक्षणेन विहीना ये निर्दोषाःस्युः प्रधाविताः ॥ ५१ ॥
हयरोहस्य का चिन्ता लक्षणैः शुभनिन्दितैः ।
तेनाच न कृतोऽस्माभिर्हयलक्षणविस्तरः ॥ ५२ ॥
हयवाहनविज्ञानं कौतुकाहितबुद्धयः ।
अनायासेन गृह्णन्ति परं हृष्टा इमे जनाः ॥ ५३ ॥
चल्लासनं कषा रागाः पाणिघातप्रतोदनम् ।

१० अध्यायः।] धातुपरीक्षाविवरणम् । २१
पदप्रघातसंज्ञानि दोषो यैरुपजायते ॥ ५४ ॥
कामात् कोपाद्भयान्मोहाद्दर्पाच्चैव मदाश्रयात् ।
पर्य्याणारोहदोषाच्च दूष्यन्तेऽश्वा निसर्गतः ॥ ५५ ॥
श्रीयुक्तसामन्तनरेन्द्रवन्दितं
रणे हयारोहवराभिनन्दितम् ।
धर्म्मार्थकामादियशःप्रधान-
मित्थं कृतं वाहनशास्त्रविस्तरम् ॥ ५६ ॥
इति श्रीनकुलकृतेऽश्वचिकित्सिते वाहनाध्यायो
नवमः ॥
अथ दशमोऽध्यायः ।
धातुपरीक्षा ।
अथातः संप्रवक्ष्यामि धातूनां लक्षणं परम् ।
येन विज्ञानमात्रेण ज्ञायन्ते रोगसम्भवाः ॥ १ ॥
ततः शुद्धशरीरोऽत्यन्तरक्तदोषानवाप्नुयात् ।
रक्तदोषा¹त्तदा वाजी प्राप्नोत्येव महाभयान् ॥ २ ॥
तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन रक्तं ज्ञेयं विचक्षणैः ।
आषाढसमये प्राप्ते शिरामोक्षेण² रुक्शमः ॥ ३ ॥
१ । दोषदूष्यात् । खः ।
२ । शिरामोक्षञ्च कारयेत् । कः ।

२२ परिशिष्टे [१० अध्यायः ।
तेन^१ संशोध्यते रक्तं वाजिनां दोषसम्भवम् ।
ततः शुद्धशरीरोऽथ पिण्डाद्यैश्च बलीकृतः^२ ॥ ४ ॥
आश्वणे शष्प^३मासाद्य वज्रवत् सुदृढो भवेत् ।
यदि^४ रक्ताधिको वाजी सस्यमश्नाति^५ कर्हिचित् ॥५॥
रक्तात् सञ्जायते पित्तं ततो^६ नाशमवाप्नुयात् ।
रक्ताधिकश्वासपुटः^७ स्नेहाद्यैः शस्यमत्ति चेत्^८ ॥ ६ ॥
संप्राप्य^९श्लेष्ममचिराद्धयो नाशमवाप्नुयात् ।
हीनरक्तो यदा शस्यं रूक्षोऽश्नाति तुरङ्गमः ॥ ७ ॥
तदा वायुं परं प्राप्य सद्यो नाशमवाप्नुयात् ।
तच्चेदं लक्षणं प्रोक्तं रक्तकोप^१०समुद्भवम् ॥ ८ ॥
धातूनामपि सर्वेषां ज्ञेयञ्चिह्नं विचक्षणैः ।
पित्तरक्तप्रकोपेण यदा संपीड्यते हयः ॥ ९ ॥
१ । तस्मात् शोधयेद्रक्तम् । खः ।
२ । घस्रैः पिण्डादिप्रबलीकृतः । खः ।
३ । वज्रम् । खः ।
४ । ततो । कः ।
५ । शस्यं नाश्नाति । कः ।
६ । पित्तात् । खः ।
७ । रक्ताधिकोऽश्वोऽथ पुष्टौ । खः ।
८ । शस्यमाचरेत् । खः ।
९ । ततः श्लेष्माणमासाद्य सोऽचिराद्नाशमाप्नुयात् । खः ।
१० । काय । कः ।

१० अध्यायः। धातुपरीक्षाविवरणम्। ३३
तदा कण्डूतिमासाद्य कषते सततं वपुः ।
छायां वाञ्छति यत्नेन विशेषेण जलाश्ययम् ॥ १० ॥
मुहुर्वाञ्छति पानीयमाहारञ्च विशेषतः ।
एवं¹ वातोत्तरक्तेन ज्ञात्वाश्वम्पीडितं ततः ॥ ११ ॥
शिरामोक्षं विधायैव दद्यात्सकटुकं गुड़म् ।
ततः शुद्धिमवाप्नोति नीरोगः संप्रपद्यते ॥ १२ ॥
पित्तासृग्दूषिते वाजी² यदि चाश्रूणि मुञ्चति ।
नेत्रान्ते पाण्डुरत्वञ्च सद्यो मृत्युमवाप्नुयात् ॥ १३ ॥
नेत्रयोर्लक्षणं प्रोक्तं पित्तरक्तसमुद्भवम् ।
श्लेष्मरक्तप्रकोपेण यदा सम्पीयते हयः ॥ १४ ॥
अधोवक्त्रो भवेन्नित्यं कासते च मुहुर्मुहुः ।
आहारं न च गृह्णाति नोत्साहं कुरुते कचित्³ ॥१५॥
न विन्दति कशाघातं⁴ न च पार्ष्णीं नचासनम् ।
नासाग्रेण क्षिपेत्तोयं वह्निघर्मञ्च ⁵वाञ्छति ॥ १६ ॥
तस्यापि शोधयित्वासृग् दद्याच्छुण्ठ्या युतं गुड़म्⁶ ।
सर्वं रक्तन्ततः शुद्धा निःशेषं⁷ समवाप्नुयात् ॥ १७ ॥
१ । एवं पित्तेन रक्तेन ज्ञात्वा संपीडितं हयम् । खः ।
२ । रक्तपित्तादितोऽश्वश्च । खः ।
३ । पथि । खः । ४ । काशाद्यं । कः ।
५ । वाञ्छते वह्निमातपम् । खः ।
६ । समन्वितम् । कः ।
७ । निःशेषाङ्गमवाप्नुयात् । खः ।
5

२४ परिशिष्टे [१० अध्यायः ।
वाजिनः श्लेष्मरक्ताभ्यां दूषितस्य सदा¹ भवेत् ।
नेत्रान्ते बिन्दुकाकारकण्डूस्तस्य तथोदरे ॥
तदा मृत्युमवाप्नोति षण्मासाभ्यन्तरे ध्रुवम् ॥ १८ ॥
शुंढ्यामृता गोक्षुरकं घनञ्च
श्यामावचाहिंगुयुताच यष्टिः ।
कफप्रणाशाय विनिर्मितोऽयं
पिण्डः प्रसिद्धश्च कफापहश्च ॥ १९ ॥
नोचेदश्नाति शुंढ्याख्यं सैन्धवन्नस्य²मार्गतः ।
वायुरक्तप्रकोपेण पीडितस्तु तुरङ्गमः ।
कुक्षिद्वये ह्य³स्तीव्रं मुहुः श्वासं प्रमुञ्चति ॥ २० ॥
नैकत्र मन्यते⁴ स्थातुं ह्रेषते च निरर्गलम् ।
एवं वातोद्भवं ज्ञाप्यं⁵ रक्तन्देहे हयस्य च ॥ २१ ॥
शोधयित्वाथ सन्द्यान्महाघृतमनल्पकम् ।
ततः शुद्धिंमवाप्नोति परां पुष्टिश्च गच्छति ॥ २२ ॥
उत्साहं कुरुते मार्गे सर्वदोषविवर्जितः ।
वातरक्तप्रकोपेण लोचनान्ते हयस्य च ॥ २३ ॥
यदा स्यातां सिते रक्ते काशः कण्डूस्तथानने ।
तदा तस्य भवेन्मृत्युर्यदि नाश्नाति चामिषम् ॥ २४ ॥
१ । यदा । खः । ४ । रमते । खः ।
२ । तस्य मार्गते । कः । ५ । ज्ञात्वा । खः ।
३ । कुक्षिद्वयग्रहः । खः ।

१० अध्यायः।] धातुपरीक्षाविवरणम् । ३५
असकञ्च¹ युतन्द्रा माहिषेण निशागमे ।
सन्निपातेऽथ² रक्तेन यदा संपीड़यते हयः ॥ २५ ॥
यदा³ वेपथुमाप्नोति काशते च निरर्गलम् ।
निद्रालस्याग्निमन्दत्वं वस्तौ मलनिबन्धनम्⁴ ॥ २६ ॥
कर्णयोः पातनञ्चैव वक्त्रा⁵ल्लालाविमोक्षणम् ।
तचापि शोधयेद्रक्तं ततो लङ्घनमर्हति ॥ २७ ॥
यावद्दोषस्य निर्णाशं स्तोकोदककृताशनः ।
क्वचिदुष्णं क्वचिच्छीतं क्वचिद्भेषजसंयुतम् ॥ २८ ॥
प्रदेयं युक्तितत्वज्ञै⁶र्वारि वार्य्यं न कुत्रचित् ।
सपथ्या⁷ चामृता चैव कटुकाच वचा तथा ॥ २९ ॥
शामयेत्तत्क्षणादेव त्रिधातुकुपितं ज्वरम् ।
शिरीषं श्रीफलञ्चैव वेतसञ्चैव शुद्धिभाक् ॥ ३० ॥
मन्दाग्नित्वं सदोषाणां कुरुते भस्मसाद्द्भुतम् ।
मधुकं मधुजालञ्च माधुर्यं कुलिकान्वितम् ॥ ३१ ॥
१ । उरभ्रकं । खः ।
२ । सन्निपातेन रक्तेन । खः ।
३ । तदा । खः ।
४ । ततो मलविशोधनम् । कः ।
५ । वक्त्रे । कः ।
६ । यत्नतस्तत्त्वज्ञैः । खः ।
७ । सपर्पटामृता । खः ।
८ । मधुरं मधुनालञ्च माधुर्यं शुलिकान्वितम् । खः ।

२६ परिशिष्टे [१० अध्यायः।
शिरीषं क्षुद्रकं लाक्षां क्वाथयित्वा^१ त्रिभागतः ।
यस्यैतत्संनिपाताय वाजिनः संप्रदीयते ॥ ३२ ॥
तस्य तन्नाशमायाति तमः सूर्योदये यथा ।
स्वस्थस्यापि हि नेत्रान्ते स्यातां नीले च वाजिनः॥३३॥
गन्धश्च सहशः श्लोण्या तदा मृत्युर्द्विमासिकः ।
नीले पीतेऽथ नेत्रान्ते स्यातां चेद्वाजिनः क्वचित्^२।
स निर्वाणमवाप्नोति त्रिभिर्मासैरसंशयम् ॥ ३४ ॥
यस्य नेत्रान्तरे रेखा बहुवर्णा प्रजायते ।
विशेषात् स्वरभेदः स्यात्तस्यायुः पाञ्चमासिकम् ॥ ३५ ॥
जिह्वायां जायते बिन्दुरकस्माद् यस्य वाजिनः ।
रूक्षश्च जीवते मासं स वाजी नात्र संशयः ॥ ३६ ॥
पीतो मासद्वयेनैव समेर्मृत्युं प्रयच्छति ।
त्रिभिर्मासैस्तथारक्तश्चतुर्भिञ्च विचिचितः ॥ ३७ ॥
पञ्चभिर्नीलवर्णश्च षड्भिर्वज्रसमाकृतिः^३।
सप्तभिः पाटलाकारश्चम्पकाभस्तथाष्टभिः ॥ ३८॥
नवभिश्च हरिद्राभो दशभिर्जन्तुकोपमः^४ ।

१ । लाक्षाक्वाथं पीत्वा । खः ।
२ । नीलपीतेऽथ नेत्राणां स्याताञ्चेद्राजिनः क्वचित् । कः ।
३ । वज्रसमप्रभः । कः ।
४ । पुंखकोपमः । कः ।

पुलान्वितम्`.

Line 4:
जिह्वा हिमकराकारा³ मासषट्कं स जीवति ॥ ४० ॥

Line 5:
ग्रीवाग्रे पिण्डिका यस्य जायते च तथाधरे ।

Line 6:
मूत्रं करोति रक्ताख्यं मासषट्कं स जीवति ॥ ४१ ॥

Line 7:
वर्णः श्वेतो यदा यस्य नेत्रयोश्च प्रजायते ।

Line 8:
दशमासान् समासाद्य पित्तार्त्तो न स जीवति⁴ ॥ ४२ ॥

Line 9:
यस्य नीलप्रभे स्यातां नेत्रे वातार्दितस्य तु ।

Line 10:
मासत्रयञ्च कृच्छ्रेण यः सप्तिः स न जीवति ॥ ४३ ॥
Wait, check: मासत्रयञ्च - yes, 'य' with 'ञ्च'.
कृच्छ्रेण यः सप्तिः स न जीवति ॥ ४३ ॥ - 'सप्तिः' means horse (ashva)!
This is an Ashva-shastra text (Asva-vaidyaka / Asva-chikitsa / Shalihotra)! That's why footnote 4 says: "वाजिनः पित्ततप्तस्य दशमासं स जीवति । कः ।" (वाजिनः = of the horse)!
Fascinating, Ashva-ayurveda /