अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

१० अध्यायः। धातुपरीक्षाविवरणम्। ३३
तदा कण्डूतिमासाद्य कषते सततं वपुः ।
छायां वाञ्छति यत्नेन विशेषेण जलाश्ययम् ॥ १० ॥
मुहुर्वाञ्छति पानीयमाहारञ्च विशेषतः ।
एवं¹ वातोत्तरक्तेन ज्ञात्वाश्वम्पीडितं ततः ॥ ११ ॥
शिरामोक्षं विधायैव दद्यात्सकटुकं गुड़म् ।
ततः शुद्धिमवाप्नोति नीरोगः संप्रपद्यते ॥ १२ ॥
पित्तासृग्दूषिते वाजी² यदि चाश्रूणि मुञ्चति ।
नेत्रान्ते पाण्डुरत्वञ्च सद्यो मृत्युमवाप्नुयात् ॥ १३ ॥
नेत्रयोर्लक्षणं प्रोक्तं पित्तरक्तसमुद्भवम् ।
श्लेष्मरक्तप्रकोपेण यदा सम्पीयते हयः ॥ १४ ॥
अधोवक्त्रो भवेन्नित्यं कासते च मुहुर्मुहुः ।
आहारं न च गृह्णाति नोत्साहं कुरुते कचित्³ ॥१५॥
न विन्दति कशाघातं⁴ न च पार्ष्णीं नचासनम् ।
नासाग्रेण क्षिपेत्तोयं वह्निघर्मञ्च ⁵वाञ्छति ॥ १६ ॥
तस्यापि शोधयित्वासृग् दद्याच्छुण्ठ्या युतं गुड़म्⁶ ।
सर्वं रक्तन्ततः शुद्धा निःशेषं⁷ समवाप्नुयात् ॥ १७ ॥
१ । एवं पित्तेन रक्तेन ज्ञात्वा संपीडितं हयम् । खः ।
२ । रक्तपित्तादितोऽश्वश्च । खः ।
३ । पथि । खः । ४ । काशाद्यं । कः ।
५ । वाञ्छते वह्निमातपम् । खः ।
६ । समन्वितम् । कः ।
७ । निःशेषाङ्गमवाप्नुयात् । खः ।
5