अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

[ २२४ ]
अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।
कर्णरोगनिदानचिकित्सिते ।
दोषैः संदूषिते रक्ते अथवाप्यभिघाततः ।
वाजिनां कर्णरोगस्तु क्लेदशोथान्वितो भवेत् ॥ १ ॥
पूयस्रावेण जानीयात् शोथमभ्यन्तरोद्भवम् ।
पिचुना वेष्टयित्वा तु शलाकाग्रं समाहितः ॥ २ ॥
तेन कर्णान्तरे पूयं कर्षयित्वा विचक्षणः ।
पातितस्य सुबद्धस्य° पूरयेन्मधुसर्पिषा ॥ ३ ॥
कुष्ठं° मागधिका क्षौद्रं मधुकं चन्दनं तथा ।
एभिः सिद्धं घृतं° दृष्टं कर्णपूरणमुत्तमम् ॥ ४ ॥

१ । क्लेद शोथान्वित इत्यत्र क्लेदः पूयादिकम् ।
२ । पिचुना वस्त्रेण ।
४ । कुष्ठं (कुड़) । मागधिका (पिपुल) । एषां समभागकल्कः
कुड़वमितः । घृतस्य च प्रस्थः । पाकार्थं जलं स्नेहचतुर्गुणं दत्वा
पाच्यम् । पूरणमात्रा कुड़वमिता ग्राह्या ।

१ । अभ्यन्तरे भवेत् । गः । ३ । यष्टिकाच कश्या । गः ।
२ सुवेधस्य । गः । ४ । हितं । गः ।

३४ अध्यायः ।] कासविवरणम् । २२५
पिष्ट्वा कुटजबीजन्तु यष्टीमधुसमन्वितम् ।
घृतेनालोड्य¹ मतिमान् कुर्याद्वस्त्रपरिस्रुतम् ॥ ५ ॥
पूरयेत्तेन कर्णन्तु सुखोष्णेनैव बुद्धिमान् ।
रसेन च कपित्थस्य युक्तेन मधुसर्पिषा ॥ ६ ॥
त्वक्पचे क्षीरवृक्षस्य सर्पनिर्मोकमेव च ।
गोलोम गुग्गुलुं कुष्ठं मेषोर्णां च मनःशिलाम् ॥ ७ ॥
घृतेन मर्द्दयित्वा तु धूपं कर्णे प्रदापयेत् ।
भोजयेत्² पिप्पलीयुक्तान् मुद्गांश्च क्षौद्रयोजितान् ॥ ८॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे कर्णरोगे
त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।
अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।
कासरोगनिदानलक्षणानि ।
त्रयो वातादिभिर्दोषैः सन्निपातेन चापरः ।
क्षतक्षयसमुत्थौ द्वावेवं कासस्तु षड्विधः ॥ १ ॥
५-६ । कुटजबीजस्य इन्द्रयवस्य यष्टीमधुनश्च कर्षः घृतस्य च
पलं एकत्र समालोड्य कवोष्णं कर्णे पूरयेत् ॥
१ । आलोद्यमानन्तु । गः ।
२ । भोजने पिप्पलीयुक्तमुद्गाः क्षौद्रेण योजिताः । खः ।
29

२२६ अश्ववैद्यके [३४ अध्यायः ।]
रूक्षो यस्य भवेत् कासः श्लेष्मस्राव¹विवर्जितः ।
क्षीणस्य² वर्द्धते चापि वातिकं तस्य निर्द्दिशेत् ॥ २ ॥
दाहस्वेदयुतः कासो नीलपीतकफान्वितः ।
विच्छिन्नश्च³ तुरङ्गाणां विज्ञेयः पित्तसम्भवः ॥ ३ ॥
अधिकं कासते यस्तु हृष्टरोमाः सुदुर्मनाः ।
गुरुगात्रशिरा वाजी मन्दग्रासविचेष्टितः ॥ ४ ॥
दधिकुन्देन्दुसंकाशं⁴ श्लेष्माणं यो विमुञ्चति ।
ग्रासाभावे सुखी यश्च⁵ तस्य विद्यात् कफात्मकम् ॥ ५ ॥
सर्व्वेषां लक्षणैर्युक्तं जानीयात् सान्निपातिकम् ।
कषायेण च रक्तेन श्लेष्मा⁶ क्षतजसम्भवः ॥ ६ ॥
२ । रूक्षः शुष्क इत्यर्थः ।
४ । गुरुगात्रशिरा इति गात्रस्य शिरसश्च गुरुत्ववान् । मन्द-
ग्रासविचेष्टित इति ग्रासे शष्यादिभक्षणे विचेष्टिते शरीरचेष्टायां च
मन्दता शैथिल्यं तद्वानित्यर्थः ।
५ । दधिकुन्देन्दुसंकाशं तद्वत् शुभ्रमित्यर्थः । ग्रासाभावे
सुखीति ग्रासस्य कवलग्रहणस्य अभावे सुखी भोजनग्रहणे अनि-
च्छुरित्यर्थः ।
६ । कषायेण कषायवर्णेन रक्तेन च युक्त इति शेषः ।
१ । कास । गः । ४ । कुन्देन्दुदधिसङ्काशम् । खः ।
२ । क्षीरेण वर्द्धते वापि । गः । ५ । सुखासीनः । गः ।
३ । पिच्छिलश्च । खः । ६ । श्लेष्मणा क्षतजो भवेत् । गः ।

३४ अध्यायः ।] कासविवरणम् । २२७
प्रसारयति यो गात्रं१ ग्रीवाञ्चापि विशेषतः ।
कासमानो हयो दीर्घं२ भिन्नरोमा३ऽतिदुर्व्वलः ॥ ७ ॥
दुर्गन्धिपूयसङ्काशं यश्चैव कफमुद्धरेत् ।
तस्य४ विद्याद्बुधः कासं हयस्य क्षतसम्भवम् ॥ ८ ॥
वातकासचिकित्सा ।
वातकासाभिभूतस्य५ पानं दद्याद्विचक्षणः ।
पञ्चमूलकषायेण कृत्वा मांसरसं बुधः ॥ ९ ॥
गोक्षीरं शर्करायुक्तं पिप्पलीनागरान्वितम्६ ।
तिलतैलेन संयोज्य भोजयेल्लवणान्वितम् ॥ १० ॥
दुरालभां कण्टकारीं बृहतीं कटुरोहिणीम् ।
पिष्ट्वा वार्त्ताकुयूषेण तैलसिद्धेन पण्डितः ॥ ११ ॥
९ । पञ्चमूलस्य मिलितं पलं वारिण आढकः । पादावशिष्टः
क्वाथो ग्राह्यः ।
१० । अत्र दुग्धस्य प्रस्थः, शर्करा कुड़वमिता, पिप्पलीशुण्ठ्यो-
र्मिलितं पादोनं पलं, तैलस्य च प्रस्थार्द्धम् ।
११ । दुरालभादीनां पलं। वार्त्ताकूनां शुष्कानां पलं, पाकार्थं
वारि आढकमितं अर्द्धावशिष्टं कार्य्यम् । सन्तलनार्थं तैलस्य च
कुड़वत्रयम् ॥
१ । गात्राणि । गः । ४ । तन्तु विद्याद्बुधः कासं वाहस्य । गः ।
२ । दीनः । गः । ५ । वातकासाभियोज्यस्तु । गः ।
३ । तीक्ष्णरोमा । खः । ६ । पिप्पलीधूमजं ततः । गः ।

२९८ अश्ववैद्यके [३४ अध्यायः ।
वंशरोचनया युक्तं चूर्णं गोधूमजं ततः ।
तेन कल्केन संनीय क्षीरेण विधिवत्पचेत् ॥ १२ ॥
ततो गुडेन संयोज्य भोजयेत् सर्पिषा सह ।
घृतेन मधुना युक्तं पायसञ्च प्रदापयेत् ॥ १३ ॥
वार्त्ताकानां फलैः क्वाथः१ शुण्ठीमागधिकान्वितः ।
मूर्च्छितस्तिलतैलेन पाने दत्तः सुखावहः ॥ १४ ॥
मूलकस्य रसश्चैव२ वार्त्ताकक्वाथवद्भिषक् ।
वातिके दापयेत्पानं कासे तैलेन मिश्रितम् ॥ १५ ॥
कुलत्थदर्भमूलन्तु घृतगोमेदसा युतम् ।
धूपोऽनेन३ प्रदातव्यो नासिकाविवरेण तु ॥ १६ ॥
१२-१३ । तेन कल्केन दुरालभादिकल्केन पलमितेनेत्यर्थः ।
वंशलोचनागोधूमचूर्णं मिलितं पलं । क्षीरस्याढको गुडस्य पलाष्टकं
घृतस्य च पलचतुष्टयम् । एतानि एकत्र पक्त्वा भोजयेत् । घृतेन
पलचतुष्टयेन मधुना कुड़वमितेनेत्यर्थः ।
१४ । अत्र क्वाथादिद्रव्यमानं पूर्व्ववत् ज्ञेयम् ।
१५ । मूलकरसस्य प्रस्थार्द्धं वार्त्ताकक्वाथस्य च प्रस्थद्वयं एकत्र
तैलस्य प्रस्थार्द्धेन सह पाययेत् ।
१६ । कुलत्थदर्भचूर्णं मिलित्वा षट्टोलकं घृतगोमेदसोश्च कर्षौ
धूपमाना ।
१। क्वाथं समं मागधिकान्वितम् । गः । ३। धूपस्तेन । गः ।
२। रसे चैव वार्त्ताकं क्वाथयेद्भिषक् । गः ।

३४ अध्यायः ।] कासविवरणम् । २२६
पित्तकासचिकित्सा ।
गृहीत्वा गोमयरसं पिप्पलीचूर्णसंयुतम् ।
मधुना सर्पिषा चैव लेहं१ कासे सपैत्तिके ॥ १७ ॥
पायसं यवचूर्णेन छागक्षीरेण साधितम् ।
धात्रीमागधिकाचूर्णं भोजयेन्मधुसर्पिषा ॥ १८ ॥
पिप्पलीमधुकाभ्यान्तु वक्षारोचनया युतम्२।
पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं छागक्षीरं सशर्करम् ॥ १९ ॥
एतत्पानं प्रदातव्यं वातकासप्रशान्तये ।
पटोलपञ्चनिःक्वाथे३ सुस्विन्नान्४ भोजयेत्ततः ॥ २० ॥
मुद्गान् मागधिकायुक्तान् मधुयुक्तेन सर्पिषा ।
चूर्णमामलकानान्तु वंशरोचनया युतम् ॥ २१ ॥
२१। चित्रकादीनां चूर्णं समभागं पादोनपलमितं मधुना कुड़व-
मितेन मिश्रयित्वा लेहयेत् ।
१। लेहनीयस्तु पैत्तिके । गः ।
२। पिप्पलीमधुकाभ्यान्तु क्षीरं छागं सशर्करम्। क्षौद्रं पाने प्रदातव्यं
वातकासप्रशान्तये । खः ।
३। पञ्चतिक्तकनिःक्वाथे । खः ।
४। स्विन्नान्नम् । खः ।

२२० अश्ववैद्यके [३४ अध्यायः ।
पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं सर्पिषा सह साधयेत् ।
तं१ लेहं दापयेद्वाहे पिण्डं वा भोजयेत्ततः२ ॥ २२ ॥
फलचूर्णञ्च३ काश्मर्य्या एवं दद्याद्विचक्षणः ।
लोध्रचन्दनयष्ट्याह्वपद्मकैर्घृतयोजितैः ।
धूपो नासाग्रतः४ कार्य्यः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ २३ ॥
श्लेष्मकासचिकित्सा ।
चित्रकं त्रिफलाचूर्णं मुस्तकं कटुकत्रयम् ।
मधुना दापयेल्लेहं श्लेष्मकासार्द्दिते हये ॥ २४ ॥
पञ्चतिक्तसुसंसिद्धं तिक्तमुद्गञ्च भोजयेत् ।
मधुना तिलतैलेन युक्तांस्त्रिकटुकेन च ॥ २५ ॥
गवां मूत्रेण सुस्विन्नास्तिलतैलेन मर्द्दिताः ।
व्योषचूर्णसमायुक्ताः कुलत्था भोजने हिताः५ ॥ २६ ॥
२५ । निम्बामृतवृषपटोलनिदिग्धिकानां पलं तिक्तमुद्गस्य च
प्रस्थद्वयं ४ जलाढके पक्त्वा मधुकुड़वेन तैलकुड़वद्वयेन त्रिकटुकचूर्ण-
पलेन च एकत्र भोजयेत् । एषा मात्रा उत्तमे ज्ञेया ।
२३ । एवं कुलत्थभोजनेऽपि मात्रां जानीयात् । अत्र ग-पुस्तके
द्वितीयान्तः पाठो दृश्यते ।
२४ । दन्तीमुखादीनां कर्षत्रयं घृतस्य च कर्षौ धूपे ग्राह्यः ।
१ । तल्लेहं । खः । ४ । नासागतः । गः ।
२ । भिषक् । खः । ५ । कुर्य्याद्वै भोजयेद्धितान् । गः ।
३ । फलस्य चूर्णं काश्मर्य्याः । गः ।

३५ अध्यायः ।] हिक्काश्वासविवरणम् । २३१
दन्तीमूलं हरिद्राच हिङ्गुं च¹ बृहतीफलम् ।
एतैस्तु धूपयेत्कासे नासिकायां कफात्मके ॥ २७ ॥
क्षतजे क्षयकासे च पित्तकासो२दितां क्रियाम् ।
कुर्य्यान्मतिमतां श्रेष्ठो वाजिनां हितकाम्यया ॥ २८ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे कासरो-
गचिकित्सिते चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।
अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।
हिक्काश्वासनिदानलक्षणम् ।
मुखेन नासया चैव यः श्लेष्माणं विमुञ्चति ।
वातिकं शिशिरे काले तस्य श्वासं विनिर्दिशेत् ॥ १ ॥
शरन्निदाघयोश्चैव श्वासः पित्तेन जायते ।
तृष्णादाहपरीतस्य स्विन्नगात्रस्य वाजिनः ॥ २ ॥
मुखेन नासया चैव कफो यस्य प्रवर्त्तते ।
प्रावृट्काले वसन्ते वा³ श्वासस्तस्य कफात्मकः ॥ ३ ॥
दृष्ट्वा लक्षणसांकर्य्यमादिशेत् सन्निपातजम्⁴ ।
द्वन्द्वजञ्च⁵ तथा द्वाभ्यां दोषाभ्यां जनितं⁶ बुधः७ ॥ ४ ॥
१ । हिङ्गुञ्च । खः । ६ । जनितो बुधैः । गः ।
२ । कृत्वा चैवोदितां क्रियाम् । गः । ७ । बुधः । खः ।
३ । वापि । खः ।
४ । सान्निपातिकम् । खः ।
५ । द्वन्द्वजश्च । गः ।

२३२ अङ्गवैद्यके [१५ अध्यायः ।
श्वासचिकित्सा ।
पञ्चमूलकषायेण कृत्वा मांसरसं भिषक् ।
वातश्वासे प्रदातव्यं शाल्यन्नेन च भोजनम् ॥ ५ ॥
निस्तुषा जलकुम्भस्थाः खादने विहिता यवाः ।
पित्तश्वासार्द्दिते बाह्ये¹ पानलेपौ च शीतलौ ॥ ६ ॥
इक्ष्वाः शरस्य² काशस्य नलवेतसयोस्तथा ।
मूलक्वाथः प्रदातव्यः पाने क्षौद्रसितान्वितः³ ॥ ७ ॥
वस्तिश्चैव⁴ जलक्षीरैः पित्तश्वासे प्रकीर्त्तितः ।
मुहुर्मुहुश्च पङ्केन⁵ प्रलेपश्च हितस्तथा ॥ ८ ॥
रास्ना⁶गोक्षीरपानञ्च शर्करामधुमूर्च्छितम् ।
पञ्चतिक्तेन⁷ सिद्धस्य अक्षपानञ्च सर्पिषा ॥ ६ ॥
५ । वातकासे पञ्चमूलकषायसाधितं मांसरसं शाल्यन्नेन सह
भोजनं देयम् । पञ्चमूलस्य पलं मांसस्य च प्रस्थः १८० पलमिते
वारिणि पाच्यः । तण्डुलस्यार्द्धाढकः ।
६ । अत्र यवस्य प्रस्थद्वयं वारिपर्युषितं देयम् ।
८ । अत्र क्षीरजलयोः आढको ग्राह्यः ।
९ । रास्नायाः पलं । गोक्षीरस्य प्रस्थः । शर्करामधुनोः प्रत्येकं
कुड़वः । अक्षपानं कर्षपरिमितपानम् ।
१ । देयौ च । गः । ५ । कंथेन । गः ।
२ । तृणाङ्कुजस्य । खः । ६ । शस्तम् । खः ।
३ । क्षौद्रसमन्वितः । गः । ७ । पञ्चतिक्तकसमुद्धस्य । गः ।
४ । वस्तितुल्यमथाक्षीरं । गः ।

३५ अध्यायः ।] हिक्काश्वासविधानम् । २३३
उशीरं पद्मकं मूर्ध्वा काश्मर्य्याश्च फलं सितम् ।
शीतेन वारिणा दद्यात् पानं क्षौद्रेण योजितम् ॥ १० ॥
पक्षानाड़ीं मयूरस्य जंघां वा चर्म वा भिषक् ।
दग्ध्वा लेहं प्रकुर्वीत घृतेन मधुना सह ॥ ११ ॥
मयूरनाड़ीकल्केन शलाकां शल्लकस्य च ।
दद्यादस्थीनि वा प्राज्ञः पित्तश्वासोपशान्तये ॥ १२ ॥
वार्त्ताकयूषः पानाय तिक्ततैलेन योजितः ।
श्वासे कफात्मके देयस्तिक्तमुद्गांश्च¹ भोजयेत् ॥ १३ ॥
द्वन्द्वजे द्विविधो देयः सङ्कीर्णः सान्निपातिके ।
श्वासोक्ता याः क्रियाः सर्वा लेहपानादिपूर्व्विकाः ।
प्रयोक्तव्यास्तु हिक्कायां वाजिनां हितमिच्छता ॥ १४ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे हिक्काश्वासे
पञ्चविंशोऽध्यायः ।
१० । सितं रक्तचन्दनम् ।
११ । पक्षादीनामन्यतमं भस्मीकृत्य घृतमधुभ्यां लेहयेत् ।
१२ । शल्लकस्य शलाका (शजाहुर कांटा) ॥
१३ । वार्त्ताकस्य पलं । जलस्याढ़कः । तैलस्य प्रस्थार्द्धम् । द्वन्द्वज
इत्यादिपाठो ग-पुस्तके नास्ति ।
१ । तिक्तमुद्गैश्च भोजनम्। खः ।
30

।', actually just 'व्रणनिदानलक्षणानि ।').

Let's review the verse text carefully:
Line 6:
आगन्तुकं दोषजञ्च व्रणं विविधमुच्यते ।
Wait, could it be "द्विविधमुच्यते"?
Let's look at the first letter of that word:
It's 'वि' or 'द्वि'?
Compare with 'वि' in 'विविध': both letters look identical! 'वि' and 'वि': "विविधमुच्यते"।
Wait, let's keep it as printed: "विविधमुच्यते" (or "द्विविधमुच्यते" if it's द्वि? No, look at 'द्वि' in L8 'विद्याद्विचक्षणः' - 'द्वि' has the 'द' with loop under. In L6, it is clearly 'वि' with just the loop of 'व' and 'ि'-matra. It is printed as "विविधमुच्यते").

Line 7:
लक्षणञ्च चिकित्साञ्च तस्य वक्ष्यामि शाश्वतः ॥ १ ॥

Line 8:
दोषजं शोथपाकोत्थं व्रणं विद्याद्विचक्षणः१ ।

Line 9:
शस्त्रघातादिजञ्चैव२ ज्ञेयमागन्तुकं तथा ॥ २ ॥

Line 10:
चिरपाकं३ चिरस्पर्शं ज्ञे

१६ अध्यायः । ] व्रणरोगविवरणम् । २३५
दुष्टं संशोधयेत्प्राज्ञः शुद्धञ्चापि प्ररोहयेत् ।
आनुपूर्व्या यथायोगं व्रणं शास्त्रविशारदः ॥ ६ ॥
उत्सन्नञ्चैव दुर्गन्धि स्फुटितं पिड़कान्वितम् ।
अशुद्धं निर्द्दिशेद्वैद्यो व्रणं शुद्धं विपर्य्यये¹ ॥ ७ ॥
व्रणचिकित्सा ।
दन्तीमूलं हरिद्रे द्वे चिचकं विश्वभेषजम् ।
रसोन्नं सैन्धवञ्चापि तक्रकाञ्जिकयोजितम्² ॥ ८ ॥
दुष्टव्रणानां³ सर्व्वेषां शोधनाय प्रकीर्त्तितम् ।
तिलशक्तुकपिण्डञ्च⁴ दधियुक्तञ्च सैन्धवम् ॥ ९ ॥
निम्बपत्रयुतं पिण्डं तिलकल्कस्य बुद्धिमान् ।
मधुसैन्धवसंयुक्तं दद्याद्व्रणविशुद्धये ॥ १० ॥
मधुसैन्धवहीनोऽयं पिण्डो निम्बतिलोद्भवः ।
प्रवरो रोपणीयानां व्रणे शुद्धिसमन्विते

२१६ अश्ववैद्यके [३६ अध्यायः ।
दाड़िमामलकागस्तिकपित्थानां विचक्षणः ।
त्वक्चूर्णं दापयेत् शुद्धे व्रणे चोत्तानके भिषक् ॥ १२ ॥
व्रणे रूढे प्रदातव्यं रोमसंजननं परम् ।
चूर्णं मुनिमुखोद्गीर्णं वक्ष्यमाणमिदं ततः ॥ १३ ॥
खुरचर्मास्थिबालञ्च दन्तशृङ्गनखं तथा ।
गवादीनां यथालाभं कटाहं कच्छपस्य च ॥ १४ ॥
गृहीत्वा कारयेद्भस्म अन्तर्धूमं विचक्षणः ।
तद्दद्याद्घृततैलाभ्यां रोम्णां संजननं परम्¹ ॥ १५ ॥
अश्वमारकदल्यर्कस्नुहीहाटकचिञ्चकैः ।
पचेत्तैलं समह्लातं नाड़ीव्रणहरं परम् ॥ १६ ॥
आगारधूमं संपिष्य गोमूत्रेण विचक्षणः ।
नाड़ीं प्रपूरयेद्युक्त्या तदुपद्रवशान्तये ॥ १७ ॥
१२ । अगस्तिर्वकवृक्षः । उत्तानके अगम्भीरे ।
१४—१५ । गवादीनां पशूनां खुरचर्मादिकं यथालाभं अन्तर्धूमे
भस्मीकृत्य घृततैलाभ्यां मर्दयित्वा प्रयोज्यम्। अस्य श्लोकस्य तृतीय-
चतुर्थपादौ ग-पुस्तके न स्तः।
१६ । नाड़ीव्रणचिकित्सामाह । अश्वेति । अश्वमारः करवीरः ।
हाटकं धुस्तूरः ।
१७ । आगारधूमं (झुल) । तदुपद्रवशान्तये नाड़ीव्रणशान्तये ।
१ । रोमपोषणमुत्तमम् । गः ।

३६ अध्यायः ।] व्रणरोगविवरणम् । २३७
नाडीव्रणे यदा शुद्धिं भेषजेन¹ न गच्छति ।
तदा वह्निः प्रदातव्यस्तथाच पित्तजे व्रणे ॥ १८ ॥
सरक्ते² तत्क्षणोद्भूते व्रणे आगन्तुके भिषक् ।
मूलकादिभिरम्लस्थैः कुर्य्यात् स्वेदं विचक्षणः ॥ १९ ॥
ततो मधुककल्कन्तु दद्यात्³ क्षौद्रघृतान्वितम् ।
बध्नीयाद्वस्त्रपट्टेन मुहुः सिञ्चेच्च सर्पिषा ॥ २० ॥
पञ्चवल्कलकल्केन सघृतेन प्रलेपयेत् ।
शुष्कग्रासं⁴ भिषग्दत्वा पाने⁵ स्तोकं जलं तथा ॥ २१ ॥
पूयभावे⁶ गते तस्मिन् पूर्व्वोक्ताः शोधनादिकाः⁷ ।
दोषजोक्ताः क्रियाः सर्व्वाः⁸ कर्त्तव्याः सावसानिकाः
॥ २२ ॥
१९ । मूलकादिभिरम्लस्थैरिति अम्लसंयुक्तैरित्यर्थः ।
२१ । अस्य उत्तरार्द्धं गपुस्तके नास्ति ।
१ । भेषजेनैव गच्छति । गः ।
२ । सरक्तलक्षणोद्भूते । खः ।
३ । दत्वा । खः ।
४ । शुष्कघासं । गः ।
५ । स्तोकं पानेन बुद्धिमान् । गः ।
६ । पयाभावे । गः ।
७ । शोधनक्रियाः । गः ।
८ । सर्व्वाश्चैव प्रवर्त्तव्या वैद्येनच वसादिकाः । गः ।

२३८ अश्ववैद्यके [३७ अध्यायः ।
अवगाढं चिरोद्भूतं मांसमज्जास्थिसंस्थिरम्¹ ।
कृच्छ्रसाध्यमसाध्यं वा व्रणं विद्यात् समाहितः²॥ २३ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे व्रणरोगे
षट्त्रिंशोऽध्यायः ।
———
अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।
৹܀৹
वातादिसिंघानकलक्षणानि ।
वातिके पैत्तिके चैव श्लैष्मिके सान्निपातिके ।
सिंघानके प्रवक्ष्यामि लक्षणं भेषजं तथा ॥ १ ॥
तनुस्रावं सफेनञ्च वातिकं तत् प्रकीर्त्तितम् ।
रक्तपीतासितैः³ स्रावैर्विद्यात् पित्तसमुद्भवम् ॥ २ ॥
घनेन दधिवर्णेन कफजञ्चैव निर्द्दिशेत् ।
नानावर्णेन जानीयादसाध्यं सान्निपातिकम् ॥ ३ ॥
तच्चिकित्सा ।
शिरसः स्वेदनं कुर्य्याद् वातिके श्लैष्मिके तथा ।
प्रियङ्गुचन्दनाशीरैः शिरोलेपस्तु पित्तजे ॥ ४ ॥

२३ । अवगाढं न सम्यगुत्थितं । चिरोद्भूतं चिरजातम् ।
—————————
१ । समस्नायुं स्थिरत्वचम् । गः । ३ । रक्तपित्तासितैः । गः ।
२ । विद्वान् समादिशेत् । गः ।

३० अध्यायः ।] सिङ्घानकविवरणम् । २६६
सिंघानकेषु सर्वेषु शङ्खयोस्तालुके तथा ।
शिरावेधं प्रशंसन्ति मुनयः शास्त्रकोविदाः ॥ ५ ॥
गोमूत्रेण च संपिष्य बृहतीगौरसर्षपान् ।
तिक्तवार्त्ताकबीजानि¹ तैलेनालोड्य दापयेत् ॥ ६ ॥
नस्यं सिंघानके प्राज्ञो वातिके श्लैष्मिके तथा ।
घासार्थं² विहिता दूर्व्वा पाने चाल्पजलं तथा ॥ ७ ॥
नाड़िकाग्रे व्योषचूर्णं दद्यात्³ नासापुटान्तरे ।
पश्चिमे नाड़िकाच्छिद्रे मुखवातं प्रपूरयेत्⁴ ॥ ८ ॥
एष प्रधमनो नाम विधिः श्लेष्मापकर्षणः ।
सिंघानके प्रयोक्तव्यं⁵ शिरसश्च विरेचनम् ॥ ६ ॥
व्योषचूर्णं⁶ विधानेन अन्यैर्वा कटुचूर्णकैः ।
दापयेत् श्लेष्मशमनं⁷ नस्यं तैलञ्च साधितम् ॥ १० ॥
८ । नाड़िकाग्रैः नेत्राग्रभागैः ।
१ । तिक्तवार्त्ताकबीजञ्च । खः ।
२ । घासेतु विहिता दूर्व्वा । खः ।
३ । दत्वा । खः ।
४ । प्रदापयेत् । खः ।
५ । प्रकर्त्तव्यं शिरसाम् । गः ।
६ । विषचूर्णं विधानेन अन्यान् कटुकचूर्णकान् । गः ।
७ । श्लेष्मनाशाय । खः ।

२४० अश्ववैद्यके [३७ अध्यायः ।
पुनर्नवा विड़ङ्गञ्च सरलं देवदारु च ।
रजनी चैव वाराही वलामूलं तथैव च ॥ ११ ॥
एतानि समभागानि कल्कं कृत्वा विचक्षणः ।
पञ्चमूलकषायेण पाचयेत्तैलमुत्तमम् ॥ १२ ॥
तेन नस्यं प्रदातव्यं वातश्लेष्मसमुद्भवम्¹ ।
सिंघानके तुरङ्गाणां कटुचूर्णावचूर्णितम् ॥ १३ ॥
पैत्तिकदन्दजसिङ्घानकचिकित्सा ।
मञ्जिष्ठा मधुकं लोध्रं पिप्पली रजनीद्वयम् ।
नस्यं क्षीरेण दातव्यं पित्तसिंघानकापहम् ॥ १४ ॥
लोध्रं² प्रपौण्डरीकञ्च मधुकञ्चोत्पलन्तथा ।
कल्कं कृत्वा पचेत्तैलं पयसा वारिणा सह ॥ १५ ॥
पित्तसिङ्घानकार्त्तस्य तैलेनानेन बुद्धिमान् ।
नस्यं दद्याद् यथायोगं तेन सम्पद्यते सुखम् ॥ १६ ॥
दत्तनस्यं ततो वाहं बद्धा जङ्घाद्वयेऽग्रिमे ।
पृष्ठे च³ ताड़यित्वा तु भ्रामयेत् प्रोथयेत्ततः⁴ ॥ १७ ॥
११ । वाराही वाराहीकन्दः ।
१५ । अत्र वारिपयसी स्नेहचतुर्गुणे देये ।
१ । तिक्तमुद्देच्च भोजनम् । गः । ३ । पृष्ठतः । खः ।
२ । लोध्रकं पौण्डरीकञ्च । गः । ४ । भ्रामयेच्च विचक्षणः । खः ।

३७ अध्यायः ।] सिंघानरोगविवरणम् । २४१
एवं श्लेष्मा विनिर्याति तस्य नासान्तरोद्भवः ।
प्रतिप्रभातं¹ कुर्व्वीत क्रियामेतां समाहितः ॥ १८ ॥
तारयेद्वा जलं निम्नं² प्रूथयेद्वा विचक्षणः³ ।
नासाछिद्रे विनिःक्षिप्य सूक्ष्मैलां⁴ चूर्णितां मनाक् ॥१९॥
गुडूच्यास्त्रिफलायाश्च निम्बवासकयोस्तथा ।
क्वाथे मुद्गान् समुत्खिद्य सुखोष्णान् स्थापयेत्ततः ॥२०॥
पञ्चमूलकषायेण रसैर्मांसस्य साधितैः ।
मर्हयित्वा ततस्तैलं दत्वा मधु च भोजयेत् ॥ २१ ॥
श्लेष्मजे वातजे चैव कटुचूर्णं प्रदापयेत् ।
तिक्तमुद्गा घृताभ्यक्ताः पित्तसिङ्घानके हिताः ॥ २२ ॥
न दद्यात् पित्तजे तैलं केवलं विहितं घृतम् ।
दन्दजे च भिषग्विद्वान् कुर्य्यात्साधारणीं क्रियाम्५ ॥ २३॥
[

[ २४२ ]
अथाष्टत्रिंशोऽध्यायः ।
घृणिरोगचिकित्सा ।
नासिकाभ्यन्तरे यस्य पिड़कानां समुद्भवः ।
व्रणं वा यदि वा शोथः तस्य विद्याद् घृणीरुजम् ॥ १ ॥
प्रोथजां वेधयेत्तस्य शिरां शोथे विचक्षणः ।
अथवा शोणितं दुष्टं कर्षयेच्च जलौकसा ॥ २ ॥
धरण्यां पातयित्वा तु दृढं बद्धा तुरङ्गमम् ।
नासापुटं ततः शस्त्रैः पाटयित्वा विचक्षणः ॥ ३ ॥
उत्कृत्य पिड़काग्रन्थिं दहेल्लोहशलाकया ।
उत्थिते तु¹ ततो वाहे घृताभ्यङ्गः प्रशस्यते ॥ ४ ॥
शीतेनाश्च्योतयेद्वैद्यः पञ्चवल्कलवारिणा ।
मुहुर्मुहुर्ब्रणं प्राज्ञो घृतयुक्तेन वाजिनः ॥ ५ ॥
१ । घृणिर्नाम नासिकाभ्यन्तरस्थरोगविशेषः ।
२ । जलौका । (जोंक्) । अथ वेत्यादि सार्द्धश्लोको ग-पुस्तके
नास्ति ।
४ । घृताभ्यङ्गो घृतमर्द्दनम् ।
५ । आश्च्योतयेत् आसेचयेत् ।
१ । उद्धृते च । ख ।

३८ अध्यायः।] घ्राणिरोगविवरणम्। २४१
गुग्गुलुं पाययेत्तञ्च त्रिफलाक्वाथयोजितम्।
दूर्व्वाञ्च यवसं दद्यात्तत्तशीतं जलं तथा ॥ ६ ॥
निम्बपत्रं जलोत्स्विन्नं भोजये१न्मधुसर्पिषा ।
अन्यैर्वा तिक्तकैः सिद्धान्२ मुद्गान् हरितपीतकान् ॥७॥
लोहितं चन्दनं लोध्रं मधुकं हरितालकम् ।
कालेयं लवणं३ लाक्षामजाक्षीरेण साधयेत् ॥ ८ ॥
कल्केनानेन सिद्धञ्च तिलतैलेन मिश्रितम्४ ।
नस्यार्थञ्च शृतं तैलं घ्राणिरोगेषु चोत्तमम् ॥ ९ ॥
नावनं५ शृतमश्वानां नासाव्रणविशोधनम् ॥ १० ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे घ्राणिरो-
गचिकित्सिते अष्टत्रिंशोऽध्यायः ।
६ । त्रिफलाक्वाथस्य प्रस्थः गुग्गुलोश्च कर्षद्वयम् । शीतलवारिणः
षष्टिपलानि ।
७ । निम्बपत्राणां पलं जलाढके पक्त्वा पादशेषं कृत्वा देयम् ।
८ । कालेयं कृष्णागुरु ।
१० । नावनं नस्यम् ।
१ । भोजनं । गः ।
२ । सार्द्धं मुद्गान् साधिकान्वितान् । खः ।
३ । सारिवा । खः ।
४ । तिलतैलेर्जलेनतु । खः ।
५ । नावनीकृतम् । खः ।