अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

२२६ अश्ववैद्यके [३४ अध्यायः ।]
रूक्षो यस्य भवेत् कासः श्लेष्मस्राव¹विवर्जितः ।
क्षीणस्य² वर्द्धते चापि वातिकं तस्य निर्द्दिशेत् ॥ २ ॥
दाहस्वेदयुतः कासो नीलपीतकफान्वितः ।
विच्छिन्नश्च³ तुरङ्गाणां विज्ञेयः पित्तसम्भवः ॥ ३ ॥
अधिकं कासते यस्तु हृष्टरोमाः सुदुर्मनाः ।
गुरुगात्रशिरा वाजी मन्दग्रासविचेष्टितः ॥ ४ ॥
दधिकुन्देन्दुसंकाशं⁴ श्लेष्माणं यो विमुञ्चति ।
ग्रासाभावे सुखी यश्च⁵ तस्य विद्यात् कफात्मकम् ॥ ५ ॥
सर्व्वेषां लक्षणैर्युक्तं जानीयात् सान्निपातिकम् ।
कषायेण च रक्तेन श्लेष्मा⁶ क्षतजसम्भवः ॥ ६ ॥
२ । रूक्षः शुष्क इत्यर्थः ।
४ । गुरुगात्रशिरा इति गात्रस्य शिरसश्च गुरुत्ववान् । मन्द-
ग्रासविचेष्टित इति ग्रासे शष्यादिभक्षणे विचेष्टिते शरीरचेष्टायां च
मन्दता शैथिल्यं तद्वानित्यर्थः ।
५ । दधिकुन्देन्दुसंकाशं तद्वत् शुभ्रमित्यर्थः । ग्रासाभावे
सुखीति ग्रासस्य कवलग्रहणस्य अभावे सुखी भोजनग्रहणे अनि-
च्छुरित्यर्थः ।
६ । कषायेण कषायवर्णेन रक्तेन च युक्त इति शेषः ।
१ । कास । गः । ४ । कुन्देन्दुदधिसङ्काशम् । खः ।
२ । क्षीरेण वर्द्धते वापि । गः । ५ । सुखासीनः । गः ।
३ । पिच्छिलश्च । खः । ६ । श्लेष्मणा क्षतजो भवेत् । गः ।