अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

२१४ अश्ववैद्यके [३१ अध्यायः ।
तस्य विद्यात् कफोत्यन्तु शिरोरोगं विचक्षणः ।
तालुकं वेधयेत्तस्य शिरां शंखादिकान्तथा ॥ १४ ॥
विड़ङ्गं कटुचूर्णञ्च तिक्तवार्त्ताकुमेव च ।
पिष्ट्वा १ क्षीरेण छागेन नस्यं तेनैव दापयेत् ॥ १५ ॥
नागरं शतपुष्पञ्च तगरञ्च हरेणुकम् ।
कल्कं कृत्वा गवां मूत्रे पचेत्तैलं विचक्षणः ॥ १६ ॥
तेन नस्यं प्रदातव्यं निम्बमुद्गस्य२ भोजनम् ।
सुखोष्णं तस्य कर्त्तव्यं क्षौद्रं त्रिकटुकान्वितम् ॥ १७ ॥
सान्निपातिकशिरोरोगचिकित्सा ।
सङ्कीर्णलक्षणं विद्यात् सन्निपातसमुद्भवम् ।
असाध्यं तं विजानीयात् कृच्छ्रसाध्यमथापिवा ॥ १८ ॥
१५ । कटुचूर्णं त्रिकटुचूर्णं । एषां मिलितं कर्षद्वयं नस्यार्थे
देयम् ।
१६ । नागरं शुण्ठी । शतपुष्पं (शुलुफा) । तगरं (तगर-
पादुका) । हरेणुकं (रेणुक) । एषां कल्केन कुडवमितेन । गोमूत्रेण
स्नेहचतुर्गुणेन तैलप्रस्थं पाचयेत् । तस्य कुडवार्द्धं नस्यार्थे ग्राह्यम् ।
१८–१६ । सङ्कीर्णलक्षणं वातादिसाधारणलक्षणं । पूर्वोक्तं
शिरावेधमिति तालुमन्यादिशिरावेधमित्यर्थः ।
१ । मध्वा । गः । तस्य नेत्रं प्रदापयेत् । गः ।
२ । निम्बमुद्गैश्च । गः ।

(a ligature)?
Wait, look at:
र (ra)
then:
त्तै (ttai) or त्स्नै (tsnai)?
Wait, look at the word:
"कटुकैरम्ललवणैरत्यन्तसेवितैः"
Wait, why did I think there were extra letters?
Look at:
कटुकैरम्ललवणै
Then:
रत्यन्तसेवितैः
Wait! Is there an extra letter between णै and रत्यन्तसेवितैः??
Wait, let's look at the letters:
क - टु - कै - र - म्ल - ल - व - णै -
Then:
There is a letter with 'ai' matra!
Wait, why does it have an 'ai' matra?
Look above the line:
Above 'कै': two slants (ai).
Above 'णै': two slants (ai).
Above the next letter: TWO SLANTS (ai)!!
And above the letter after that: TWO SLANTS (ai)!!
Yes! There ARE two letters with 'ai' matra!
Look at them:
They both have 'ai' matra (two slants each)!
What are those two letters?
First one: has a top repha? No, two slants. The base looks like:
Wait! Could it be:
"क्षारैश्च"?
"क्षारैश्चात्यन्तसेवितैः"?
Wait!
"कटुक

२१६ अश्ववैद्यके [२१ अध्यायः।
स्तब्धकर्णो गुरुशिरा भवेद्वाजी सुदुर्मनाः ॥ २६ ॥
पित्तजे या क्रिया प्रोक्ता शिरावेधादिका मया ।
रक्तजे सा प्रयोक्तव्या तथा चैवाभिघातजे ॥ २७ ॥
प्रोथतेऽन्तःशिरो यस्य यस्य नासासमुद्भवाः ।
दृश्यन्ते क्रमयश्चापि क्रमिजं तस्य निर्द्दिशेत् ॥ २८ ॥
त्रिकटुञ्च विड़ङ्गञ्च वार्त्ताकीनां फलानि च ।
सुरया मईयित्वा तु नस्यं तैलेन दापयेत् ॥ २९ ॥
फलानि वृहतीनाञ्च तिक्तवार्त्ताकुमेव च ।
पिष्ट्वा च छागक्षीरेण नस्यं तेनैव दापयेत् ॥ ३० ॥
नागरं शतपुष्पञ्च तगरञ्च हरेणुकम् ।
कल्कं कृत्वा गवां मूत्रे तैलं तेनैव पाचयेत् ॥ ३१ ॥
२८ । क्रमिजशिरोरोगमाह प्रोथत इति । यस्यान्तःशिरः
प्रोथते क्रमिपूर्णं भवतीत्यर्थः । प्रोथ च ञ पर्यापणे । पर्यापणं
परिपूर्णता ।
२९ । क्रमिजशिरोरोगचिकित्सामाह षड्भिः श्लोकैः त्रिकद्वि-
त्यादिभिः । त्रिकद्वादीनां मिलितः कर्षः सुरातैलयोश्च कुड़वार्द्धम् ।
३० । बृहतीतिक्तवार्त्ताकुफलं कर्षमितं छागदुग्धेन पिष्ट्वा कुड़-
वार्द्धेन छागदुग्धेन नस्यं देयम् ।
३१ । नागरादीनां कुड़वः । तैलस्य च प्रस्थः तैलचतुर्गुणे
गोमूत्रे मृदुपाकेन साध्यः । नस्यपरिमाणं कुड़वार्द्धं ग्राह्यम् ॥ भोज-
नञ्च सुखोष्णविड़ङ्गघृतयुक्तं भाव्यम् ॥

३१ अध्यायः ।] लङ्गितविवरणम् । २१०
तेन नस्यं प्रदातव्यं तिक्तमुद्गैश्च भोजनम् ।
सुखोष्णं तस्य कर्त्तव्यं विडङ्गं घृतयोजितम् ॥ ३२ ॥
विडङ्गं लसुनं लोध्रं बृहतीनां फलानि च ।
कल्कीकृत्य गवां मूत्रैस्तैलं तेनैव पाचयेत्¹ ॥ ३३ ॥
नस्यं दद्यात् सुखोष्णेन तेन तैलेन² बुद्धिमान् ।
भोजयेत्तिक्तमुद्गैश्च विडङ्गघृतयोजितैः ॥ ३४ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे शिरोरोग
एकत्रिंशोऽध्यायः ।
अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः ।
लङ्गितलक्षणम् ।
लङ्गितं द्विविधं प्रोक्तं मुनिभिः शास्त्रशालिभिः ।
एकं वातादिभिर्दोषैर्द्वितीयञ्चाभिघातजम् ॥ १ ॥
३३ । तैलस्य प्रस्थं विडङ्गादीनां कुड़वमितकल्केन सह स्नेह-
चतुर्गुणेन गोमूत्रेण पाययेत् ।
१ । धीरो विपाचयेत् । गः ।
२ । तिक्ततैलेन । खः ।
28

२१८ अश्ववैद्यके [३२ अध्यायः ।
चिकित्साञ्चैव¹ वक्ष्यामि संक्षेपेण यथाक्रमम् ।
पारम्पर्येण शास्त्राणां यथा दृष्टं तपोधनैः ॥ २ ॥
उरसा वाहुना² चाश्वो जानुजंघाचिकेण च ।
कूर्चेन च खुराग्रेण मण्डूक्या चापि लङ्गति³ ॥ ३ ॥
चिकित्सा ॥
अभिघातं विना वाजी⁴ यदा दोषेण लङ्गति⁵ ।
उपवासैस्तु संशोध्य घृतं वै सुरयान्वितम् ॥ ४ ॥
१ । लङ्गितं लङ्गितनामकपादरोगः। (लेङ्‌ड़ा) इति प्रसिद्धः ।
पुस्तकद्वये लङ्गितं लिङ्गितमिति च यो दृश्यते पाठः स उभयविध एव
साधुः । लगि खञ्जे इति लगि-धातोः क्तप्रत्ययेन निष्पन्नं लङ्गितम् ।
लिङ्गितमिति च लिङ्गधातोः क्तप्रत्ययेन निष्पन्नम् ।
४ । दोषेण वातादिना । उपवासैः संशोध्य वलाद्यविरोधि-
लङ्घनेन दोषसंशोधनं कृत्वेत्यर्थः । अतिलङ्घितस्य बहुदोषक्षारणात् ।
तदुक्तं चक्रदत्तेन । “प्राणाविरोधिना चैनं लङ्घनेनोपपादयेत् ।
वातमूत्रपुरीषाणां विसर्गे गात्रलाघवे ॥ हृदयोद्गारकण्ठास्यशुद्धौ
तन्द्राक्लमे गते । कृतं लङ्घनमादेयं निर्व्यथे चान्तरात्मनि” ॥
इत्यादि । शीतकाले सुरान्वितं घृतं संभोज्य सुराप्रस्थेन हरिद्रा-
१ । चापि । गः । ४ । वापि । खः ।
२ । वाहुकेनाश्वः । खः । ५ । लिङ्गितः । खः ।
३ । लिङ्गितम् । खः ।

१२ अध्यायः।] लङ्गितविवरणम् । २१६
शीतकाले प्रदातव्यं प्रतिपानं प्रदापयेत्¹ ।
हरिद्रातिविषाव्योषपिप्पल्या च महौषधैः ॥ ५ ॥
त्रायमाणावचाकुष्ठमुस्ताकट्फलसैन्धवैः ।
प्रतिपानं हितं² दृष्टं सुरया सीधुनापि च ॥ ६ ॥
तीक्ष्णशीतं समालोक्य कालं शास्त्रविशारदः ।
एवं प्रतिदिनं कुर्यात् त्र्यहं सप्ताहमेव³ च ॥ ७ ॥
अनन्तां⁴ वेधयेद्वैद्यः शिरां शस्त्रेण चौरसीम् ।
शिरास्रावे⁵ कृते चापि यदि नो जायते सुखम् ॥ ८ ॥
तदा वह्निः प्रदातव्यो यथाशास्त्रं विचक्षणैः ।
शिंशपापाठमूलैश्च वल्कलैः कथितैर्जले ॥ ६ ॥
सर्पिस्तैलसमायुक्तो गुग्गुलुर्लङ्गिने हितः ।
दीनां पलेन प्रतिपानं दद्यादित्यर्थः । एतत्सर्वं चिकित्सितं दोष-
सम्भूत एव लङ्गिते ज्ञातव्यम् ।
६ । सुरया गौड्याद्यन्यतमया, सीधुना सुराभिन्नया मदिरया वा ।
८ । शिंशपा शाकतरुः, पाठा अविद्धकर्णी (आकनादि) ।
एतयोर्मूलानि वल्कलानि च जलाढके पक्त्वा पादशिष्टः क्वाथो
ग्राह्यः । गुग्गुलोश्च पलं ग्राह्यम् ।
१ । तदा तं प्रतिपाययेत् । खः । ४ । असिद्धो वेधयेत् । खः ।
२ । भिषक् दद्यात् । खः । ५ । शिरावेधे । गः ।
३ । पञ्चाहम् । गः ।

२२० अश्ववैद्यके [३२ अध्यायः ।
अभिघातसमुद्भूते क्रियां वक्ष्यामि साम्प्रतम् ॥१०॥
लङ्गिते मुनिभिः प्रोक्तं वाजिनां हितकाम्यया ।
उरसोऽभ्यञ्जनं कार्य्यं शतधौतेन सर्पिषा ॥ ११ ॥
पञ्चवल्कलकल्केन लेपं दद्यान्मुहुर्मुहुः ।
एवं प्रतिदिनं कुर्य्यात् सप्ताहञ्चापि¹ सप्तकम् ॥ १२ ॥
निश्चलस्य तुरङ्गस्य पञ्चाहं वा चतुर्गुणम् ।
भ्रामयित्वा समं वैद्यस्ततः² सम्यक् निरूपयेत् ॥ १३ ॥
तृतीये सप्तके पूर्णे तुरङ्गं शास्त्रकोविदः ।
अशुद्धौ पूर्व्वमुद्दिष्टं शिरावेधादिकक्रमम् ॥ १४ ॥
कुर्य्यादृष्टतले वाहे वह्निदाहावसानिकम्³ ।
अभिघातलङ्गिते वै न हितं क्रमणं भवेत् ॥ १५ ॥

११ । अभिघातोत्थचिकित्सितमाह । अभिघातेत्यादि ।
१२ । लेपं दद्यात् लङ्गितावयवे इति शेषः ।
१३ । चतुर्गुणं पञ्चाहं विंशतिदिनमित्यर्थः ।
१४ । शिरावेधादिकं क्रमं शिरावेधप्रभृति अनुष्ठानं तदध्या-
योक्तमित्यर्थः ।
१५ । घृष्टतले वाहे सुयन्त्रिते अश्वे इत्यर्थः । वह्निदाहावसा-
निकं अग्निदाहपर्यन्तम् ।

१ । सप्तकञ्चाङ्घ्रि सप्तकम् । गः ।
२ । महावैद्यः । गः ।
३ । वह्निदाहोवसानिकम् । खः ।

१२ अध्यायः।] लङ्गितविवरणम्। २९१
कपिकच्छुवलावालपारिभद्रकसैन्धवैः।
कपिकच्छुकवाथ्यालं पादशेषव्यवस्थितम् ॥ १६ ॥
आर्द्रिसिन्धुहरिद्राणां चूर्णं दत्वा तु बुद्धिमान्।
तैलन्तु व्योषचूर्णेन रसवर्जन्तु दापयेत् ॥ १७ ॥
तस्मिन् दिने भोज्यपानं दापयेत्तु मनागपि।
पश्चात्काये१ लिङ्गितेतु अनुवासस्तु केवलः ॥ १८ ॥
सर्व्वाः प्राक्कायिकाश्चापि२ चिकित्साः परिकीर्त्तिताः।
सर्व्वेषु चैव लङ्गेषु अनुवासस्तु केवलः ॥ १९ ॥
सर्व्वेषु चैव लङ्गेषु समीपे वेधयेत् शिराम् ।
उरोलङ्गे३चिताश्चैव क्रियाः सर्व्वाः प्रकीर्त्तिताः ॥ २० ॥
चिकलिङ्गेति यः प्रोक्तो हरिर्वातकटिस्तु सः।
औपाण्डौ४ वैधयित्वा तु शिरास्तस्य विचक्षणः ॥ २१ ॥
भोजनञ्च निरुहञ्च सम्यगेव प्रदापयेत् ।
तैलै५र्वातहरैर्वैद्यस्तथा चाभ्यङ्गमेव च ॥ २२ ॥
१६। निरुहमाह कपिकच्छित्यादि ।
१ । पश्चात्कायेन लम्भेतु । खः ।
२ । अभिघातलङ्गे नस्यं हि हितं प्रोक्तायसम्भवम् । खः।
३ । उरोलङ्गादिका चैव क्रियाः प्रोक्ताः । गः ।
४ । व्यपाण्डौः । खः ।
५ । तिक्तैः । गः ।

२२२ • अश्ववैद्यके [३२ अध्यायः ।
त्रिपाच्च यः स्थितो भूमिं खुराग्रेण स्पृशेद्यदि ।
ध्यायते निश्चलो यश्च तं हयं शुद्धमादिशेत् ॥ २३ ॥
अग्रकायेन यो याति स शुद्धः परिकीर्त्तितः ।
पश्चात्कायोत्थितश्चाग्रे दृढः प्रोक्तो मनीषिभिः ॥ २४ ॥
निद्रायमाणो यो वाजी निम्नोरस्को भवेद् यदि ।
अङ्गुलं द्यङ्गुलं वापि स तु ग्राह्यो विचक्षणैः ॥ २५ ॥
अत ऊर्द्धं न गृह्णीयाद् वायोर्बलसमन्वितम् ।
अथवाप्यंसकूटेन द्वाभ्यामेकेन वा पुनः ॥ २६ ॥
वेगेन गतिभिश्चैव तुल्यो भवति यो हयः ।
स वै वातकटिर्ज्ञेयो न ग्राह्यो बलवानपि ॥ २७ ॥
पुलिनञ्चैव यो वाजी गच्छन्नुद्वहते कटिम् ।
सोऽपि वाताभिभूतोऽश्वो न योज्यो वाजिकर्म्मणि ॥२८॥
उरो रक्षति वाहस्य वर्ज्यी दृष्टाभिकुञ्चनम् ।
कर्णयोर्व्यस्तसंन्यस्तो वाजी वातहतः स्मृतः ॥ २९ ॥
२५ । लिङ्गिते शुद्धलक्षणमाह ।
२७। वातकटिलक्षणमाह । न ग्राह्य इति न चालनीय
इत्यर्थः ।
२९। वातहताश्वमाह । कर्णयोर्व्यस्तसंन्यस्त इति व्यस्तसंन्यस्त-
कर्ण इत्यर्थः ।

३२ अध्यायः ।] लङ्गितविवरणम् । २२३
पश्चात्पादं खुराग्रेण भूमौ यस्य तु गच्छति ।
तदाकिञ्चन-वाहो वा न योज्यो वाजिकर्म्मणि ॥ ३० ॥
प्रध्यायमानो यः पश्चाद्रज्जुमारुष्य सर्व्वदा ।
वातभुग्नकटिर्वाजी स विज्ञेयो ह्यकिञ्चनः ॥ ३१ ॥
उत्तिष्ठत्यग्रकायेन यो लुठित्वायतो¹ हयः ।
पश्चात् पश्चिमकायेन सोऽपि वातहतः स्मृतः ॥ ३२ ॥
वाहितं सुदृढं वाहं स्नातं पीतोदकं तथा ।
वारितञ्च सुखासीनं ध्यायन्तञ्च निरुहयेत् ॥ ३३ ॥
त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्तरात्रमथापिवा ।
निरुहयेत्तुरङ्गतु विकलिङ्गिकशङ्कया ॥ ३४ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे लङ्घिते
द्वात्रिंशोऽध्यायः ।
३१ । वातभुग्नकटिमाह ।
१ । लुठित्वात्वयतो हयः । गः ।

[ २२४ ]
अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।
कर्णरोगनिदानचिकित्सिते ।
दोषैः संदूषिते रक्ते अथवाप्यभिघाततः ।
वाजिनां कर्णरोगस्तु क्लेदशोथान्वितो भवेत् ॥ १ ॥
पूयस्रावेण जानीयात् शोथमभ्यन्तरोद्भवम् ।
पिचुना वेष्टयित्वा तु शलाकाग्रं समाहितः ॥ २ ॥
तेन कर्णान्तरे पूयं कर्षयित्वा विचक्षणः ।
पातितस्य सुबद्धस्य° पूरयेन्मधुसर्पिषा ॥ ३ ॥
कुष्ठं° मागधिका क्षौद्रं मधुकं चन्दनं तथा ।
एभिः सिद्धं घृतं° दृष्टं कर्णपूरणमुत्तमम् ॥ ४ ॥

१ । क्लेद शोथान्वित इत्यत्र क्लेदः पूयादिकम् ।
२ । पिचुना वस्त्रेण ।
४ । कुष्ठं (कुड़) । मागधिका (पिपुल) । एषां समभागकल्कः
कुड़वमितः । घृतस्य च प्रस्थः । पाकार्थं जलं स्नेहचतुर्गुणं दत्वा
पाच्यम् । पूरणमात्रा कुड़वमिता ग्राह्या ।

१ । अभ्यन्तरे भवेत् । गः । ३ । यष्टिकाच कश्या । गः ।
२ सुवेधस्य । गः । ४ । हितं । गः ।

३४ अध्यायः ।] कासविवरणम् । २२५
पिष्ट्वा कुटजबीजन्तु यष्टीमधुसमन्वितम् ।
घृतेनालोड्य¹ मतिमान् कुर्याद्वस्त्रपरिस्रुतम् ॥ ५ ॥
पूरयेत्तेन कर्णन्तु सुखोष्णेनैव बुद्धिमान् ।
रसेन च कपित्थस्य युक्तेन मधुसर्पिषा ॥ ६ ॥
त्वक्पचे क्षीरवृक्षस्य सर्पनिर्मोकमेव च ।
गोलोम गुग्गुलुं कुष्ठं मेषोर्णां च मनःशिलाम् ॥ ७ ॥
घृतेन मर्द्दयित्वा तु धूपं कर्णे प्रदापयेत् ।
भोजयेत्² पिप्पलीयुक्तान् मुद्गांश्च क्षौद्रयोजितान् ॥ ८॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे कर्णरोगे
त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।
अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।
कासरोगनिदानलक्षणानि ।
त्रयो वातादिभिर्दोषैः सन्निपातेन चापरः ।
क्षतक्षयसमुत्थौ द्वावेवं कासस्तु षड्विधः ॥ १ ॥
५-६ । कुटजबीजस्य इन्द्रयवस्य यष्टीमधुनश्च कर्षः घृतस्य च
पलं एकत्र समालोड्य कवोष्णं कर्णे पूरयेत् ॥
१ । आलोद्यमानन्तु । गः ।
२ । भोजने पिप्पलीयुक्तमुद्गाः क्षौद्रेण योजिताः । खः ।
29

२२६ अश्ववैद्यके [३४ अध्यायः ।]
रूक्षो यस्य भवेत् कासः श्लेष्मस्राव¹विवर्जितः ।
क्षीणस्य² वर्द्धते चापि वातिकं तस्य निर्द्दिशेत् ॥ २ ॥
दाहस्वेदयुतः कासो नीलपीतकफान्वितः ।
विच्छिन्नश्च³ तुरङ्गाणां विज्ञेयः पित्तसम्भवः ॥ ३ ॥
अधिकं कासते यस्तु हृष्टरोमाः सुदुर्मनाः ।
गुरुगात्रशिरा वाजी मन्दग्रासविचेष्टितः ॥ ४ ॥
दधिकुन्देन्दुसंकाशं⁴ श्लेष्माणं यो विमुञ्चति ।
ग्रासाभावे सुखी यश्च⁵ तस्य विद्यात् कफात्मकम् ॥ ५ ॥
सर्व्वेषां लक्षणैर्युक्तं जानीयात् सान्निपातिकम् ।
कषायेण च रक्तेन श्लेष्मा⁶ क्षतजसम्भवः ॥ ६ ॥
२ । रूक्षः शुष्क इत्यर्थः ।
४ । गुरुगात्रशिरा इति गात्रस्य शिरसश्च गुरुत्ववान् । मन्द-
ग्रासविचेष्टित इति ग्रासे शष्यादिभक्षणे विचेष्टिते शरीरचेष्टायां च
मन्दता शैथिल्यं तद्वानित्यर्थः ।
५ । दधिकुन्देन्दुसंकाशं तद्वत् शुभ्रमित्यर्थः । ग्रासाभावे
सुखीति ग्रासस्य कवलग्रहणस्य अभावे सुखी भोजनग्रहणे अनि-
च्छुरित्यर्थः ।
६ । कषायेण कषायवर्णेन रक्तेन च युक्त इति शेषः ।
१ । कास । गः । ४ । कुन्देन्दुदधिसङ्काशम् । खः ।
२ । क्षीरेण वर्द्धते वापि । गः । ५ । सुखासीनः । गः ।
३ । पिच्छिलश्च । खः । ६ । श्लेष्मणा क्षतजो भवेत् । गः ।

३४ अध्यायः ।] कासविवरणम् । २२७
प्रसारयति यो गात्रं१ ग्रीवाञ्चापि विशेषतः ।
कासमानो हयो दीर्घं२ भिन्नरोमा३ऽतिदुर्व्वलः ॥ ७ ॥
दुर्गन्धिपूयसङ्काशं यश्चैव कफमुद्धरेत् ।
तस्य४ विद्याद्बुधः कासं हयस्य क्षतसम्भवम् ॥ ८ ॥
वातकासचिकित्सा ।
वातकासाभिभूतस्य५ पानं दद्याद्विचक्षणः ।
पञ्चमूलकषायेण कृत्वा मांसरसं बुधः ॥ ९ ॥
गोक्षीरं शर्करायुक्तं पिप्पलीनागरान्वितम्६ ।
तिलतैलेन संयोज्य भोजयेल्लवणान्वितम् ॥ १० ॥
दुरालभां कण्टकारीं बृहतीं कटुरोहिणीम् ।
पिष्ट्वा वार्त्ताकुयूषेण तैलसिद्धेन पण्डितः ॥ ११ ॥
९ । पञ्चमूलस्य मिलितं पलं वारिण आढकः । पादावशिष्टः
क्वाथो ग्राह्यः ।
१० । अत्र दुग्धस्य प्रस्थः, शर्करा कुड़वमिता, पिप्पलीशुण्ठ्यो-
र्मिलितं पादोनं पलं, तैलस्य च प्रस्थार्द्धम् ।
११ । दुरालभादीनां पलं। वार्त्ताकूनां शुष्कानां पलं, पाकार्थं
वारि आढकमितं अर्द्धावशिष्टं कार्य्यम् । सन्तलनार्थं तैलस्य च
कुड़वत्रयम् ॥
१ । गात्राणि । गः । ४ । तन्तु विद्याद्बुधः कासं वाहस्य । गः ।
२ । दीनः । गः । ५ । वातकासाभियोज्यस्तु । गः ।
३ । तीक्ष्णरोमा । खः । ६ । पिप्पलीधूमजं ततः । गः ।

२९८ अश्ववैद्यके [३४ अध्यायः ।
वंशरोचनया युक्तं चूर्णं गोधूमजं ततः ।
तेन कल्केन संनीय क्षीरेण विधिवत्पचेत् ॥ १२ ॥
ततो गुडेन संयोज्य भोजयेत् सर्पिषा सह ।
घृतेन मधुना युक्तं पायसञ्च प्रदापयेत् ॥ १३ ॥
वार्त्ताकानां फलैः क्वाथः१ शुण्ठीमागधिकान्वितः ।
मूर्च्छितस्तिलतैलेन पाने दत्तः सुखावहः ॥ १४ ॥
मूलकस्य रसश्चैव२ वार्त्ताकक्वाथवद्भिषक् ।
वातिके दापयेत्पानं कासे तैलेन मिश्रितम् ॥ १५ ॥
कुलत्थदर्भमूलन्तु घृतगोमेदसा युतम् ।
धूपोऽनेन३ प्रदातव्यो नासिकाविवरेण तु ॥ १६ ॥
१२-१३ । तेन कल्केन दुरालभादिकल्केन पलमितेनेत्यर्थः ।
वंशलोचनागोधूमचूर्णं मिलितं पलं । क्षीरस्याढको गुडस्य पलाष्टकं
घृतस्य च पलचतुष्टयम् । एतानि एकत्र पक्त्वा भोजयेत् । घृतेन
पलचतुष्टयेन मधुना कुड़वमितेनेत्यर्थः ।
१४ । अत्र क्वाथादिद्रव्यमानं पूर्व्ववत् ज्ञेयम् ।
१५ । मूलकरसस्य प्रस्थार्द्धं वार्त्ताकक्वाथस्य च प्रस्थद्वयं एकत्र
तैलस्य प्रस्थार्द्धेन सह पाययेत् ।
१६ । कुलत्थदर्भचूर्णं मिलित्वा षट्टोलकं घृतगोमेदसोश्च कर्षौ
धूपमाना ।
१। क्वाथं समं मागधिकान्वितम् । गः । ३। धूपस्तेन । गः ।
२। रसे चैव वार्त्ताकं क्वाथयेद्भिषक् । गः ।

३४ अध्यायः ।] कासविवरणम् । २२६
पित्तकासचिकित्सा ।
गृहीत्वा गोमयरसं पिप्पलीचूर्णसंयुतम् ।
मधुना सर्पिषा चैव लेहं१ कासे सपैत्तिके ॥ १७ ॥
पायसं यवचूर्णेन छागक्षीरेण साधितम् ।
धात्रीमागधिकाचूर्णं भोजयेन्मधुसर्पिषा ॥ १८ ॥
पिप्पलीमधुकाभ्यान्तु वक्षारोचनया युतम्२।
पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं छागक्षीरं सशर्करम् ॥ १९ ॥
एतत्पानं प्रदातव्यं वातकासप्रशान्तये ।
पटोलपञ्चनिःक्वाथे३ सुस्विन्नान्४ भोजयेत्ततः ॥ २० ॥
मुद्गान् मागधिकायुक्तान् मधुयुक्तेन सर्पिषा ।
चूर्णमामलकानान्तु वंशरोचनया युतम् ॥ २१ ॥
२१। चित्रकादीनां चूर्णं समभागं पादोनपलमितं मधुना कुड़व-
मितेन मिश्रयित्वा लेहयेत् ।
१। लेहनीयस्तु पैत्तिके । गः ।
२। पिप्पलीमधुकाभ्यान्तु क्षीरं छागं सशर्करम्। क्षौद्रं पाने प्रदातव्यं
वातकासप्रशान्तये । खः ।
३। पञ्चतिक्तकनिःक्वाथे । खः ।
४। स्विन्नान्नम् । खः ।

२२० अश्ववैद्यके [३४ अध्यायः ।
पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं सर्पिषा सह साधयेत् ।
तं१ लेहं दापयेद्वाहे पिण्डं वा भोजयेत्ततः२ ॥ २२ ॥
फलचूर्णञ्च३ काश्मर्य्या एवं दद्याद्विचक्षणः ।
लोध्रचन्दनयष्ट्याह्वपद्मकैर्घृतयोजितैः ।
धूपो नासाग्रतः४ कार्य्यः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ २३ ॥
श्लेष्मकासचिकित्सा ।
चित्रकं त्रिफलाचूर्णं मुस्तकं कटुकत्रयम् ।
मधुना दापयेल्लेहं श्लेष्मकासार्द्दिते हये ॥ २४ ॥
पञ्चतिक्तसुसंसिद्धं तिक्तमुद्गञ्च भोजयेत् ।
मधुना तिलतैलेन युक्तांस्त्रिकटुकेन च ॥ २५ ॥
गवां मूत्रेण सुस्विन्नास्तिलतैलेन मर्द्दिताः ।
व्योषचूर्णसमायुक्ताः कुलत्था भोजने हिताः५ ॥ २६ ॥
२५ । निम्बामृतवृषपटोलनिदिग्धिकानां पलं तिक्तमुद्गस्य च
प्रस्थद्वयं ४ जलाढके पक्त्वा मधुकुड़वेन तैलकुड़वद्वयेन त्रिकटुकचूर्ण-
पलेन च एकत्र भोजयेत् । एषा मात्रा उत्तमे ज्ञेया ।
२३ । एवं कुलत्थभोजनेऽपि मात्रां जानीयात् । अत्र ग-पुस्तके
द्वितीयान्तः पाठो दृश्यते ।
२४ । दन्तीमुखादीनां कर्षत्रयं घृतस्य च कर्षौ धूपे ग्राह्यः ।
१ । तल्लेहं । खः । ४ । नासागतः । गः ।
२ । भिषक् । खः । ५ । कुर्य्याद्वै भोजयेद्धितान् । गः ।
३ । फलस्य चूर्णं काश्मर्य्याः । गः ।

३५ अध्यायः ।] हिक्काश्वासविवरणम् । २३१
दन्तीमूलं हरिद्राच हिङ्गुं च¹ बृहतीफलम् ।
एतैस्तु धूपयेत्कासे नासिकायां कफात्मके ॥ २७ ॥
क्षतजे क्षयकासे च पित्तकासो२दितां क्रियाम् ।
कुर्य्यान्मतिमतां श्रेष्ठो वाजिनां हितकाम्यया ॥ २८ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे कासरो-
गचिकित्सिते चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।
अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।
हिक्काश्वासनिदानलक्षणम् ।
मुखेन नासया चैव यः श्लेष्माणं विमुञ्चति ।
वातिकं शिशिरे काले तस्य श्वासं विनिर्दिशेत् ॥ १ ॥
शरन्निदाघयोश्चैव श्वासः पित्तेन जायते ।
तृष्णादाहपरीतस्य स्विन्नगात्रस्य वाजिनः ॥ २ ॥
मुखेन नासया चैव कफो यस्य प्रवर्त्तते ।
प्रावृट्काले वसन्ते वा³ श्वासस्तस्य कफात्मकः ॥ ३ ॥
दृष्ट्वा लक्षणसांकर्य्यमादिशेत् सन्निपातजम्⁴ ।
द्वन्द्वजञ्च⁵ तथा द्वाभ्यां दोषाभ्यां जनितं⁶ बुधः७ ॥ ४ ॥
१ । हिङ्गुञ्च । खः । ६ । जनितो बुधैः । गः ।
२ । कृत्वा चैवोदितां क्रियाम् । गः । ७ । बुधः । खः ।
३ । वापि । खः ।
४ । सान्निपातिकम् । खः ।
५ । द्वन्द्वजश्च । गः ।

२३२ अङ्गवैद्यके [१५ अध्यायः ।
श्वासचिकित्सा ।
पञ्चमूलकषायेण कृत्वा मांसरसं भिषक् ।
वातश्वासे प्रदातव्यं शाल्यन्नेन च भोजनम् ॥ ५ ॥
निस्तुषा जलकुम्भस्थाः खादने विहिता यवाः ।
पित्तश्वासार्द्दिते बाह्ये¹ पानलेपौ च शीतलौ ॥ ६ ॥
इक्ष्वाः शरस्य² काशस्य नलवेतसयोस्तथा ।
मूलक्वाथः प्रदातव्यः पाने क्षौद्रसितान्वितः³ ॥ ७ ॥
वस्तिश्चैव⁴ जलक्षीरैः पित्तश्वासे प्रकीर्त्तितः ।
मुहुर्मुहुश्च पङ्केन⁵ प्रलेपश्च हितस्तथा ॥ ८ ॥
रास्ना⁶गोक्षीरपानञ्च शर्करामधुमूर्च्छितम् ।
पञ्चतिक्तेन⁷ सिद्धस्य अक्षपानञ्च सर्पिषा ॥ ६ ॥
५ । वातकासे पञ्चमूलकषायसाधितं मांसरसं शाल्यन्नेन सह
भोजनं देयम् । पञ्चमूलस्य पलं मांसस्य च प्रस्थः १८० पलमिते
वारिणि पाच्यः । तण्डुलस्यार्द्धाढकः ।
६ । अत्र यवस्य प्रस्थद्वयं वारिपर्युषितं देयम् ।
८ । अत्र क्षीरजलयोः आढको ग्राह्यः ।
९ । रास्नायाः पलं । गोक्षीरस्य प्रस्थः । शर्करामधुनोः प्रत्येकं
कुड़वः । अक्षपानं कर्षपरिमितपानम् ।
१ । देयौ च । गः । ५ । कंथेन । गः ।
२ । तृणाङ्कुजस्य । खः । ६ । शस्तम् । खः ।
३ । क्षौद्रसमन्वितः । गः । ७ । पञ्चतिक्तकसमुद्धस्य । गः ।
४ । वस्तितुल्यमथाक्षीरं । गः ।

३५ अध्यायः ।] हिक्काश्वासविधानम् । २३३
उशीरं पद्मकं मूर्ध्वा काश्मर्य्याश्च फलं सितम् ।
शीतेन वारिणा दद्यात् पानं क्षौद्रेण योजितम् ॥ १० ॥
पक्षानाड़ीं मयूरस्य जंघां वा चर्म वा भिषक् ।
दग्ध्वा लेहं प्रकुर्वीत घृतेन मधुना सह ॥ ११ ॥
मयूरनाड़ीकल्केन शलाकां शल्लकस्य च ।
दद्यादस्थीनि वा प्राज्ञः पित्तश्वासोपशान्तये ॥ १२ ॥
वार्त्ताकयूषः पानाय तिक्ततैलेन योजितः ।
श्वासे कफात्मके देयस्तिक्तमुद्गांश्च¹ भोजयेत् ॥ १३ ॥
द्वन्द्वजे द्विविधो देयः सङ्कीर्णः सान्निपातिके ।
श्वासोक्ता याः क्रियाः सर्वा लेहपानादिपूर्व्विकाः ।
प्रयोक्तव्यास्तु हिक्कायां वाजिनां हितमिच्छता ॥ १४ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे हिक्काश्वासे
पञ्चविंशोऽध्यायः ।
१० । सितं रक्तचन्दनम् ।
११ । पक्षादीनामन्यतमं भस्मीकृत्य घृतमधुभ्यां लेहयेत् ।
१२ । शल्लकस्य शलाका (शजाहुर कांटा) ॥
१३ । वार्त्ताकस्य पलं । जलस्याढ़कः । तैलस्य प्रस्थार्द्धम् । द्वन्द्वज
इत्यादिपाठो ग-पुस्तके नास्ति ।
१ । तिक्तमुद्गैश्च भोजनम्। खः ।
30