अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

२०० अश्ववैद्यके [३० अध्यायः।
तोयस्रावस्य वाह्यस्य प्रसन्नान्धस्य वा पुनः ।
एतदेवाञ्जनं श्रेष्ठं तिमिरे यत्प्रकीर्त्तितम् ॥ १५ ॥
रसाञ्जनं गुडञ्चैव मधुकं क्षौद्रमेव च ।
रजन्या सहिता वर्त्तिर्नक्तान्धस्याञ्जनं परम् ॥ १६ ॥
सप्त कृत्वोष्ट कृत्वो वा शोषयित्वा पुनः पुनः ।
भावयेत्कर्पटं क्षौमं१ क्षीरेणाज्येन बुद्धिमान् ॥ १७ ॥
सुरामण्डेन तद्भूयो भावयित्वा विचक्षणः ।
वर्त्तिं कृत्वा घृताभ्यक्तां घृतदीपे प्रदापयेत् ॥ १८ ॥
प्रच्छन्ने ताम्रपात्रेण तं दीपं छादयेन्मनाक् ।
तस्मात्कज्जलमादाय ताम्रपात्राद्विचक्षणः ॥ १९ ॥
तोयस्रावं प्रसन्नान्धं नक्तान्धं तिमिरन्तथा ।
अञ्जयेन्मतिमान् वैद्यः शीषकस्य शलाकया ॥ २० ॥
१६ । मधुकं (यष्टिमधु) । रजन्या हरिद्रया । रसाञ्जनादिकं
समभागं ग्राह्यम् ।
१७ । कर्पटो वस्त्रकं (लाताकानौ) । एतं कर्पटं दुग्धघृतेन सप्त-
वारमष्टवारं वा भावयित्वा शोषयेत् । अथ सुरामण्डेन संमर्घ्य वर्त्तिः
कार्या ।
१८ । सुरामण्डः सुराभागः सुराग्रभागो वा । “सुरामण्डः
प्रसन्नः स्यात्” इति परिभाषा ।
१ । क्षौद्रम् । गः ।

३० अध्यायः।] नेत्ररोगविवरणम्। २०१
पैत्तिकाक्षिरोगलक्षणानि ।
अधोमुखस्तु यो वाजी मिलिताक्षस्तथैव च ।
सूनाभ्याञ्चैव नेत्राभ्यामुष्णमश्रु विमुञ्चति ॥ २१ ॥
लोचनं काचसङ्काशं यस्याकस्मात् प्रजायते ।
काचं पित्तात्मकं रोगं तस्य विद्वान् समादिशेत् ॥ २२ ॥
लोहितं पित्तकञ्चैव हरितं नीलकन्तथा ।
पित्तनिष्यन्दिनोऽश्वस्य नेत्रमाशु प्रजायते ॥ २३ ॥
तच्चिकित्सितम् ।
प्रपौण्डरीकं मधुकं चन्दनं लोध्रमेव च ।
एकीकृत्य जले न्यस्तं नेत्रस्योत्तानमुत्तमम् ॥ २४ ॥
यष्टीमधुकयुक्तञ्च परिषेकाय गोपयः ।
चन्दनोशीरतोयैश्च पानं दद्यात् सयष्टिकैः ॥ २५ ॥
अश्रुपाते शिरावेधो हितश्चापि हि कीर्त्तितः ।
गैरिकं मधुकं शङ्खं लोध्रमुत्पलमेव च ॥ २६ ॥
२४ । प्रपौण्डरीकं (पुण्डरिया) । चन्दनं रक्तचन्दनं । एषां
पलिको भागो जलस्य चाढ़को ग्राह्यः । उत्तानमिति उद्धतः स्थाने
विस्तारो यस्मात् सः । नेत्रविस्तारकारीत्यर्थः । गोपयो गोमूत्रं ।
२५ । गोमूत्राढ़के यष्टिमधुकपलं दत्वा तेन वारिणा नेत्रसेकः
कर्त्तव्य इत्यर्थः । परिषेकाय सेचनाय । चन्दनादीनां पलं । वारिण
आढ़कः पादशेषः कार्य्यः ।
26

२०२ अश्ववैद्यके [३० अध्यायः
आमलकया रसेनेतत् समभागं तथैव च ।
शिलामालिख्य संशोष्य तत्कल्कं चूर्णयेदधः ॥ २७॥
स्रोतोऽञ्जनं समं दद्यात्तित्तिताय न मारयेत् ।
जम्बूककुभशाखानामामलक्या वटस्य च ॥ २८ ॥
पुष्पाण्युद्धृत्य सर्व्वेषां यथाप्राप्तानि वा पुनः।
फलानि वा समाहृत्य कल्कं कृत्वा विचक्षणः ॥ २९ ॥
भोजयेद्घृतमध्वाक्तं कटुकाम्लञ्च वर्ज्जयेत् ॥ ३० ॥
प्रचारलक्षणचिकित्सितम् ।
प्रच्छादयति यद्दृष्टिं मांसं पर्यन्तवर्द्धितम्१।
प्रचारकाख्यं तं विन्द्यान्नेत्ररोगं कफात्मकम् ॥ ३१ ॥
क्षितौ निपात्य तुरगं ततो नेत्रं प्रसारयेत् ।
कृतकर्म्मा भिषग्विद्वान्२ बड़िशेनाक्षिवर्त्मनि ॥ ३२ ॥
२६-२८। गैरिकां (गिरिमाटि)। शङ्खं (शंखचूर्णं)। स्रोतोऽञ्जनं
नदीजमञ्जनं । "स्रोतोऽञ्जनं नदीजञ्च बाह्लीकञ्च जयामलम्” ॥
इति परिभाषा ॥
२८-३० । जम्ब्वादीनां पुष्पाणां फलानां वा चूर्णं मिलितं
पलं । जम्बूः (जाम)। ककुभोऽर्जुनः ।
१ । पर्य्यानुवर्द्धितम् । खः ।
२ । विद्यात्त्वरितेनाक्षिवर्त्मना । गः ।

३० अध्यायः ।] नेत्ररोगविवरणम्। २०३
ततस्तीक्ष्णेन शस्त्रेण छिन्द्यात्प्रावरकं बुधः ।
तारकस्य यथा पीड़ा जायेत न मनागपि ॥ ३३ ॥
शुद्धं तत् पूरयेन्नेचं मधुना सैन्धवेन वा ।
प्रक्षाल्य चोत्थाप्य ततः शंखजां वेधयेच्छिराम् ॥ ३४ ॥
कुष्ठेन वचया चव्या तथा चिकटुकेन च ।
प्रतिपानं प्रदातव्यं सुरया लवणैः सह ॥ ३५ ॥
निर्व्यातं विहितं स्थानं ग्रासे दूर्व्वा च पूजिता ।
गुरु भक्ष्यं न दातव्यं मधुरञ्च विशेषतः ॥ ३६ ॥
काचलक्षणचिकित्सा ।
श्लेष्माभिष्यन्दिनोऽश्वस्य नूनं साश्रु विलोचनम् ।
काचः संजायतेऽश्वस्य पाण्डुता चापि चक्षुषः १ ॥ ३७ ॥
पिप्पलीञ्चैव लोध्रञ्च तथा कटुकरोहिणीम् ।
चिफलां पिचुमर्दञ्च गवां मूत्रेण साधयेत् ॥ ३८ ॥
तेन पादावशेषेण क्षौद्रयुक्तेन बुद्धिमान् ।
गालितेन सुखोष्णेन सेचयेदाजिलोचनम् ॥ ३९ ॥
३५। अत्र कुष्ठादीनां चूर्णं मिलितं पलं। सुरायाः प्रस्थः ।
सैन्धवस्य च पलम् । एकत्र प्रतिपानं देयम् ॥
३६ । गुरुभक्ष्यमिति गुरुपाकं भोज्यद्रव्यम् ॥
३८-३९। पिप्पल्यादीनां पलं गोजलाढ़के पक्ता पादशेषः
कार्य्यः। पिचुमर्द्दो निम्बः ।
१। वातचक्षुषो । गः ।

२०४ अश्ववैद्यके [३० अध्यायः।
कटुतैलं कषायेण पाचितं चाम्बुनैव तु ।
विडङ्गकल्कसंयुक्तं नस्यार्थे च प्रकीर्त्तितम् ॥ ४० ॥
गैरिकं शृङ्गवेरञ्च अञ्जनं वृहतीफलम् ।
मरिचं पिप्पलीचैव विडङ्गं सैन्धवन्तथा ॥ ४१ ॥
एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।
संस्थाप्य भाजने ताम्रे गवां मूत्रेण भावयेत् ॥ ४२ ॥
बहुशो भावयित्वा तु पुनः श्लक्ष्णं प्रपेषयेत् ।
चूर्णाञ्जनमिदं श्रेष्ठं नेत्ररोगे कफात्मके ॥ ४३ ॥
रक्ताक्षिरोगलक्षणानि ।
रक्ताभिष्यन्दिनेोऽश्वस्य नेत्रं भवति लोहितम् ।
सर्व्वं त्रिभागमद्धं वा स्रावरुग्दाहपीडितम् ॥ ४४ ॥
रक्तस्रावोऽथवा यस्य वाजिनो१ लोचनाद्भवेत् ।
रक्तस्रावाभिधानन्तु नेत्ररोगं समादिशेत् ॥ ४५ ॥
४० । कषायेणेति पूर्व्वोक्तपिप्पल्यादिकषायेण । अत्र विडङ्ग-
कल्कस्य स्नेहपादिको देयः ।
४१ । अञ्जनं सौवीराञ्जनं रसाञ्जनं वा ।
४४। श्रवमुद्ग्राहपीडितमिति न साधुः ॥
१। अद्य वाद्यस्य भ्राजिनः । गः ।

३० अध्यायः ।] नेत्ररोगविवरणम् । २०५
अभिघाताद्भवेऽश्वस्य१ नेत्ररोगः प्रकीर्त्तितः ।
शिरःशस्त्राभिघातश्च२ रक्तसन्धिश्च षण्डकः ॥ ४६ ॥
तच्चिकित्सा ।
चिकित्साञ्चैव वक्ष्यामि यथादृष्टां३ समासतः ।
येन शाम्यन्ति वाहानां रक्तजाश्चक्षुषो रुजः४ ॥ ४७ ॥
ऐन्द्रीं तालीशपत्रञ्च मञ्जिष्ठां मधुकं निशाम् ।
कालानुसारिवां मूर्वी वारिणा सह साधयेत् ॥ ४८ ॥
तेन शीतेन सिद्धेन५ नेत्रमाश्च्योतयेद् भिषक् ।
वर्त्त्यञ्जनमिदं कुर्याद् यथादृष्टमतन्द्रितः६ ॥ ४९ ॥
विभीतफलं लोध्रं काश्मर्य्याश्च फलं तथा ।
मधुकं शर्कराचैव गैरिकं सरसाञ्जनम् ॥ ५० ॥
४८ । ऐन्द्री (राखालशशामूल) । कालानुसारिवा (शिउलि-
छोप) वा (तगरपादुका) ।
४९ । आश्च्योतयेत् आसेचयेत् ।
५० । काश्मरी (गाम्भारी) ।
१ । अभिघातो भवेद् यस्य नेत्ररोगः प्रवर्त्तते । गः ।
२ । शिरोरोगाभिघातश्च रक्तं स्रवति चक्षुषः ॥ खः ।
३ । यथोद्दिष्टं । खः ।
४ । गदाः । गः ।
५ । तेन पृष्टेन शुद्धेन । खः ।
६ । वर्त्त्यञ्जनं ततः कुर्याद्यदुद्दिष्टमिदंबुधैः । खः ।
७ । तथाचैव रसाञ्जनम् । खः ।

२०६ अश्ववैद्यके [१० अध्यायः ।
एतानि समभागानि क्षौद्रेण सह योजयेत् ।
हन्याद्दाहञ्च रक्तञ्च वर्त्तिरेषा जलाम्विता ॥ ५१ ॥
मञ्जिष्ठां हरितालञ्च लोध्रं बालकमेव च ।
रेणुकञ्च तथा कुष्ठमूशीरञ्च मनःशिलाम् ॥ ५२ ॥
पेषयित्वोदकेनैव¹ छायायां परिशोषयेत् ।
जलसृष्टेयमश्वस्य वर्त्तिर्नेत्ररुजापहा ॥ ५३ ॥
पटललक्षणम् ।
अधस्तादुपरिष्टाद्वा पटलं यस्य जायते ।
रुणद्धि नयने सद्यः तथा नैव² क्रमेण च ॥ ५४ ॥
हरितं नीलकं पित्ताद् वाताद्वा³ लोहितं भवेत् ।
ईषत्पीतं घनं शुक्लं⁴ पटलं श्लेष्मसम्भवम् ॥ ५५ ॥
सङ्कीर्णवर्णं विज्ञेयं सन्निपातसमुद्भवम् ।
असाध्यं तं विजानीयात् कृच्छ्रसाध्यमथापि वा ॥ ५६ ॥
५४ । पटलं नेत्ररोगविशेषः । स च चतुर्विधो दृष्टेरावरकच्छ-
दिरूपः । तेषु प्रथमं वाह्यं पटलं रसरक्ताश्रयं । द्वितीयं मांसाश्रयं ।
तृतीयं मेदःसंश्रितं चतुर्थञ्च कालकास्थिसंश्रितम् । तदुक्तं सुश्रुते ।
“तेजोजलाश्रितं वाह्यं तेष्वन्यत् पिशिताश्रितं । मेदस्तृतीयं पटल-
माश्रितं त्वस्थि चापरम्” इति ॥
५६ । सङ्कीर्णवर्णं हरितादिमिश्रवर्णमित्यर्थः ।
१ । पेषयेत्सूदके चैव । गः । ३ । वाताल्लोहितकं भवेत् । गः ।
२ । चैव । खः । ४ । मुक्लं । खः ।

१० अध्यायः ।] . नेत्ररोगविवरणम् । २०७
कृष्णञ्च रक्तजं विद्यात् पटलं शास्त्रकोविदः ।
अत ऊर्द्धं प्रवक्ष्यामि यथायोगं चिकित्सितम् ॥ ५७॥
तच्चिकित्सा ।
पटलेषु च सर्वेषु शिरावेधः प्रशस्यते ।
अश्रुपाते प्रपाणे च ललाटे चैव शंखयोः ॥ ५८ ॥
श्लेष्मजस्य हितं दृष्टमञ्जनं मधुसैन्धवम् ।
पटलस्य गवां मूत्रं क्षौद्रयुक्तञ्च सैन्धवम् ॥ ५९ ॥
तुत्थकं¹ सैन्धवं चैव हरितालं मनःशिलाम् ।
गवां मूत्रेण संपिष्य मरिचञ्च विचक्षणः ॥ ६० ॥
अञ्जयेत् कफजां प्राज्ञो मधुना पटलं भिषक् ।
पटले मांसकीले च चूर्णमेतत् प्रदापयेत् ॥ ६१ ॥
एष एव प्रदातव्यो वातिके घृतसंयुतः ।
पैत्तिके रक्तजे चैव² अत ऊर्द्धं क्रियां शृणु ॥ ६२ ॥
प्रपौण्डरीकं मधुकं शंखं मुक्ता प्रवालकम् ।
एतानि समभागानि जले पिष्ट्वा विचक्षणः ॥ ६३ ॥

६२ । एष योगः इत्यर्थः ।
६३ । शंखादीनां भस्म ग्राह्यम् ।

१ । गोदन्तं । खः ।
२ । चञ्जयेच्चैव तदूर्द्धं । गः ।

२०८ अश्ववैद्यके [३० अध्यायः ॥
वर्त्तिं कृत्वा ततश्चैव शोधयेत्तां विनातपम्¹ ।
ततस्तां सलिलैः पिष्ट्वा अञ्जयेत् पटलं भिषक् ॥६४॥
चिफलां सघताञ्चैव रक्तपित्तसमुद्भवे ।
पटले पाययेदश्वं² विकाले चैव बुद्धिमान् ॥ ६५ ॥
वर्त्मजं मांसकीलञ्च पिडकञ्चैव शस्त्रकैः³ ।
उत्कृत्य⁴ खोभ्रचूर्णेन अञ्जयेत् सैन्धवेन च ॥ ६६ ॥
मुञ्जजालचिकित्सा ।
एकेन मुञ्जमाख्यातं⁵ बहुभिर्मुञ्जजालकम्⁶ ।
क्रिमिभिः पटलान्तःस्थैर्विन्द्या°न्नेत्ररुजादयम् ॥ ६७ ॥
प्रथमं तैलवर्णाभं द्वितीयं स्फटिकप्रभम् ।
रक्ताभञ्च तृतीयञ्च चतुर्थं तैलमुच्यते ॥ ६८ ॥
प्रथमं पटलं साध्यं द्वितीयञ्च तथा भवेत् ।
तृतीयं कृच्छ्रसाध्यं स्याच्चतुर्थं नैव सिध्यति ॥ ६९ ॥
६५। अत्र त्रिफलायाः पलं घृतस्य च तथा एकच पायये-
दित्यर्थः ।
१ । दिनात्यये । खः ।
२ । दापयेत् । ग० । ५ । मुञ्जिकाख्या तु । खः ।
३ । शास्त्रतः । खः । ६ । मुञ्जकाजकम् । खः ।
४ । प्रोञ्छयेत् । खः । ७ । विद्यात् । ग० ।

· १० अध्यायः ।] नेत्ररोगविवरणम् । २०६
तच्चिकित्सा ।
पातयित्वा हयं १ भूमौ कृत्वा चैव सुयन्त्रितम् ।
वर्त्मनी वेधयेत् सूच्या सूत्रे नेत्रं प्रसारयेत् ॥ ७० ॥
कर्पटेनाश्रुवेगन्तु शुष्केनैवापकर्षयेत् ।
स्थापयेद्वाजिनं तन्तु प्रत्यादित्यं विचक्षणः ॥ ७१ ॥
शस्त्रं सूत्रेण संवेष्ट्य तीक्ष्णमाचन्तु २ कारयेत् ।
कृष्णशुक्लाम्बर ३धरे। वेधयेद्वाजिनेाचने ॥ ७२ ॥
अङ्गुष्ठेन ततेा नेत्रं पीडयित्वा समाहितः ।
मुञ्जकं कर्षयित्वा तु जले क्षिप्रं प्रकाशयेत् ॥ ७३ ॥
मुञ्जमुद्धृत्य नेत्रन्तु गोमूत्रेणाऽवसेचयेत् ।
क्षौद्राज्यं पूरितं कृत्वा श्लथवस्त्रेण वेष्टयेत् ४ ॥ ७४ ॥
वहिःप्रलेपं कुर्व्वीत पञ्चवल्कलकेन तु ।
कल्केन घृतयुक्तेन त्र्यहात्पट्टं विमोक्षयेत् ५ ॥ ७५ ॥
७१ । कर्पटेन वस्त्रकेन । प्रत्यादित्यमादित्याभिमुखम् ।
७२ । शस्त्रं उत्पलपत्रं व्रीहिपत्रं वा सूत्रेण संवेष्ट्य तीक्ष्णमात्रं
धारामात्रावशिष्टं कारयेदित्यर्थः ॥
७३ । मुञ्जनिष्काशनन्तरं औषधमाह क्षौद्रेत्यादि ।
१ । ततः । गः । ४ । विशोधयेत् । खः ।
२ । नित्यमात्रम् । गः । ५ । त्र्यहादूर्द्धं प्रमोचयेत् । खः ।
३ । कृष्णशुक्लान्तरे चैव । गः ।
27

२१० अश्ववैद्यके [१० अध्यायः ।
मुञ्जकोक्तविधिः सर्व्वो मुञ्जजाले विशिष्यते ।
रूढव्रणे ततः कुर्य्यात्पूर्वोक्तां पटलक्रियाम् ॥ ७६ ॥
प्रपौण्डरीकं मधुकं तथा लोहितचन्दनम् ।
एभिः कल्कीकृतैस्तैलं पाचितं त्रिफलाम्भसा ॥ ७७ ॥
नस्यं देयमशुद्धे तु तथा चैवापतर्पणम् ।
पिप्पली सैन्धवं शुण्ठी गैरिकं वरुणत्वचः ॥ ७८ ॥
गवोष्ट्रदशना श्चैव फेनश्चौदधिकस्तथा ।
क्षौद्रपिष्टैः समैरेभिरञ्जनं मुञ्जनाशनम् ॥ ७९ ॥
वर्त्मकुन्दचिकित्सा।
विभीतकास्थि सारेण¹ मधुयुक्तेन चाञ्जनम् ।
चक्षुषो यस्य वाहस्य पूयस्रावो विजायते² ॥ ८० ॥
वर्त्मकुन्देति³ यस्य स्यात्तस्य कुर्य्यात् क्रियामिमाम् ।
७७ । तैलस्य प्रस्थः। प्रपौण्डरीकादीनां कल्कः पलचतुष्टयमितः
त्रिफलाक्वाथेन पाच्यः ॥ प्रपौण्डरीकं पुण्डरियेति लोके प्रसिद्धम् ।
७८–७९ । फेनेत्यादि। औदधिकः फेन इति उदधिसम्बन्धीयः
फेनः (समुद्रफेनः) ।
८१ । वर्त्मकुन्दे आदौ शंखादिशिरावेधः, ततो नेत्रधावनं ।
अथ प्रलेपस्य प्रयोगः ।
१ । विभीतकास्थिरेणुभ्यां । खः । ३ । वर्त्मकोऽपि । खः ।
२ । ततोभवेत् । गः ।

३१ अध्यायः ।] शिरोरोगविवरणम् । २११
शंखे चैवाश्रुपाते च ललाटे वेधयेच्छिराम् ॥ ८१ ॥
त्रिफलायाः कषायेण लोध्रयुक्तेन सेवितम् ।
सेचयेत् सततं वैद्यः प्रलेपञ्चैव कारयेत् ॥ ८२ ॥
पञ्चवल्कलकल्केन क्षौद्रयुक्तेन बुद्धिमान् ॥ ८३ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे नेत्ररोगे
त्रिंशोऽध्यायः ।
अथ एकत्रिंशोऽध्यायः ।
वातिकशिरोरोगचिकित्सा ।
वातात्पित्तात् कफाच्चैव सन्निपाताच्च लोहितात् ।
अभिघाताच्च निर्दिष्टः शिरोरोगस्य सम्भवः ॥ १ ॥
अधोमुखस्य दीनस्य¹ मन्दाहारस्य वाजिनः ।
सततं प्रोथमानस्य हृष्टरोमस्य² बुद्धिमान् ॥ २ ॥
८२ । त्रिफलायाः पलदशकं । वारि चतुराढकमितं पाद-
शिष्टं कार्यम् । लोध्रचूर्णस्य पलम् ॥
१ । लोहितात् शोणितात् । वातादिषट्कारणसम्भवात् षड्-
विधः शिरोरोगः । तलक्षणादिकं क्रमेणोच्यते ।
१ । वाहस्य । गः ।
२ । दृष्टज्ञानस्य । गः ।

२१२ अश्ववैद्यके [३१ अध्यायः ।
स्पन्दमानेन शिरसा जानीयाद्वातसम्भवम् ।
स्पन्दमानं शिरस्तच्च हस्तस्पर्शेन¹ लक्षयेत् ॥ ३ ॥
शंखतालुकयोश्चैव शिरामन्यागतां तथा ।
वेधयित्वा ततः कुर्यात् पाचे तैलावसेचनम् ॥ ४ ॥
अतिविषया पिप्पल्या वचया लवणेन च ।
सुरसायाश्च² पत्तेण प्रतिपानं सुरान्वितम् ॥ ५ ॥
हितं तस्मै प्रदातव्यं भोजनञ्च रसोदकम् ।
तिलतैलेन संयुक्तं स्वल्पं त्रिकटुका‌न्वितम्³ ॥ ६ ॥
पैत्तिकशिरोरोगचिकित्सा ।
श्वासस्तृष्णा तथा स्वेदः शूनभावोऽपि⁴ वर्त्मनोः ।
अत्युष्णता गुरुत्वञ्च शिरसो यस्य जायते ॥ ७ ॥
अधोमुखस्य वाहस्य निद्रालस्यं तथा नृणाम् ।
पित्तोद्भवं शिरोरोगं जानीयान् मतिमान् भिषक् ॥८॥
४ । तैलावसेचनं वातरोगोक्ततैलसेकं कुर्यादित्यर्थः ॥
५ । सुरसा श्वेता चिवृत् । तस्याः पत्रेण । अतिविषादीनां चूर्णं
पलमितम् ।
६ । तिलतैलस्य कुड़वत्रयं । त्रिकटुकस्य च षट्तोलकं देयम् ।
७ । शूनभावः स्फीतिः ।
८ । अधोमुखत्वं पित्तजन्यस्य विशेषलक्षणं शिरोगुरुत्वात् ॥
१ । सम्यक् हस्तस्पर्शं न लक्षयेत् । खः। ३ । कटुकसंस्कृतम् । खः ।
२ । सुरसस्य च । गः । ४ । सूनताचापि । खः ।

३१ अध्यायः ।] शिरोरोगविवरणम् । २१३
शंखादिकं शिरावेधं पूर्व्वोक्तञ्चैव कारयेत् ।
शिरोऽभ्यङ्गो हितस्तस्मै¹ शतधौतेन सर्पिषा ॥ ९ ॥
प्रपौण्डरीकं मधुकं चन्दनाशीरपद्मकैः ।
एभिः कल्कीकृतैस्तस्य शस्तं मूर्ध्नि प्रलेपनम् ॥ १० ॥
क्षीरेण साधितं सर्पिर्मधुकोशीरपद्मकैः ।
एभिः कल्कीकृतैर्देयं तस्य नासावसेचनम् ॥ ११ ॥
तिक्तमुद्गान् घृतान् भक्तान् भोजनं तस्य दापयेत् ।
घासे दूर्व्वाऽर्जुना वापि तथा शाखेषु पल्लवान् ॥ १२ ॥
श्लैष्मिकशिरोरोगचिकित्सा ।
मुखेन नासयोर्वापि² यः श्लेष्माणं प्रमुञ्चति ।
दीनोऽतीव गुरुशिरा मेदसा शूनतालुकः ॥ १३ ॥
९ । शंखादिकमित्यत्र आदिपदेन तालुमन्यागते शिरे ज्ञेये ।
वेधश्चोत्पलपत्रव्रीहिमुखयोरन्यतरेण शस्त्रेण कार्य्यः । शतधौतं घृतं
प्रसिद्धम् ।
१० । अत्र प्रपौण्डरीकादीनां समभागं पलं वारिणा पिष्ट्वा
शिरसि लेपो देयः ।
११ । घृतस्य प्रस्थः । मधुकादीनां कल्कः कुडवमितः । क्षीरञ्च
स्नेहाच्चतुर्गुणं ग्राह्यम् ।
१ । शिरोरोगे ततस्तस्मै । गः ।
२ । नासया चैव । गः ।

२१४ अश्ववैद्यके [३१ अध्यायः ।
तस्य विद्यात् कफोत्यन्तु शिरोरोगं विचक्षणः ।
तालुकं वेधयेत्तस्य शिरां शंखादिकान्तथा ॥ १४ ॥
विड़ङ्गं कटुचूर्णञ्च तिक्तवार्त्ताकुमेव च ।
पिष्ट्वा १ क्षीरेण छागेन नस्यं तेनैव दापयेत् ॥ १५ ॥
नागरं शतपुष्पञ्च तगरञ्च हरेणुकम् ।
कल्कं कृत्वा गवां मूत्रे पचेत्तैलं विचक्षणः ॥ १६ ॥
तेन नस्यं प्रदातव्यं निम्बमुद्गस्य२ भोजनम् ।
सुखोष्णं तस्य कर्त्तव्यं क्षौद्रं त्रिकटुकान्वितम् ॥ १७ ॥
सान्निपातिकशिरोरोगचिकित्सा ।
सङ्कीर्णलक्षणं विद्यात् सन्निपातसमुद्भवम् ।
असाध्यं तं विजानीयात् कृच्छ्रसाध्यमथापिवा ॥ १८ ॥
१५ । कटुचूर्णं त्रिकटुचूर्णं । एषां मिलितं कर्षद्वयं नस्यार्थे
देयम् ।
१६ । नागरं शुण्ठी । शतपुष्पं (शुलुफा) । तगरं (तगर-
पादुका) । हरेणुकं (रेणुक) । एषां कल्केन कुडवमितेन । गोमूत्रेण
स्नेहचतुर्गुणेन तैलप्रस्थं पाचयेत् । तस्य कुडवार्द्धं नस्यार्थे ग्राह्यम् ।
१८–१६ । सङ्कीर्णलक्षणं वातादिसाधारणलक्षणं । पूर्वोक्तं
शिरावेधमिति तालुमन्यादिशिरावेधमित्यर्थः ।
१ । मध्वा । गः । तस्य नेत्रं प्रदापयेत् । गः ।
२ । निम्बमुद्गैश्च । गः ।

(a ligature)?
Wait, look at:
र (ra)
then:
त्तै (ttai) or त्स्नै (tsnai)?
Wait, look at the word:
"कटुकैरम्ललवणैरत्यन्तसेवितैः"
Wait, why did I think there were extra letters?
Look at:
कटुकैरम्ललवणै
Then:
रत्यन्तसेवितैः
Wait! Is there an extra letter between णै and रत्यन्तसेवितैः??
Wait, let's look at the letters:
क - टु - कै - र - म्ल - ल - व - णै -
Then:
There is a letter with 'ai' matra!
Wait, why does it have an 'ai' matra?
Look above the line:
Above 'कै': two slants (ai).
Above 'णै': two slants (ai).
Above the next letter: TWO SLANTS (ai)!!
And above the letter after that: TWO SLANTS (ai)!!
Yes! There ARE two letters with 'ai' matra!
Look at them:
They both have 'ai' matra (two slants each)!
What are those two letters?
First one: has a top repha? No, two slants. The base looks like:
Wait! Could it be:
"क्षारैश्च"?
"क्षारैश्चात्यन्तसेवितैः"?
Wait!
"कटुक

२१६ अश्ववैद्यके [२१ अध्यायः।
स्तब्धकर्णो गुरुशिरा भवेद्वाजी सुदुर्मनाः ॥ २६ ॥
पित्तजे या क्रिया प्रोक्ता शिरावेधादिका मया ।
रक्तजे सा प्रयोक्तव्या तथा चैवाभिघातजे ॥ २७ ॥
प्रोथतेऽन्तःशिरो यस्य यस्य नासासमुद्भवाः ।
दृश्यन्ते क्रमयश्चापि क्रमिजं तस्य निर्द्दिशेत् ॥ २८ ॥
त्रिकटुञ्च विड़ङ्गञ्च वार्त्ताकीनां फलानि च ।
सुरया मईयित्वा तु नस्यं तैलेन दापयेत् ॥ २९ ॥
फलानि वृहतीनाञ्च तिक्तवार्त्ताकुमेव च ।
पिष्ट्वा च छागक्षीरेण नस्यं तेनैव दापयेत् ॥ ३० ॥
नागरं शतपुष्पञ्च तगरञ्च हरेणुकम् ।
कल्कं कृत्वा गवां मूत्रे तैलं तेनैव पाचयेत् ॥ ३१ ॥
२८ । क्रमिजशिरोरोगमाह प्रोथत इति । यस्यान्तःशिरः
प्रोथते क्रमिपूर्णं भवतीत्यर्थः । प्रोथ च ञ पर्यापणे । पर्यापणं
परिपूर्णता ।
२९ । क्रमिजशिरोरोगचिकित्सामाह षड्भिः श्लोकैः त्रिकद्वि-
त्यादिभिः । त्रिकद्वादीनां मिलितः कर्षः सुरातैलयोश्च कुड़वार्द्धम् ।
३० । बृहतीतिक्तवार्त्ताकुफलं कर्षमितं छागदुग्धेन पिष्ट्वा कुड़-
वार्द्धेन छागदुग्धेन नस्यं देयम् ।
३१ । नागरादीनां कुड़वः । तैलस्य च प्रस्थः तैलचतुर्गुणे
गोमूत्रे मृदुपाकेन साध्यः । नस्यपरिमाणं कुड़वार्द्धं ग्राह्यम् ॥ भोज-
नञ्च सुखोष्णविड़ङ्गघृतयुक्तं भाव्यम् ॥

३१ अध्यायः ।] लङ्गितविवरणम् । २१०
तेन नस्यं प्रदातव्यं तिक्तमुद्गैश्च भोजनम् ।
सुखोष्णं तस्य कर्त्तव्यं विडङ्गं घृतयोजितम् ॥ ३२ ॥
विडङ्गं लसुनं लोध्रं बृहतीनां फलानि च ।
कल्कीकृत्य गवां मूत्रैस्तैलं तेनैव पाचयेत्¹ ॥ ३३ ॥
नस्यं दद्यात् सुखोष्णेन तेन तैलेन² बुद्धिमान् ।
भोजयेत्तिक्तमुद्गैश्च विडङ्गघृतयोजितैः ॥ ३४ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे शिरोरोग
एकत्रिंशोऽध्यायः ।
अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः ।
लङ्गितलक्षणम् ।
लङ्गितं द्विविधं प्रोक्तं मुनिभिः शास्त्रशालिभिः ।
एकं वातादिभिर्दोषैर्द्वितीयञ्चाभिघातजम् ॥ १ ॥
३३ । तैलस्य प्रस्थं विडङ्गादीनां कुड़वमितकल्केन सह स्नेह-
चतुर्गुणेन गोमूत्रेण पाययेत् ।
१ । धीरो विपाचयेत् । गः ।
२ । तिक्ततैलेन । खः ।
28

२१८ अश्ववैद्यके [३२ अध्यायः ।
चिकित्साञ्चैव¹ वक्ष्यामि संक्षेपेण यथाक्रमम् ।
पारम्पर्येण शास्त्राणां यथा दृष्टं तपोधनैः ॥ २ ॥
उरसा वाहुना² चाश्वो जानुजंघाचिकेण च ।
कूर्चेन च खुराग्रेण मण्डूक्या चापि लङ्गति³ ॥ ३ ॥
चिकित्सा ॥
अभिघातं विना वाजी⁴ यदा दोषेण लङ्गति⁵ ।
उपवासैस्तु संशोध्य घृतं वै सुरयान्वितम् ॥ ४ ॥
१ । लङ्गितं लङ्गितनामकपादरोगः। (लेङ्‌ड़ा) इति प्रसिद्धः ।
पुस्तकद्वये लङ्गितं लिङ्गितमिति च यो दृश्यते पाठः स उभयविध एव
साधुः । लगि खञ्जे इति लगि-धातोः क्तप्रत्ययेन निष्पन्नं लङ्गितम् ।
लिङ्गितमिति च लिङ्गधातोः क्तप्रत्ययेन निष्पन्नम् ।
४ । दोषेण वातादिना । उपवासैः संशोध्य वलाद्यविरोधि-
लङ्घनेन दोषसंशोधनं कृत्वेत्यर्थः । अतिलङ्घितस्य बहुदोषक्षारणात् ।
तदुक्तं चक्रदत्तेन । “प्राणाविरोधिना चैनं लङ्घनेनोपपादयेत् ।
वातमूत्रपुरीषाणां विसर्गे गात्रलाघवे ॥ हृदयोद्गारकण्ठास्यशुद्धौ
तन्द्राक्लमे गते । कृतं लङ्घनमादेयं निर्व्यथे चान्तरात्मनि” ॥
इत्यादि । शीतकाले सुरान्वितं घृतं संभोज्य सुराप्रस्थेन हरिद्रा-
१ । चापि । गः । ४ । वापि । खः ।
२ । वाहुकेनाश्वः । खः । ५ । लिङ्गितः । खः ।
३ । लिङ्गितम् । खः ।

१२ अध्यायः।] लङ्गितविवरणम् । २१६
शीतकाले प्रदातव्यं प्रतिपानं प्रदापयेत्¹ ।
हरिद्रातिविषाव्योषपिप्पल्या च महौषधैः ॥ ५ ॥
त्रायमाणावचाकुष्ठमुस्ताकट्फलसैन्धवैः ।
प्रतिपानं हितं² दृष्टं सुरया सीधुनापि च ॥ ६ ॥
तीक्ष्णशीतं समालोक्य कालं शास्त्रविशारदः ।
एवं प्रतिदिनं कुर्यात् त्र्यहं सप्ताहमेव³ च ॥ ७ ॥
अनन्तां⁴ वेधयेद्वैद्यः शिरां शस्त्रेण चौरसीम् ।
शिरास्रावे⁵ कृते चापि यदि नो जायते सुखम् ॥ ८ ॥
तदा वह्निः प्रदातव्यो यथाशास्त्रं विचक्षणैः ।
शिंशपापाठमूलैश्च वल्कलैः कथितैर्जले ॥ ६ ॥
सर्पिस्तैलसमायुक्तो गुग्गुलुर्लङ्गिने हितः ।
दीनां पलेन प्रतिपानं दद्यादित्यर्थः । एतत्सर्वं चिकित्सितं दोष-
सम्भूत एव लङ्गिते ज्ञातव्यम् ।
६ । सुरया गौड्याद्यन्यतमया, सीधुना सुराभिन्नया मदिरया वा ।
८ । शिंशपा शाकतरुः, पाठा अविद्धकर्णी (आकनादि) ।
एतयोर्मूलानि वल्कलानि च जलाढके पक्त्वा पादशिष्टः क्वाथो
ग्राह्यः । गुग्गुलोश्च पलं ग्राह्यम् ।
१ । तदा तं प्रतिपाययेत् । खः । ४ । असिद्धो वेधयेत् । खः ।
२ । भिषक् दद्यात् । खः । ५ । शिरावेधे । गः ।
३ । पञ्चाहम् । गः ।