अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

२१२ अश्ववैद्यके [३१ अध्यायः ।
स्पन्दमानेन शिरसा जानीयाद्वातसम्भवम् ।
स्पन्दमानं शिरस्तच्च हस्तस्पर्शेन¹ लक्षयेत् ॥ ३ ॥
शंखतालुकयोश्चैव शिरामन्यागतां तथा ।
वेधयित्वा ततः कुर्यात् पाचे तैलावसेचनम् ॥ ४ ॥
अतिविषया पिप्पल्या वचया लवणेन च ।
सुरसायाश्च² पत्तेण प्रतिपानं सुरान्वितम् ॥ ५ ॥
हितं तस्मै प्रदातव्यं भोजनञ्च रसोदकम् ।
तिलतैलेन संयुक्तं स्वल्पं त्रिकटुका‌न्वितम्³ ॥ ६ ॥
पैत्तिकशिरोरोगचिकित्सा ।
श्वासस्तृष्णा तथा स्वेदः शूनभावोऽपि⁴ वर्त्मनोः ।
अत्युष्णता गुरुत्वञ्च शिरसो यस्य जायते ॥ ७ ॥
अधोमुखस्य वाहस्य निद्रालस्यं तथा नृणाम् ।
पित्तोद्भवं शिरोरोगं जानीयान् मतिमान् भिषक् ॥८॥
४ । तैलावसेचनं वातरोगोक्ततैलसेकं कुर्यादित्यर्थः ॥
५ । सुरसा श्वेता चिवृत् । तस्याः पत्रेण । अतिविषादीनां चूर्णं
पलमितम् ।
६ । तिलतैलस्य कुड़वत्रयं । त्रिकटुकस्य च षट्तोलकं देयम् ।
७ । शूनभावः स्फीतिः ।
८ । अधोमुखत्वं पित्तजन्यस्य विशेषलक्षणं शिरोगुरुत्वात् ॥
१ । सम्यक् हस्तस्पर्शं न लक्षयेत् । खः। ३ । कटुकसंस्कृतम् । खः ।
२ । सुरसस्य च । गः । ४ । सूनताचापि । खः ।