अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

LIST OF BOOKS FOR SALE
AT THE LIBRARY OF THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL,
No. 57, PARK STREET, CALCUTTA.
AND OBTAINABLE FROM
THE SOCIETY'S LONDON AGENTS, MESSRS. TRÜBNER & CO.
57 AND 59, LUDGATE HILL, LONDON, E. C.
BIBLIOTHECA INDICA.
Sanskrit Series.
Atharvaṇa Upanishad, (Sanskrit) Fasc. I—V @ /6/ each .. Rs. 1 14
Agni Puráṇa, (Sans.) Fasc. I—XIV @ /6/ each .. .. 5 4
Aitareya Áraṇyaka of the Rig Veda, (Sans.) Fasc. I—V @ /6/ each .. 1 14
Aphorisms of Sáṇḍilya, (English) Fasc. I .. .. 0 6
Aphorisms of the Vedánta, (Sans.) Fasc. III—XIII @ /6/ each .. 4 2
The Asvavaidyaka, Fasc. I—III .. .. .. 1 2
Asvalayana Grihya Sutra, Fasc. II—IV @ /6/ .. .. 1 2
Brahma Sútra, (English) Fasc. I .. .. .. 0 12
Bhámatí, (Sans.) Fasc. I—VIII @ /6/ each .. .. 3 0
Bṛihad Áraṇyaka Upanishad, (Sans.) Fasc. VI, VII & IX @ /6/ each .. 1 2
Ditto (English) Fasc. II—III @ /6/ each .. .. 0 12
Bṛihat Saṁhitá, (Sans.) Fasc. I—III, V—VII @ /6/ each .. 2 4
Chaitanya-Chandrodaya Náṭaka, (Sans.) Fasc. II—III @ /6/ each .. 0 12
Chaturvarga Chintámaṇi, (Sans.) Vols. I, Fasc. 1—11; II, 1—25; III,
1—14, @ /6/ each Fasc. .. .. .. 18 12
Chhándogya Upanishad, (English) Fasc. II .. .. 0 6
Dasarupa, Fasc. II and III @ /6/ .. .. 0 12
Gopatha Bráhmaṇa, (Sans. & Eng.) Fasc. I and II @ /6/ each .. 0 12
Gobhilíya Gṛihya Sútra, (Sans.) Fasc. I—XII @ /6/ each .. 4 8
Hindu Astronomy, (English) Fasc. I—III @ /6/ each .. 1 2
Kálamádhaba, Fasc. I and II @ /6/ .. .. .. 0 12
Kátantra, (Sans.) Fasc. I—VI @ /12/ each .. .. 4 8
Kathá Sarit Ságara, (English) Fasc. I—XIII @ /12/ each .. 9 12
Kaushitaki Brahmanapanishads, Fasc. II .. .. 0 6
Kúrma Purana, Fasc. I .. .. .. 0 6
Lalitá-Vistara (Sans.) Fasc. II-VI. @ /6/ .. .. 1 14
Lalita-Vistara, (English) Fasc. I—III @ /12/ each .. 2 4
Manutiká Sangraha, Fasc. I—II @ /6/ each .. .. 0 12
Mímáṁsá Darṣana, (Sans.) Fasc. II—XVIII @ /6/ each .. 6 6
Márkaṇḍeya Puráṇa, (Sans.) Fasc. IV—VII @ /6/ each .. 1 8
Nṛisiṁha Tápaní, (Sans.) Fasc. I—III @ /6/ each .. 1 2
Nirukta, (Sans.) Vol. I, Fasc. 1—6; Vol. II, Fasc. 1—6, Vol. III, Fasc. 1—6
@ /6/ each Fasc. .. .. .. 6 12
Nárada Smṛiti, Fasc. I and II @ /6/ .. .. 0 12
Nyáya Darśana, (Sans.) Fasc. III .. .. .. 0 6
Nítisára, or The Elements of Polity, By Kámandaki, (Sans.) Fasc. II—V
@ /6/ each .. .. .. .. 1 8
(Continued on third page of cover.)

२८ अध्यायः ।] मुखरोगविवरणम् । १८३
उत्कर्णकोऽर्दितश्चैव मन्यास्तम्भो हनुग्रहः ।
आक्षेपो मृगजृम्भश्च मन्याचालीमृगस्तथा ॥ ४ ॥
कपोतको निषादश्च तथाचैकाङ्गसंज्ञकः ।
रोगः पृष्ठग्रहो नाम भ्रामिताक्षस्तथैव च ॥ ५ ॥
उन्मादो ग्रहदोषश्च शोषो वातवलासकः ।
व्यापदो लवणैर्धान्यैः सुरया पयसा तथा ॥ ६ ॥
विषापस्मारदोषौ च षट्‌पादी लक्षणन्तथा ।
इत्ययं व्याधिनिर्देशः कृतः शास्त्रार्थतत्त्वतः ॥ ७ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे व्याधि-
निर्देशोऽष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥
अथैकोनत्रिंशोऽध्यायः ।
मुखरोगः ।
उपकुशस्तथा लेश्रो जिह्वास्तम्भस्तथैव च ।
अलावूकः प्रसूनश्च दन्तरोगो गलग्रहः ॥ १ ॥
४-५ । अर्दितादिभ्रामिताक्षान्ता वातव्याधिरोगविशेषाः । एषां
लक्षणादिकं वातव्याध्यधिकारे द्रष्टव्यम् ।
25

१६४ अश्ववैद्यके [२६ अध्यायः ।
मुखपाकोऽधिदन्तश्च रोहिणी चोपजिह्विका ।
गण्डरोगौष्ठरोगौ च गलशालूक एव च ॥ २ ॥
इत्येते वाजिनां रोगा मुखजाः परिकीर्त्तिताः ।
एषां निदानं वक्ष्यामि चिकित्साञ्च यथाक्रमम् ॥ ३ ॥
मुखरोगनिदानलक्षणे ।
समेभ्यो दन्तमांसेभ्यो यस्य निर्य्याति शोणितम् ।
चलदन्तस्य१ वाहस्य विद्यादुपकुशं भिषक् ॥ ४ ।
हनुदेशे यदा दन्तो भवत्यभ्यन्तराश्रयः ।
आश्लेष२ इति तं विद्यात् श्लेष्मरक्तसमुद्भवम् ॥ ५ ॥
तेनाश्वो दुर्मनात्यर्थं मन्दं पिवति खादति ।
जर्जरं कासते चैव वलाच्च परिहीयते ॥ ६ ॥
शूना३ यस्य भवेज्जिह्वा वाजिनः स्फोटकैर्युता ।
प्रक्लिन्ना वापि यस्यैव जिह्वा स्तम्भीति तं विदुः ॥ ७ ॥
मुखं दुर्गन्धिकं चैव तालुकः शूनको भवेत् ।
ग्रासविद्वेषिणोऽश्वस्य रोगं विद्यादलावुकम्४ ॥ ८ ॥
७ । शूना स्फीता ।
१ । जातदन्तस्य । खः । ३ । श्वेताः । गः ।
२ । आक्षोराद्रवितं । गः ४ । स्याद्दन्ततालुकम् ।

२६ अध्यायः।] मुखरोगविवरणम् । १८५
श्यावौष्ठतालुवक्त्रे¹ वा मन्दाहारे तथैव च ।
संशीर्णे दन्तमांसे च प्रन्नूनं व्याधिमादिशेत् ॥ ९ ॥
हन्वोश्चैव तथा गण्डे श्वयथुर्यस्य जायते ।
जिह्वामूले गले चापि तस्य विन्द्याद्गलग्रहम् ॥ १० ॥
सृक्कौष्ठतालुदेशेषु व्रणं यस्योपजायते ।
विवर्णन्तु मुखं दुष्टं मुखपाकं तमादिशेत् ॥ ११ ॥
दन्तानामुपरिष्टात्तु यदा दन्तस्य सम्भवः ।
अधिदन्तः स विख्यातो मन्दाहारस्य वाजिनः ॥ १२ ॥
यस्य शूनाक्षिकूटस्य गळे शोथः प्रलम्बते ।
यवसद्वेषिणोऽश्वस्य रोहिणीरोगमादिशेत् ॥ १३ ॥
अधस्तादथ जिह्वायाः श्वयथुर्यस्य जायते ।
तं विन्द्यादुपजिह्वाख्यं मुखरोगन्तु वाजिनाम् ॥ १४ ॥
अधिजिह्वाभिधानन्तु उपरिष्टाद् विनिर्दिशेत् ।
गण्डाभ्यन्तरगो² गण्डो गण्डरोग इति स्मृतः ॥ १५ ॥
सव्रणः पिड़काकीर्ण ओष्ठ³ उच्छून एव च ।
८। श्यावौष्ठतालुवक्त्रमित्यत्र श्यावः कृष्णवर्णः ।
१३। शूनाक्षिकूटस्य स्फीताक्षिकोटरस्य ।
१ । श्यावौष्ठतालुवक्त्रं वा मन्दाहारं तथैव च ।
२ । गण्डाभ्यन्तरयोः । गः ।
३ । ओष्ठयोः मूल एव च । गः ।

१६६ अश्ववैद्यके [२६ अध्यायः।
स्फुटितः कठिनश्चैव ओष्ठरोगोऽभिधीयते ॥ १६ ॥
गलाभ्यन्तरशोथेन¹ ग्रासमुद्गिरते हयः ।
गलशालूकितं विन्द्यात् काशार्त्तञ्च तुरङ्गमम् ॥ १७॥
सर्व्वेषां मुखरोगाणां सम्भवः श्लेष्मशोणितम्² ।
चिकित्सां तेषु वक्ष्यामि येन शाम्यन्ति वाजिनाम् ॥१८॥
मुखरोगचिकित्सा ।
विध्यत्तालुशिरां पूर्व्वं तुरङ्गरस्य विचक्षणः ।
अधिमांसं ततो विन्द्याद्यावृत्तास्यस्य शस्त्रकैः ॥ १९ ॥
जिह्वास्तम्भे तु जिह्वायाः प्रक्षालं कारयेद्भिषक् ।
प्रतिसार्य्याञ्चजिह्वान्तु लवणैः षट्चूर्णकैः ॥ २०॥
वेधकालात् समारभ्य रात्रिमेकां न दापयेत् ।
वासयन्तेन वाह्यस्य निवातस्थस्य बुद्धिमान् ॥ २१ ॥
प्रतिपानं प्रभाते तु पिप्पलोशृङ्गवेरकैः ।
पुनर्णवावचाशिग्रुकरञ्जानिम्बपञ्चकान् ॥ २२ ॥
वायमाणाविडङ्गैश्च किञ्चिल्लवणसंयुतैः ।
१८ । शस्त्रकैरिति उत्पलपत्रेण व्रीहिपत्रेण वा शस्त्रेणेत्यर्थः ।
२० । प्रक्षालमिति मार्जनम् । षड़ित्यत्र कद्विति पाठो युक्तः ।
१ । गलाभ्यन्तरतो यो वे । गः ।
२ । श्लेष्मशोणितात् । खः ।

२६ अध्यायः ।] मुखरोगविवरणम् । १८७
सुरया दापयेत् सम्यग् घासं शुष्कं तथैव च ॥ २३ ॥
करञ्जनिम्बपत्राणां कथितञ्च सुसंस्कृतम् ।
भोजयेत्तिक्तमुद्गांश्च तैलत्रिकटुकान्वितान् ॥ २४ ॥
मृदुभिर्दन्तकाष्ठैश्च कटुचूर्णावचूर्णितैः ।
गवां मुत्रेण तेषान्तु मुखप्रक्षालनं हितम् ॥ २५ ॥
शृङ्गवेरेण पिप्पल्या वचया सर्वपार्द्रकैः ।
हितं प्रलेपं कुर्व्वीत शोथेषु च विचक्षणः ॥ २६ ॥
त्रिफलाक्वाथयुक्तस्य हितं पानञ्च गुग्गुलोः ।
यवांश्च खादने दद्यान्माषादींश्च विवर्जयेत् ॥ २७ ॥
अधिदन्तन्तु सन्दंशैः कर्षयित्वा विचक्षणः ।
चिकित्सां पूर्व्वमुद्दिष्टां कुर्व्वीत तदनन्तरम् ॥ २८ ॥
कृमिभिर्भक्ष्यमाणानां दन्तानामुपकर्षणम् ।
अधिदन्ते च कुर्व्वीत आलेपञ्च विचक्षणः ॥ २९ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे मुखरोगे
एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥
२१ । प्रतिपानं न दापयेदिति पूर्व्वेषु पाठ्यः ।

[ १६८ ]
अथ त्रिंशोऽध्यायः ।
अक्षिरोगः ।
अथातः संप्रवक्ष्यामि नेत्ररोगविनिश्चयम् ।
पूर्व्वशास्त्रानुसारेण मुनिभिः कीर्त्तितं यथा ॥ १ ॥
तोयस्रावः प्रसन्नान्धो नक्तान्धस्तिमिरस्तथा ।
मुञ्जको मुञ्जजालञ्च पटलं बुद्बुदस्तथा ॥ २ ॥
पूयस्रावश्च काचाक्षो रक्तस्रावस्तथैव च ।
चिपिटो वर्त्मरोगश्च अभिष्यन्दस्तथैव च ॥ ३ ॥
वातपित्तकफैर्दुष्टैर्नेत्ररोगा भवन्त्यमी ।
लिङ्गं चिकित्सितं तेषां प्रवक्ष्याम्यनुपूर्व्वशः ॥ ४ ॥
वातिकाक्षिरोगनिदानलक्षणानि ।
अजस्रं पश्यतां व्यस्रु स्वच्छं स्रवति चक्षुषः ।
तोयस्रावीति तं विन्द्याद्विकारं मारुतात्मकम् ॥ ५ ॥
शुद्धन्तु चक्षुषा रूपं नैव पश्यति यो हयः ।
प्रसन्नान्धः स विज्ञेयो नतु शक्यश्चिकित्सितुम् ॥ ६ ॥
दिवा पश्यति यः स्वच्छं रात्रौ चैव न पश्यति ।
नक्तान्ध इति तं विद्याद्विकारं पवनोद्भवम् ॥ ७ ॥
कदाचिदीक्षते रूपं कदाचिच्च न वोक्षते ।
तिमिरं तं विजानीयाल्लिङ्गेनानेन बुद्धिमान् ॥ ८ ॥

३० अध्यायः ।] नेत्ररोगविवरणम्। १६६
तच्चिकित्सा ।
घृतं पक्वं प्रदातव्यं देयञ्च चिफलान्वितम् ।
सन्तर्पणञ्च कुर्वीत नेचयोस्तदनन्तरम् ॥ ९ ॥
निपात्य भूमौ तुरगं दृढं बद्ध्वा सुयन्त्रितम् ।
माषचूर्णस्य कल्केन परिवार्य्याक्षि¹ सर्व्वतः ॥ १० ॥
घृतेन पयसा वापि पूरयेत्तं विचक्षणः ।
विधिरेष समुद्दिष्टो नेचसन्तर्पणः सदा² ॥ ११ ॥
अपरश्च सुखोपायो विधिः सन्तर्पणः³ स्मृतः ।
तूलं⁴ स्नेहेन सम्भाव्य⁵ नयनाभ्यन्तरे क्षिपेत् ॥ १२ ॥
तस्योपरि श्लथं पट्टं बध्नीयाद्वा⁶ दृश्रोपरि ।
बद्धपट्टं पुनर्नेचं मुहुः स्नेहेन सेचयेत् ॥ १३ ॥
उत्पलं चन्दनञ्चैव तथासौवीरकाञ्जनम् ।
वर्त्तिं कृत्वा ततः प्राज्ञस्तिमिरं नित्यमञ्जयेत् ॥ १४ ॥
९ । नेचसन्तर्पणद्वयमाह । घृतमिति ।
१२ । द्वितीयं सन्तर्पणमाह । अपर इति ।
१४ । उत्पलं नीलोत्पलं । (नीलशुन्दि) । चन्दनं रक्त-
चन्दनम् । एषां समभागं पयसा पिष्ट्वा वर्त्तिः कार्य्या । सौवीरकाञ्जनं
नीलवर्णाञ्जनविशेषः । तदुक्तं “सौवीरकं पार्व्वतेयं मेचकं नील-
मञ्जनम्” इति मुक्तावलौ ॥
१ । परिव्याप्याक्षि । खः । ४ । चूर्णं । गः ।
२ । नेचसन्तर्पणे तदा । खः । ५ । संप्राप्य । गः ।
३ । सन्तर्पणे । खः । ६ । बध्नीयादाससो भिषक् । खः ।

२०० अश्ववैद्यके [३० अध्यायः।
तोयस्रावस्य वाह्यस्य प्रसन्नान्धस्य वा पुनः ।
एतदेवाञ्जनं श्रेष्ठं तिमिरे यत्प्रकीर्त्तितम् ॥ १५ ॥
रसाञ्जनं गुडञ्चैव मधुकं क्षौद्रमेव च ।
रजन्या सहिता वर्त्तिर्नक्तान्धस्याञ्जनं परम् ॥ १६ ॥
सप्त कृत्वोष्ट कृत्वो वा शोषयित्वा पुनः पुनः ।
भावयेत्कर्पटं क्षौमं१ क्षीरेणाज्येन बुद्धिमान् ॥ १७ ॥
सुरामण्डेन तद्भूयो भावयित्वा विचक्षणः ।
वर्त्तिं कृत्वा घृताभ्यक्तां घृतदीपे प्रदापयेत् ॥ १८ ॥
प्रच्छन्ने ताम्रपात्रेण तं दीपं छादयेन्मनाक् ।
तस्मात्कज्जलमादाय ताम्रपात्राद्विचक्षणः ॥ १९ ॥
तोयस्रावं प्रसन्नान्धं नक्तान्धं तिमिरन्तथा ।
अञ्जयेन्मतिमान् वैद्यः शीषकस्य शलाकया ॥ २० ॥
१६ । मधुकं (यष्टिमधु) । रजन्या हरिद्रया । रसाञ्जनादिकं
समभागं ग्राह्यम् ।
१७ । कर्पटो वस्त्रकं (लाताकानौ) । एतं कर्पटं दुग्धघृतेन सप्त-
वारमष्टवारं वा भावयित्वा शोषयेत् । अथ सुरामण्डेन संमर्घ्य वर्त्तिः
कार्या ।
१८ । सुरामण्डः सुराभागः सुराग्रभागो वा । “सुरामण्डः
प्रसन्नः स्यात्” इति परिभाषा ।
१ । क्षौद्रम् । गः ।

३० अध्यायः।] नेत्ररोगविवरणम्। २०१
पैत्तिकाक्षिरोगलक्षणानि ।
अधोमुखस्तु यो वाजी मिलिताक्षस्तथैव च ।
सूनाभ्याञ्चैव नेत्राभ्यामुष्णमश्रु विमुञ्चति ॥ २१ ॥
लोचनं काचसङ्काशं यस्याकस्मात् प्रजायते ।
काचं पित्तात्मकं रोगं तस्य विद्वान् समादिशेत् ॥ २२ ॥
लोहितं पित्तकञ्चैव हरितं नीलकन्तथा ।
पित्तनिष्यन्दिनोऽश्वस्य नेत्रमाशु प्रजायते ॥ २३ ॥
तच्चिकित्सितम् ।
प्रपौण्डरीकं मधुकं चन्दनं लोध्रमेव च ।
एकीकृत्य जले न्यस्तं नेत्रस्योत्तानमुत्तमम् ॥ २४ ॥
यष्टीमधुकयुक्तञ्च परिषेकाय गोपयः ।
चन्दनोशीरतोयैश्च पानं दद्यात् सयष्टिकैः ॥ २५ ॥
अश्रुपाते शिरावेधो हितश्चापि हि कीर्त्तितः ।
गैरिकं मधुकं शङ्खं लोध्रमुत्पलमेव च ॥ २६ ॥
२४ । प्रपौण्डरीकं (पुण्डरिया) । चन्दनं रक्तचन्दनं । एषां
पलिको भागो जलस्य चाढ़को ग्राह्यः । उत्तानमिति उद्धतः स्थाने
विस्तारो यस्मात् सः । नेत्रविस्तारकारीत्यर्थः । गोपयो गोमूत्रं ।
२५ । गोमूत्राढ़के यष्टिमधुकपलं दत्वा तेन वारिणा नेत्रसेकः
कर्त्तव्य इत्यर्थः । परिषेकाय सेचनाय । चन्दनादीनां पलं । वारिण
आढ़कः पादशेषः कार्य्यः ।
26

२०२ अश्ववैद्यके [३० अध्यायः
आमलकया रसेनेतत् समभागं तथैव च ।
शिलामालिख्य संशोष्य तत्कल्कं चूर्णयेदधः ॥ २७॥
स्रोतोऽञ्जनं समं दद्यात्तित्तिताय न मारयेत् ।
जम्बूककुभशाखानामामलक्या वटस्य च ॥ २८ ॥
पुष्पाण्युद्धृत्य सर्व्वेषां यथाप्राप्तानि वा पुनः।
फलानि वा समाहृत्य कल्कं कृत्वा विचक्षणः ॥ २९ ॥
भोजयेद्घृतमध्वाक्तं कटुकाम्लञ्च वर्ज्जयेत् ॥ ३० ॥
प्रचारलक्षणचिकित्सितम् ।
प्रच्छादयति यद्दृष्टिं मांसं पर्यन्तवर्द्धितम्१।
प्रचारकाख्यं तं विन्द्यान्नेत्ररोगं कफात्मकम् ॥ ३१ ॥
क्षितौ निपात्य तुरगं ततो नेत्रं प्रसारयेत् ।
कृतकर्म्मा भिषग्विद्वान्२ बड़िशेनाक्षिवर्त्मनि ॥ ३२ ॥
२६-२८। गैरिकां (गिरिमाटि)। शङ्खं (शंखचूर्णं)। स्रोतोऽञ्जनं
नदीजमञ्जनं । "स्रोतोऽञ्जनं नदीजञ्च बाह्लीकञ्च जयामलम्” ॥
इति परिभाषा ॥
२८-३० । जम्ब्वादीनां पुष्पाणां फलानां वा चूर्णं मिलितं
पलं । जम्बूः (जाम)। ककुभोऽर्जुनः ।
१ । पर्य्यानुवर्द्धितम् । खः ।
२ । विद्यात्त्वरितेनाक्षिवर्त्मना । गः ।

३० अध्यायः ।] नेत्ररोगविवरणम्। २०३
ततस्तीक्ष्णेन शस्त्रेण छिन्द्यात्प्रावरकं बुधः ।
तारकस्य यथा पीड़ा जायेत न मनागपि ॥ ३३ ॥
शुद्धं तत् पूरयेन्नेचं मधुना सैन्धवेन वा ।
प्रक्षाल्य चोत्थाप्य ततः शंखजां वेधयेच्छिराम् ॥ ३४ ॥
कुष्ठेन वचया चव्या तथा चिकटुकेन च ।
प्रतिपानं प्रदातव्यं सुरया लवणैः सह ॥ ३५ ॥
निर्व्यातं विहितं स्थानं ग्रासे दूर्व्वा च पूजिता ।
गुरु भक्ष्यं न दातव्यं मधुरञ्च विशेषतः ॥ ३६ ॥
काचलक्षणचिकित्सा ।
श्लेष्माभिष्यन्दिनोऽश्वस्य नूनं साश्रु विलोचनम् ।
काचः संजायतेऽश्वस्य पाण्डुता चापि चक्षुषः १ ॥ ३७ ॥
पिप्पलीञ्चैव लोध्रञ्च तथा कटुकरोहिणीम् ।
चिफलां पिचुमर्दञ्च गवां मूत्रेण साधयेत् ॥ ३८ ॥
तेन पादावशेषेण क्षौद्रयुक्तेन बुद्धिमान् ।
गालितेन सुखोष्णेन सेचयेदाजिलोचनम् ॥ ३९ ॥
३५। अत्र कुष्ठादीनां चूर्णं मिलितं पलं। सुरायाः प्रस्थः ।
सैन्धवस्य च पलम् । एकत्र प्रतिपानं देयम् ॥
३६ । गुरुभक्ष्यमिति गुरुपाकं भोज्यद्रव्यम् ॥
३८-३९। पिप्पल्यादीनां पलं गोजलाढ़के पक्ता पादशेषः
कार्य्यः। पिचुमर्द्दो निम्बः ।
१। वातचक्षुषो । गः ।

२०४ अश्ववैद्यके [३० अध्यायः।
कटुतैलं कषायेण पाचितं चाम्बुनैव तु ।
विडङ्गकल्कसंयुक्तं नस्यार्थे च प्रकीर्त्तितम् ॥ ४० ॥
गैरिकं शृङ्गवेरञ्च अञ्जनं वृहतीफलम् ।
मरिचं पिप्पलीचैव विडङ्गं सैन्धवन्तथा ॥ ४१ ॥
एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।
संस्थाप्य भाजने ताम्रे गवां मूत्रेण भावयेत् ॥ ४२ ॥
बहुशो भावयित्वा तु पुनः श्लक्ष्णं प्रपेषयेत् ।
चूर्णाञ्जनमिदं श्रेष्ठं नेत्ररोगे कफात्मके ॥ ४३ ॥
रक्ताक्षिरोगलक्षणानि ।
रक्ताभिष्यन्दिनेोऽश्वस्य नेत्रं भवति लोहितम् ।
सर्व्वं त्रिभागमद्धं वा स्रावरुग्दाहपीडितम् ॥ ४४ ॥
रक्तस्रावोऽथवा यस्य वाजिनो१ लोचनाद्भवेत् ।
रक्तस्रावाभिधानन्तु नेत्ररोगं समादिशेत् ॥ ४५ ॥
४० । कषायेणेति पूर्व्वोक्तपिप्पल्यादिकषायेण । अत्र विडङ्ग-
कल्कस्य स्नेहपादिको देयः ।
४१ । अञ्जनं सौवीराञ्जनं रसाञ्जनं वा ।
४४। श्रवमुद्ग्राहपीडितमिति न साधुः ॥
१। अद्य वाद्यस्य भ्राजिनः । गः ।

३० अध्यायः ।] नेत्ररोगविवरणम् । २०५
अभिघाताद्भवेऽश्वस्य१ नेत्ररोगः प्रकीर्त्तितः ।
शिरःशस्त्राभिघातश्च२ रक्तसन्धिश्च षण्डकः ॥ ४६ ॥
तच्चिकित्सा ।
चिकित्साञ्चैव वक्ष्यामि यथादृष्टां३ समासतः ।
येन शाम्यन्ति वाहानां रक्तजाश्चक्षुषो रुजः४ ॥ ४७ ॥
ऐन्द्रीं तालीशपत्रञ्च मञ्जिष्ठां मधुकं निशाम् ।
कालानुसारिवां मूर्वी वारिणा सह साधयेत् ॥ ४८ ॥
तेन शीतेन सिद्धेन५ नेत्रमाश्च्योतयेद् भिषक् ।
वर्त्त्यञ्जनमिदं कुर्याद् यथादृष्टमतन्द्रितः६ ॥ ४९ ॥
विभीतफलं लोध्रं काश्मर्य्याश्च फलं तथा ।
मधुकं शर्कराचैव गैरिकं सरसाञ्जनम् ॥ ५० ॥
४८ । ऐन्द्री (राखालशशामूल) । कालानुसारिवा (शिउलि-
छोप) वा (तगरपादुका) ।
४९ । आश्च्योतयेत् आसेचयेत् ।
५० । काश्मरी (गाम्भारी) ।
१ । अभिघातो भवेद् यस्य नेत्ररोगः प्रवर्त्तते । गः ।
२ । शिरोरोगाभिघातश्च रक्तं स्रवति चक्षुषः ॥ खः ।
३ । यथोद्दिष्टं । खः ।
४ । गदाः । गः ।
५ । तेन पृष्टेन शुद्धेन । खः ।
६ । वर्त्त्यञ्जनं ततः कुर्याद्यदुद्दिष्टमिदंबुधैः । खः ।
७ । तथाचैव रसाञ्जनम् । खः ।

२०६ अश्ववैद्यके [१० अध्यायः ।
एतानि समभागानि क्षौद्रेण सह योजयेत् ।
हन्याद्दाहञ्च रक्तञ्च वर्त्तिरेषा जलाम्विता ॥ ५१ ॥
मञ्जिष्ठां हरितालञ्च लोध्रं बालकमेव च ।
रेणुकञ्च तथा कुष्ठमूशीरञ्च मनःशिलाम् ॥ ५२ ॥
पेषयित्वोदकेनैव¹ छायायां परिशोषयेत् ।
जलसृष्टेयमश्वस्य वर्त्तिर्नेत्ररुजापहा ॥ ५३ ॥
पटललक्षणम् ।
अधस्तादुपरिष्टाद्वा पटलं यस्य जायते ।
रुणद्धि नयने सद्यः तथा नैव² क्रमेण च ॥ ५४ ॥
हरितं नीलकं पित्ताद् वाताद्वा³ लोहितं भवेत् ।
ईषत्पीतं घनं शुक्लं⁴ पटलं श्लेष्मसम्भवम् ॥ ५५ ॥
सङ्कीर्णवर्णं विज्ञेयं सन्निपातसमुद्भवम् ।
असाध्यं तं विजानीयात् कृच्छ्रसाध्यमथापि वा ॥ ५६ ॥
५४ । पटलं नेत्ररोगविशेषः । स च चतुर्विधो दृष्टेरावरकच्छ-
दिरूपः । तेषु प्रथमं वाह्यं पटलं रसरक्ताश्रयं । द्वितीयं मांसाश्रयं ।
तृतीयं मेदःसंश्रितं चतुर्थञ्च कालकास्थिसंश्रितम् । तदुक्तं सुश्रुते ।
“तेजोजलाश्रितं वाह्यं तेष्वन्यत् पिशिताश्रितं । मेदस्तृतीयं पटल-
माश्रितं त्वस्थि चापरम्” इति ॥
५६ । सङ्कीर्णवर्णं हरितादिमिश्रवर्णमित्यर्थः ।
१ । पेषयेत्सूदके चैव । गः । ३ । वाताल्लोहितकं भवेत् । गः ।
२ । चैव । खः । ४ । मुक्लं । खः ।

१० अध्यायः ।] . नेत्ररोगविवरणम् । २०७
कृष्णञ्च रक्तजं विद्यात् पटलं शास्त्रकोविदः ।
अत ऊर्द्धं प्रवक्ष्यामि यथायोगं चिकित्सितम् ॥ ५७॥
तच्चिकित्सा ।
पटलेषु च सर्वेषु शिरावेधः प्रशस्यते ।
अश्रुपाते प्रपाणे च ललाटे चैव शंखयोः ॥ ५८ ॥
श्लेष्मजस्य हितं दृष्टमञ्जनं मधुसैन्धवम् ।
पटलस्य गवां मूत्रं क्षौद्रयुक्तञ्च सैन्धवम् ॥ ५९ ॥
तुत्थकं¹ सैन्धवं चैव हरितालं मनःशिलाम् ।
गवां मूत्रेण संपिष्य मरिचञ्च विचक्षणः ॥ ६० ॥
अञ्जयेत् कफजां प्राज्ञो मधुना पटलं भिषक् ।
पटले मांसकीले च चूर्णमेतत् प्रदापयेत् ॥ ६१ ॥
एष एव प्रदातव्यो वातिके घृतसंयुतः ।
पैत्तिके रक्तजे चैव² अत ऊर्द्धं क्रियां शृणु ॥ ६२ ॥
प्रपौण्डरीकं मधुकं शंखं मुक्ता प्रवालकम् ।
एतानि समभागानि जले पिष्ट्वा विचक्षणः ॥ ६३ ॥

६२ । एष योगः इत्यर्थः ।
६३ । शंखादीनां भस्म ग्राह्यम् ।

१ । गोदन्तं । खः ।
२ । चञ्जयेच्चैव तदूर्द्धं । गः ।

२०८ अश्ववैद्यके [३० अध्यायः ॥
वर्त्तिं कृत्वा ततश्चैव शोधयेत्तां विनातपम्¹ ।
ततस्तां सलिलैः पिष्ट्वा अञ्जयेत् पटलं भिषक् ॥६४॥
चिफलां सघताञ्चैव रक्तपित्तसमुद्भवे ।
पटले पाययेदश्वं² विकाले चैव बुद्धिमान् ॥ ६५ ॥
वर्त्मजं मांसकीलञ्च पिडकञ्चैव शस्त्रकैः³ ।
उत्कृत्य⁴ खोभ्रचूर्णेन अञ्जयेत् सैन्धवेन च ॥ ६६ ॥
मुञ्जजालचिकित्सा ।
एकेन मुञ्जमाख्यातं⁵ बहुभिर्मुञ्जजालकम्⁶ ।
क्रिमिभिः पटलान्तःस्थैर्विन्द्या°न्नेत्ररुजादयम् ॥ ६७ ॥
प्रथमं तैलवर्णाभं द्वितीयं स्फटिकप्रभम् ।
रक्ताभञ्च तृतीयञ्च चतुर्थं तैलमुच्यते ॥ ६८ ॥
प्रथमं पटलं साध्यं द्वितीयञ्च तथा भवेत् ।
तृतीयं कृच्छ्रसाध्यं स्याच्चतुर्थं नैव सिध्यति ॥ ६९ ॥
६५। अत्र त्रिफलायाः पलं घृतस्य च तथा एकच पायये-
दित्यर्थः ।
१ । दिनात्यये । खः ।
२ । दापयेत् । ग० । ५ । मुञ्जिकाख्या तु । खः ।
३ । शास्त्रतः । खः । ६ । मुञ्जकाजकम् । खः ।
४ । प्रोञ्छयेत् । खः । ७ । विद्यात् । ग० ।

· १० अध्यायः ।] नेत्ररोगविवरणम् । २०६
तच्चिकित्सा ।
पातयित्वा हयं १ भूमौ कृत्वा चैव सुयन्त्रितम् ।
वर्त्मनी वेधयेत् सूच्या सूत्रे नेत्रं प्रसारयेत् ॥ ७० ॥
कर्पटेनाश्रुवेगन्तु शुष्केनैवापकर्षयेत् ।
स्थापयेद्वाजिनं तन्तु प्रत्यादित्यं विचक्षणः ॥ ७१ ॥
शस्त्रं सूत्रेण संवेष्ट्य तीक्ष्णमाचन्तु २ कारयेत् ।
कृष्णशुक्लाम्बर ३धरे। वेधयेद्वाजिनेाचने ॥ ७२ ॥
अङ्गुष्ठेन ततेा नेत्रं पीडयित्वा समाहितः ।
मुञ्जकं कर्षयित्वा तु जले क्षिप्रं प्रकाशयेत् ॥ ७३ ॥
मुञ्जमुद्धृत्य नेत्रन्तु गोमूत्रेणाऽवसेचयेत् ।
क्षौद्राज्यं पूरितं कृत्वा श्लथवस्त्रेण वेष्टयेत् ४ ॥ ७४ ॥
वहिःप्रलेपं कुर्व्वीत पञ्चवल्कलकेन तु ।
कल्केन घृतयुक्तेन त्र्यहात्पट्टं विमोक्षयेत् ५ ॥ ७५ ॥
७१ । कर्पटेन वस्त्रकेन । प्रत्यादित्यमादित्याभिमुखम् ।
७२ । शस्त्रं उत्पलपत्रं व्रीहिपत्रं वा सूत्रेण संवेष्ट्य तीक्ष्णमात्रं
धारामात्रावशिष्टं कारयेदित्यर्थः ॥
७३ । मुञ्जनिष्काशनन्तरं औषधमाह क्षौद्रेत्यादि ।
१ । ततः । गः । ४ । विशोधयेत् । खः ।
२ । नित्यमात्रम् । गः । ५ । त्र्यहादूर्द्धं प्रमोचयेत् । खः ।
३ । कृष्णशुक्लान्तरे चैव । गः ।
27

२१० अश्ववैद्यके [१० अध्यायः ।
मुञ्जकोक्तविधिः सर्व्वो मुञ्जजाले विशिष्यते ।
रूढव्रणे ततः कुर्य्यात्पूर्वोक्तां पटलक्रियाम् ॥ ७६ ॥
प्रपौण्डरीकं मधुकं तथा लोहितचन्दनम् ।
एभिः कल्कीकृतैस्तैलं पाचितं त्रिफलाम्भसा ॥ ७७ ॥
नस्यं देयमशुद्धे तु तथा चैवापतर्पणम् ।
पिप्पली सैन्धवं शुण्ठी गैरिकं वरुणत्वचः ॥ ७८ ॥
गवोष्ट्रदशना श्चैव फेनश्चौदधिकस्तथा ।
क्षौद्रपिष्टैः समैरेभिरञ्जनं मुञ्जनाशनम् ॥ ७९ ॥
वर्त्मकुन्दचिकित्सा।
विभीतकास्थि सारेण¹ मधुयुक्तेन चाञ्जनम् ।
चक्षुषो यस्य वाहस्य पूयस्रावो विजायते² ॥ ८० ॥
वर्त्मकुन्देति³ यस्य स्यात्तस्य कुर्य्यात् क्रियामिमाम् ।
७७ । तैलस्य प्रस्थः। प्रपौण्डरीकादीनां कल्कः पलचतुष्टयमितः
त्रिफलाक्वाथेन पाच्यः ॥ प्रपौण्डरीकं पुण्डरियेति लोके प्रसिद्धम् ।
७८–७९ । फेनेत्यादि। औदधिकः फेन इति उदधिसम्बन्धीयः
फेनः (समुद्रफेनः) ।
८१ । वर्त्मकुन्दे आदौ शंखादिशिरावेधः, ततो नेत्रधावनं ।
अथ प्रलेपस्य प्रयोगः ।
१ । विभीतकास्थिरेणुभ्यां । खः । ३ । वर्त्मकोऽपि । खः ।
२ । ततोभवेत् । गः ।

३१ अध्यायः ।] शिरोरोगविवरणम् । २११
शंखे चैवाश्रुपाते च ललाटे वेधयेच्छिराम् ॥ ८१ ॥
त्रिफलायाः कषायेण लोध्रयुक्तेन सेवितम् ।
सेचयेत् सततं वैद्यः प्रलेपञ्चैव कारयेत् ॥ ८२ ॥
पञ्चवल्कलकल्केन क्षौद्रयुक्तेन बुद्धिमान् ॥ ८३ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे नेत्ररोगे
त्रिंशोऽध्यायः ।
अथ एकत्रिंशोऽध्यायः ।
वातिकशिरोरोगचिकित्सा ।
वातात्पित्तात् कफाच्चैव सन्निपाताच्च लोहितात् ।
अभिघाताच्च निर्दिष्टः शिरोरोगस्य सम्भवः ॥ १ ॥
अधोमुखस्य दीनस्य¹ मन्दाहारस्य वाजिनः ।
सततं प्रोथमानस्य हृष्टरोमस्य² बुद्धिमान् ॥ २ ॥
८२ । त्रिफलायाः पलदशकं । वारि चतुराढकमितं पाद-
शिष्टं कार्यम् । लोध्रचूर्णस्य पलम् ॥
१ । लोहितात् शोणितात् । वातादिषट्कारणसम्भवात् षड्-
विधः शिरोरोगः । तलक्षणादिकं क्रमेणोच्यते ।
१ । वाहस्य । गः ।
२ । दृष्टज्ञानस्य । गः ।