अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

१५ अध्यायः ।] वेधस्थानकथनम् । १५६
शंखजा चैव विस्राव्या अपाङ्गाद्द्यङ्गुलान्तरे¹ ।
अश्रुपातगता चैव त्यङ्गुले चक्षुषोरधः ॥ १३ ॥
कण्ठे बद्ध्वा दृढं प्राज्ञः शिरां विस्रावयेत्ततः ।
नासिकाया अधस्ताच्च द्यङ्गुले प्रोथजां शिराम् ॥ १४ ॥
ऊर्द्धन्तु द्यङ्गुले चापि बाहुसन्धेर्विचक्षणः ।
उरसश्चाधरे² भागे तथा वै चतुरङ्गुले ॥ १५ ॥
ग्रीवामुत्क्षिप्य दूरन्तु उरो निःसार्य्य वाजिनः ।
औरसीं वेधयेद्वैद्यः शिरां संलक्ष्य तत्त्वतः ॥ १६ ॥
किणजाभन्तरे विद्वान् पारकीमुपलक्षयेत् ।
किणाधो द्यङ्गुले तान्तु त्यङ्गुले चापि वेधयेत् ॥ १७ ॥
ऊर्द्धञ्चैवाक्षिकूटात्तु लालाटीं वेधयेत् शिराम् ।
स्तुवजा चैव वेध्या स्याद्द्यङ्गुले स्तुवसन्धितः ॥ १८ ॥
द्यङ्गुले कर्णमूलात्तु³ कर्णजान्ताडयेद्भिषक् ।
१३ । एतत्तु नेत्रशिरावेधनं सर्वविधपटलमुञ्चकादिनेत्ररोगशा-
न्त्यर्थम् ॥
१६ । उरोगतरक्तदोषशान्त्यर्थं औरशीशिरावेधनम् । एवं स्तुव-
मन्येषिकाकूर्चतलकचकोष्ठपृष्ठापाण्ड्युरपुच्छ।दिशोणितजनितपीडा-
शान्त्यर्थं तत्तत्स्थानीयाशिरावेधः क्रमेणोक्तः ॥
१७ । पारकीमिति पाठो न सङ्गच्छते ।
१ । वंशाद्यर्द्धाङ्गुलान्तरे । खः ॥ ३ । कर्णमूलन्तु । गः ।
२ । ह्यावर्त्तादधरे भागे ॥ खः ।

१६० अश्ववैद्यके [१५ अध्यायः ।
वेधव्या चैव मन्या तु ग्रीवामध्यगता शिरा ॥ १८ ॥
ऊर्द्धं कूर्च्चात्तु वेधव्या ईषिका चतुरङ्गुले ।
अङ्गुलैः षट्प्रमाणैस्तु¹ अधस्ताच्चैव जानुनः ॥ २० ॥
षडङ्गुलं खुरादूर्द्धं कूर्च्चां वेधयेच्छिराम् ।
रोमान्त्या² चैव वेधव्या द्यङ्गुले खुरसन्धितः ॥ २१ ॥
मण्डूकाग्रञ्च संशोध्य तलजां वेधयेद्बुधः ।
कक्षजा चैव वेधव्या कक्षात्तश्चतुरङ्गुले ॥ २२ ॥
वामदक्षिणभागेतु नाभिजा³ष्टाङ्गुलान्तरे ।
कोष्ठजां ताड़येद्वैद्यः शिरां शस्त्रेण बुद्धिमान् ॥ २३ ॥
पृष्ठजामासनाभ्यासे द्यङ्गुलेनैव पार्श्वयोः ।
बद्ध्वा कर्पटकं यत्र⁴ शिरां विस्रावयेद्बुधः ॥ २४ ॥
ऊरुसन्धेरधस्तात्तु विसृज्य चतुरङ्गुले ।
ऊरुकाभ्यन्तरे चैव अपाण्डीं वेधयेच्छिराम् ॥ २५ ॥
जङ्घासन्धेरधश्चैव स्थौरिकीं चतुरङ्गुले ।
द्यङ्गुले पुच्छमूलाच्च पुच्छजां ताड़येच्छिराम् ॥ २६ ॥
पश्चात्कायसमुत्थानां शिराणां जानुनोरधः ।
तलजानाञ्च कर्त्तव्यं प्राक् प्रयुक्तञ्च वेधयेत् ॥ २७ ॥
सर्व्वेषां शोणितप्रस्थं गालयेच्छास्त्रकोविदः ।

१ । अङ्गुलैकप्रमाणैः । ख । ३ । नाभितः । खः ।
२ । रोमान्त्यस्यैव वेध्यः स्यात् । खः । ४ । यन्त्रं । गः ।

२१ अध्यायः ।] वेधस्थानकथनम् । १६१
गुरुलाघवदोषेण बहु चैवाल्पमेव च ॥ २८ ॥
वामाङ्गुष्ठेन संपीड्य सिरां शस्त्रेण ताड़येत् ।
श्रान्तं भीतं कृशं वृद्धं बालञ्चैव न वेधयेत् ॥ २६ ॥
प्रदेशे लोमशे नित्यं लोमान्युत्पाट्य१ वेधयेत् ।
प्रमाणार्थञ्च पात्रेण रक्तं गृह्णाति बुद्धिमान् ॥ ३० ॥
तालुशंखहनुप्रोथललाटस्तनकर्णजाः२ ।
कृत्वा यवसमं शस्त्रं शिरा विस्रावयेद्बुधः ॥ ३१ ॥
उरोजां पेचिकाञ्चैव कूर्च्चजां कोष्ठजां तथा ।
अर्द्धाङ्गुलेन शस्त्रेण तलजाञ्चैव ताड़येत् ॥३२॥
औपाण्डीं३ स्थौरिकीं वापि कक्षकोष्ठभवां तथा ।
पूर्व्वोक्तेनैव शस्त्रेण पुच्छजामपि ताड़येत् ॥ ३३ ॥
अङ्गुलं प्रक्षिपेच्छस्त्रं पृष्ठजायां तथैव च ।
बाहुजायाञ्च मन्यायां वेधकाले विचक्षणः ॥३४॥
सूत्रकेण४ च संवेष्ट्य मुखं शस्त्रस्य बुद्धिमान् ।
यथाप्रमाणं संस्थाप्य ततो विस्रावयेत् शिराम् ॥ ३५ ॥
असम्यक् ताड़िते भीते वाहे वा विषमस्थिते ।
क्षीणासृक्-शिशिरे तोयादुत्थिते५ च विशेषतः ॥३६॥
न वहन्ति सिरा ह्येवं तस्मात् कार्य्या६ प्रतिक्रिया ।
१ । उत्कृत्य । खः । ४ । माषकेण च । गः ।
२ । स्तुवकर्णजाः । खः । ५ । तोये दुःस्थिते । गः ।
३ । अपाण्डीं । खः । ६ । कर्म्मणा । खः ।
21

१६२ अश्ववैद्यके [१६ अध्यायः।
हयस्य वमनं नास्ति तथा चैव विरेचनम्।
वमनं रेचनं नास्ति रक्तस्रावणमुत्तमम् ॥ ३७॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे शिरावेधे
पञ्चदशोऽध्यायः।
अथ षोडशोऽध्यायः।
नेत्रनिर्माणविवरणम्।
अथानुवासनविधिस्तथैवास्थापनस्य च।
प्रवक्ष्यामि यथायोगं शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना ॥ १॥
काष्ठैर्दण्डैरयोभिश्च शृङ्गवंशनलादिभिः।
द्वादशाङ्गुलदीर्घन्तु परिणाहे षडङ्गुलम् ॥ २ ॥
कोलास्थिमात्राच्छिद्रन्तु कुर्यान्नेत्रं विचक्षणः।
मूलादनुक्रम' श्लक्ष्ण मसृणन्तु विशेषतः ॥ ३ ॥
त्यक्त्वाङ्गुलानि चत्वारि कर्णिकान्तस्य कारयेत् ।
पुटकस्य प्रबन्धाय मूले द्वे चापि कर्णिके ॥ ४ ॥
४। कर्णिकान्तस्य नेत्रपुष्करप्रान्तस्य मूले चत्वारि अङ्गुलानि
त्यक्त्वा पुटकस्याच्छादनस्य प्रबन्धाय बन्धनाय द्वे कर्णिके च कारयेत् ॥
१। अनुक्रमे दच्क्ष्णो मसृणन्तु । गः। २ । यस्थिकान्तस्य । गः।

१६ अध्यायः।] अनुवासनविवरणम्। ४६३
अनेनास्थापनं कुर्यादनुवासनमेव च।
यथायोग्यं१ भिषक् प्राज्ञः सर्व्वरोगोपशान्तये ॥ ५ ॥
अनुवासनविवरणम्।
त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्तरात्रमथापि वा।
भोजयित्वा हयं प्राज्ञो रसस्नेहभोजनैः ॥ ६ ॥
भोजितं भोजनाक्तेन दिनान्ते चानुवासयेत् ।
निरूहयेदनाहारमपराह्णे विचक्षणः ॥ ७॥
त्रिभिर्वारैः प्रदातव्यो निरूहः शास्त्रकोविदैः ।
ईषत्तीक्ष्णः प्रयोक्तव्यः२ प्रथमं पुटकोविदैः३ ॥ ८ ॥
द्वितीयश्च तृतीयश्च तीक्ष्णौ चैव प्रकीर्त्तितौ ।
एवमास्थापिते वाहे निवृत्ते च निरूहणे ॥९॥
क्षीरस्य पुटकं पश्चादेकं दद्याद्विचक्षणः ।
ततो विस्त्रावयेद्वैद्यस्त्वेकवारं तुरङ्गमम् ॥ १० ॥
विस्त्रावितं स्नापयित्वा पायसैर्भोजयेत्ततः४ ।
स्नेहानुवासनं तस्य विकाले५ च प्रदापयेत् ॥ ११ ॥
५। आस्थापनम् आस्थापनवस्तिम् ।
७ भोजनाक्तेन द्रव्येणेति शेषः ।
८। पुटकः। (पिच्किरि)।
१। यथायोगं। खः। ३। पुटको बुधैः। गः।
२। प्रदातव्यः। खः। ४। भोजयेत्पाययेत्ततः। गः।
५। दिकाले। गः।

१६४ अश्ववैद्यके [१६ अध्यायः ।
स्तोका दूर्व्वा क्षुधार्त्ताय तस्यां रात्रौ हिता स्मृता ।
त्र्यहं वापि हितं दृष्टं भोजनं सानुवासनम् ॥ १२ ॥
यथाकालं यथाव्याधि भोजनं संप्रदापयेत् ।
एवं रोगाः प्रशाम्यन्ति वाजिनां देहसम्भवाः ॥ १३ ॥
निरूहविवरणम् ।
पञ्चमूलद्वयं दन्ती कुष्ठञ्चैव शतावरी¹ ।
अनन्ता चिवृता श्यामा बले द्वे च पुनर्णवा ॥ १४ ॥
गुडूची गोक्षुरं विम्बी कुक्कुटैरण्डवासकाः ।
यवाः कुलत्था वदरं तथारग्वधशिग्रुकम् ॥ १५ ॥
एतान्यादाय सर्व्वाणि यथालब्धानि वा पुनः ।
मूलानि सलिले क्षिप्त्वा क्वाथयित्वा विचक्षणः ॥ १६ ॥
पादशेषं कषायेण निरूहं संप्रदापयेत् ।
द्विपञ्चमूलीनिःक्वाथः सः प्रधाने निरूहणे ॥ १७॥
१४-१७। पञ्चमूलद्वयं विल्वादिवशमूलं । अनन्ता (अनन्तमूल)
श्यामा (श्यामालता) चिवृत् (तेउड़ी) बले द्वे दूति श्वेता पीता
च (वेलेड़ा)। विम्बी (तेलाकुचा)। कुक्कुटा (छिपकली)।
एषां पञ्चमूलद्वयादिशिग्रुपन्तानां समस्तानां यथालब्धानां वा द्रव्याणां
मूलानि मिलित्वा दशपलानि चतुराढ़कमिते जले पक्त्वा पादशेषः
क्वाथः कर्त्तव्यः। एतस्याढ़केन कषायेण निरूहयेत्।
१ । पाठा दन्ती चैव शतावरी। खः ।
२। द्विपञ्चमूली निःक्वाथ्य सप्रधाना। खः ।

२६ अध्यायः।] निरूहविवरणम्। १५५
कषायं खरसञ्चैव गोमूत्रं काञ्जिकन्तथा ।
कल्कञ्चैव प्रदातव्यं भेषजैर्व्वक्ष्यमाणकैः ॥ १८ ॥
चिफला मधुकं रास्ना मदनं गौरसर्षपाः ।
एला चिकटुकं कुष्ठं शतपुष्पा हरेणुकम् ॥ १९ ॥
हरिद्रे द्वे समञ्जिष्ठे¹ तथा लवणपञ्चकम् ।
यथाप्राप्तं समस्तं वा वर्गमेतं प्रदापयेत् ॥ २० ॥
कफोल्बणेषु रोगेषु तथा वातोल्बणेषु च ।
निरूहः संप्रदातव्यस्तुरङ्गस्य विपश्चिता ॥ २१ ॥
कषाये कल्कमालोड्य निरूहं संप्रदापयेत् ।
नैवात्यन्ततनुं² धीमान् नैवात्यन्तघनं तथा ॥ २२ ॥
पित्ते निरूहः कर्त्तव्यः क्षीरेणेक्षुरसेन वा ।
सिन्धुसर्पिःसमायुक्तः शर्करामधुसंयुतः ॥ २३ ॥
१८। तुरङ्गानां कफोल्बणेषु वातोल्बणेषु वा रोगेषु एष निरू-
हो देयः । चिफलादीनां समस्तानां यथालब्धानां वा कषायार्थं
दशपलानि कल्कार्थञ्च पलं यथासंख्यं ग्राह्यम् । अथ चतुराढ़के
जले पक्त्वा पादावशिष्टे कषाये उक्तं कल्कं मिश्रयित्वा निरूहो देयः।
एवञ्च खरसगोमूत्रकाञ्जिकानां प्रत्येकमाढ़के प्रत्येकं चिफलादि कल्क-
पलं मिश्रयित्वा निरूहो देयः । एष चतुर्विधो निरूहः ॥
२३। पित्ते निरूहमाह पित्तइत्यादि । इक्षुरसस्य क्षीरस्य वा-
ढ़कं सैन्धवस्य पलं घृतस्य च प्रस्थः । मधुनः शर्करायाश्च पलं पलम् ॥
१ । दे च मञ्जिष्ठा । गः । २ । नैवात्यन्तं ततो । गः ।

१६६ अश्ववैद्यके [१६ अध्यायः ।
चतुर्वर्षस्य वाहस्य गुदे नेत्रं प्रवेशयेत् ।
चतुरङ्गुलं भिषक् प्राज्ञो वाजिशास्त्रविशारदः ॥ २४ ॥
द्वे च¹ द्विवर्षजातस्य त्रिवर्षे चाङ्गुलत्रयम् ।
षाण्मासिके² वर्षजाते एकमेवाङ्गुलं भवेत् ॥ २५ ॥
उदङ्मुखं प्राङ्मुखं वा कृत्वा वाहं सुयन्त्रितम् ।
घृताभ्यक्तेन हस्तेन पुरीषमपकर्षयेत् ॥ २६ ॥
स्वयं³ कृत्वा पुरीषे वा दद्याच्चैवानुवासनम् ।
निरूहश्च प्रदातव्यः पुच्छं नीत्वा प्रदक्षिणम् ॥ २७ ॥
दद्रुशोफकफश्वासग्रहणीकुष्ठरोगिणाम् ।
तृषार्त्तस्य⁴ च गर्भिण्याः कृशवृद्धस्य वाजिनः ॥ २८ ॥
क्षुत्तृष्णाश्रमयुक्तानां मद्यं पीतवतामपि ।
वर्जितो वाजिनां वस्तिस्तथाश्वे व्याधिपीडिते ॥ २९ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे निरूहा-
नुवासने षोडशोऽध्यायः ।
२४-२५। अश्वानां वयोविशेषेण नेत्रप्रवेशननियममाह चतु-
वर्षस्येत्यादि ।
२६-२७। कथं निरूहयेत्तदाह उदङ्मुखमित्यादि ।
२८-२९ । येषां निरूहनिषेधस्तदाह दद्वित्यादि ।
१ । द्वये । गः ।
२ । षण्मासे वर्षजाते च । खः । ३ । स्वायं । खः ।
४ । क्षुधार्त्तस्यचगर्भिण्याः क्रुद्धवृद्धप्रवासिनाम् । खः ।

[ १६७ ]
अथ सप्तदशोऽध्यायः।
───•:0:•───
नस्यविधिः।
ऊर्द्धं^१ वक्त्रस्य दोषोऽस्ति' तथाचाधोमुखस्य च ।
तस्मान्नस्यं तुरङ्गस्य ईषदुन्नाम्य दापयेत् ॥ १ ॥
वामाङ्गुष्ठेन संपीड्य एकं नासापुटं बुधः ।
दद्यान्नस्यं तुरङ्गस्य लघुहस्तः सुमाचया ॥ २ ॥
नाड्यातिश्लक्ष्णया^२ वैद्यो यथा नोद्विजते हयः ।
अन्यथा जायते शीघ्रं नाडीव्यापत् सुदारुणा ॥ ३ ॥
तीक्ष्णैर्वा पूरये^३न्नाड्या देयं नस्यं विजानता ।
चन्दनाशीरयष्ट्याह्वक्षीरतोयैः सशर्करैः^४ ॥ ४ ॥
नस्यं दद्याद् भिषक् प्राज्ञो नाद्या दोषहिताय वै ।
१ । नासाग्राह्यं यदौषधं तन्नस्यं । तच्च द्विविधं रेचनं स्नेहनञ्च ।
तयोः रेचनं कफादीनां कर्षणम् । स्नेहनं बृंहणञ्चेति । तदुक्तं परि-
भाषायां “नस्यभेदो द्विधा प्रोक्तो रेचनं स्नेहनं तथा । रेचनं कर्षणं
प्रोक्तं स्नेहनं बृंहणं मतम् ॥ नस्यं तत्कथ्यते धीरैः नासाग्राह्यं यदौ-
षधम् । नावनं नस्तकर्म्मेति तस्य नामद्वयं मतम्”—इति ॥
२ । अथ कथं नस्यं प्रयोज्यं तदाह । वामाङ्गुष्ठेनेति । सुमाचया
कर्षमितेनेत्यर्थः ।
───────────────────────────
१ । ऊर्द्धं वक्त्रे च दोषः स्यात् । खः ।
२ । दद्यात् श्लक्ष्णतया वैद्यः । गः ।
३ । परया । खः ।
४ । क्षीरतोयैस्तु दापयेत् । गः ।

१६८ अश्ववैद्यके [१७ अध्यायः ।
शरत्कालोचिताः कार्याः स्नानपानादिपूर्व्विकाः ॥ ५ ॥
क्रियाः सर्व्वाः समासेन वाजिनां हितमिच्छता ।
वाते स्निग्ध' कफे चोष्णं पित्ते वै स्वादुशीतलम् ॥ ६ ॥
कफे रूक्षञ्च तीक्ष्णञ्च नस्यं प्रोक्तं तपोधनैः ।
चिवट्‌चूर्णं तथा तैलसर्पिषा वसया तथा ॥ ७ ॥
स्निग्धमेतत् स्मृतं नस्यं वाते वापि प्रशस्यते ।
जीवनीयौ समधुकौ शर्कराक्षीरवारिणा ॥ ८ ॥
५। शरत्कालिकं नस्यमाह नकुलः,—“शिलाचन्दनतोयादि-
स्त्रिक्काक्षाणि ? वाजिनां । शर्करामाक्षिकं सैरं पटोलं पलसम्मितम् ॥
नस्यं शरदि सप्तीनां जायते रोगशान्तये”—इति ।
६। नकुलोऽपि वाताद्यधिके स्निग्धादिनस्यमाह,—“देयं वा-
ताधिके स्निग्धं रौक्षं तिक्तं कफाधिके । पित्ताधिके तु मधुरं तुरङ्गे
संप्रयोजितम्” ॥ एषां द्विपञ्चाशत् श्रेष्ठं, अष्टोत्तरविंशति मध्यमं,
षड्विंशत्यधमं नस्यं नकुलेन प्रयोजितम् ॥
७। वाते स्निग्धं नस्यमाह चिवदिति । चिवट्‌चूर्णस्य कर्षः तैल-
घृतवसानां कुडवार्द्धं संमिश्य देयम् । वातेऽपि नस्यमाह नकुलः,—
“शुण्ठी घृतञ्च दुग्धञ्च रजःसारं तथैव च। वातदोषविनाशाय नस्य-
मेतत् प्रयोजयेत्”—इत्यादि ॥
८। पित्ते नस्यमाह जीवनीयाविति । जीवकर्षभकौ मेदामहामेदे
च। मधुकं (यष्टिमधु) । अत्रापि नकुलः,—“माक्षिकं शर्करामिश्रं
चन्दनं केशराणि च। नस्योऽयं वारिणा सद्यः पित्तनाशकरः सदा” ॥

पातेऽपि नस्यमाह स एव, - "गुडूची शुण्ठी मुस्ता च तगरं Line 13:सितसर्षपम् । सन्निपाते तु नस्योऽयं वारिणा क्रमकारकः ॥ कुंकुमं Line 14:सघृतं चैव माक्षिकं सितसर्षपाः । सन्निपाते सपित्तेऽयं नस्यः Line 15:स्याज्जीवरेचकः ॥ अभया पुत्रिणी एला एला लाक्षा शतावरी । Line 16:सन्निपातेऽनिलाधिक्ये नस्योऽयं चेमकारकः ॥ मरिचं पिप्पलीमूलं Line 17:वचाशारङ्गिकाभयः । सन्निपाते कफाधिक्ये नस्यं सप्रेः सुखप्रदम्"- Line 18:इति ॥ Line 19:22`

Let's double check १७ अध्यायः ।]:
Wait, is the digit in header १० or १७?
Look at the left: १७ अध्यायः ।]. The digit ७ is clear.
Wait,

[ १७० ]
अथाष्टादशोऽध्यायः ।
स्वेदविधानः ।
यच्च क्वाथेन यः स्वेदो गुरुः स्वेदः स उच्यते ।
वालुकापुटकैः स्वेदः पुटस्वेद उदाहृतः ॥ १ ॥
शकृता महिषाश्वानां गोमयेन तथैव च ।
अग्नितप्तेन यः स्वेदः शङ्करस्वेद उच्यते ॥ २ ॥
अतसीभिः शणैर्माषैर्बीजैः काश्मर्य्यसम्भवैः ।
गोधूमैस्तिलयवैश्चैव कुलत्थैर्धान्यसम्भवैः ॥ ३॥
वर्षाभूगोक्षुरैरण्डैर्धान्याम्लक्वथितैः समैः ।
सर्व्ववातहरः स्वेदः पुटाख्यो गात्रसम्भवः ॥ ४ ॥
सुतप्तकाञ्जिकैः स्विन्नं वृषं बद्ध्वा पुटं भिषक् ।
तुषस्वेदं तुरङ्गस्य धान्यैर्वापि प्रदापयेत् ॥ ५ ॥
कफे रूक्षं प्रशंसन्ति स्वेदं शास्त्रविदो जनाः ।
आभ्राज्य वाते तैलेन सर्पिषा वा प्रदापयेत् ॥६॥
३ । अतसी (मसिना) । काश्मर्य्यसम्भवैः गाम्भारीजातैः बीजै-
रिति शेषः । (गामारवीज) । वर्षाभूः पुनर्नवा (श्वेतपुन्या) । धान्या-
म्लक्वथितैः काञ्जिकपाचितैः। अतस्यादीनां समो भागो ग्राह्यः ॥

१८ अध्यायः।] स्वेदविवरणम् । १७१
वातश्लेष्मणि वाते वा कफे वा स्वेद उच्यते ॥ ७ ॥
पित्तरोगातुरः श्रान्तः क्षुधार्त्तश्च पिपासितः ।
अस्वेद्यः कीर्त्तितो वाजी वडवा चैव गर्भिणी ॥ ८ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे स्वेदवि-
धानेऽष्टादशोऽध्यायः ॥
अथैकोनविंशोऽध्याय ।
स्नेहप्रयोगः ।
स्नेहप्रयोगो द्विविधः पिण्डः पेयश्च१ वाजिनाम् ।
पिण्डो भोजनसंयुक्तः पाने पेयः स उच्यते ॥ १ ॥
शरत्काले प्रधानस्तु प्रयोगः सर्पिषो मतः ।
हेमन्ते शिशिरे चैव तैलस्य समुदाहृतः ॥ २ ॥
पलपञ्चकमारभ्य त्रीणि त्रीणि विवर्द्धयेत् ।
पूर्णः प्रस्थो भवेद्यावदश्वपाने२ त्वयं विधिः ॥ ३ ॥
३। प्रथमदिने पलपञ्चकमारभ्य प्रतिदिनं यावत्-प्रस्थपूरणं पल-
त्रयमात्रं वर्द्धयेत् । अश्वपान इति वाजिघृतपानविषये ॥
१। पानश्च। खः । २। अच्छपाने। गः ॥

१७२ अश्ववैद्यके [१८ अध्यायः।
अश्वपानाच्च१ दातव्यमर्द्धं स्नेहस्य पण्डितैः।
प्रभाते वा विकाले वा पिण्डं दद्याद्भिषक् तथा ॥ ४ ॥
एकेनाह्ना न दातव्यं प्रस्थादूर्द्धं घृतं बुधैः।
आढकादपरो नैव प्रयोगस्तस्य शस्यते ॥ ५ ॥
त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्तरात्रमथापि वा।
दशाहं द्वादशाहं वा दद्यात् स्नेहं निरन्तरम् ॥ ६ ॥
क्षुधिते यवसं दूर्व्वां तस्मै दद्याद्विचक्षणः।
सुखोष्णं सलिलञ्चैव प्रशस्तं परिकीर्त्तितम् ॥ ७ ॥
स्निग्धता सर्व्वगात्राणां वर्चः स्निग्धमसंहतम्।
सम्यक्स्निग्धस्य वाहस्य उत्साहश्चैव जायते ॥ ८ ॥
अरुचिर्दीनता चैव पादानां श्वयथुस्तथा।
अतिभिन्नपुरीषञ्च अतिस्निग्धस्य लक्षणम् ॥ ६ ॥
अस्निग्धस्य२ भवेद्वर्चो रूक्षवर्त्तितमेव३ च।
तस्मै वातो भिषक् प्राज्ञः पुनः स्नेहं प्रदापयेत् ॥ १० ॥
सम्यक्स्निग्धं प्रशंसन्ति मुनयः शास्त्रकोविदाः।
अतिस्निग्धश्च रूक्षश्च द्वावेतौ निन्दितौ स्मृतौ ॥ ११ ॥
४। अश्वपानाच्चेत्यत्र अश्वपानायेति पाठः साधीयान् ।
५। यस्मिन्दिने घृतप्रस्थो दीयते तस्मिन्दिने द्रव्यान्तराणा
माढकादूर्द्धं न देयमित्यर्थः॥
१। अश्छमानाच्च । गः। ३। बद्धचर्चितम्। गः॥
२। अतिस्निग्धं। खः॥

१६ अध्यायः ।] स्नेहविवरणम् । १०३
अतिस्निग्धस्य वाहस्य कुर्य्याच्चैव विचक्षणः ।
भोजनैः प्रतिपानैश्च वक्ष्यमाणैरनन्तरम् ॥ १२ ॥
सुरालवणसंयुक्तं प्रातर्दद्याद्विचक्षणः ।
यवागूभोजनञ्चैव विकाले तक्रसंयुतम्¹ ॥ १३ ॥
मुद्गाश्च भोजने देयास्तक्रेणाम्लेन मर्द्दिताः ।
एतत्त्र्यहं प्रकर्त्तव्यं पञ्चाहं वा भिषग्वरैः ॥ १४ ॥
एवं विरूक्षितानान्तु शुष्कघासैकवर्त्तिनाम् ।
कायाग्नेर्जायते वृद्धिः स्वल्पाम्भश्चापि वाजिनाम् ॥ १५ ॥
तैलं क्षारेण संयुक्तं प्रावृट्काले प्रदापयेत् ।
क्षीरयुक्तं शरत्काले हेमन्ते सुरया युतम् ॥ १६ ॥
शिशिरे लवणैर्युक्तं वसन्ते त्रिफलान्वितम् ।
वारिणा द्विगुणेनैव ग्रीष्मकाले² प्रशस्यते ॥ १७ ॥
अपक्वं नैव दातव्यं पाने स्वस्थेषु वाजिषु ।
समीक्ष्य दोषं पक्वञ्च तैलं दद्याद्विचक्षणः ॥ १८ ॥
आमं दत्तं गुदे तैलमभिष्यन्दाय जायते ।
तस्माद्दद्याद्विशेषेण स्नेहं³ वस्तौ विपाचितम् ॥ १९ ॥

१६ तैलं पलाष्टकम् । क्षारस्य च षट्तोलकं मात्रा ॥
१७ । लवणस्य पलं । त्रिफलायाश्च मिलितं पलं ॥

१ । तक्रसंस्कृताम् । खः ॥ ३ । स्नेहवस्तिविपश्चितः । गः ॥
२ । ग्रीष्मेचापि । गः ॥

१७४ अश्ववैद्यके [२० अध्यायः ।
मन्दकोष्ठानले वाहे स्थूले चातिकृशे तथा ।
स्नेहपानं न दातव्यं व्यायामेन च योजिते ॥ २०॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे स्नेहप्रयोगे
एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥
अथ विंशोऽध्यायः ।
तैलविधानः।
मधुकादितैलम् ।
मधुकोशीरयष्ट्याह्वरक्तचन्दनपद्मकैः ।
श्रीपुष्पधातकीलोध्रमञ्जिष्ठाचन्दनैः समैः ॥ १ ॥
कल्कीकृतं पचेत्तैलं गोक्षीरेण समन्वितम् ।
पित्तदोषविनाशाय मधुकाद्यभिधानकम् ॥ २ ॥
चित्रत्सपिः ।
सर्पिस्तैलं वसां चैव एकीकृत्य विचक्षणः ।
१। मधुकं (मौल) । उशीरं (गन्धवेणा) । यष्ट्याह्वं (यष्टिमधु) ।
पद्मकं (पद्मकाठ) । श्रीपुष्पं (लवङ्ग) । धातकी (धाइफुल) । अत्र
चन्दनं श्वेतचन्दनं । तैलस्य प्रस्थः । मधुकादीनां मिलित्वा कुड़वः ।
दुग्धं च तैलसमं देयम् ॥
३—४ । सर्पिस्तैलवसानां मिलित्वा प्रस्थः । दशमूलस्य कल्कः

२० अध्यायः।] तैलविधानम् । १७५
दशमूलकषायेण तत्कल्कैः पाचयेद्भिषक् ॥ ३ ॥
मृदग्निना वृहताख्यं नस्यपानादिकामिकम्।
वातव्याधिविनाशाय कीर्त्तितं यत्तपोधनैः ॥ ४ ॥
प्रसारणीतैलम् ।
शतं शतं पलानान्तु प्रसारण्याश्वगन्धयोः।
दशमूलशतञ्चैव काथयित्वा विचक्षणः ॥ ५ ॥
माषपर्ण्यः पलं वापि मुङ्गपर्ण्याः पलं तथा।
सैन्धवस्य पले द्वेतु¹ चित्रकस्य तथैव च ॥ ६ ॥
पिप्पलीनां तथा मूलं प्रसारण्याश्च बुद्धिमान्।
यवक्षारञ्च गृह्णीयाद् बुधो द्विपलिकं तथा ॥ ७ ॥
पलैकं² चाष्टवर्गन्तु कल्कार्थे संप्रयोजयेत्।
पूर्व्वोक्तेन कषायेण दधिक्षीरतुषोदकैः॥ ८॥
कुड़वमितः। दशमूलस्य काथ्यस्य मिलितं शरावद्वयं । काथार्थं
वारि (३२ शराव) पादावशिष्टं कर्त्तव्यम्। अथ कल्केन सहैकत्र
पाचवित्वा स्नेहपाकविधानेन साध्यम् ॥
५-८ । तिलतैलं शरावचतुष्टयं (४ से) । काथद्रव्यं—प्रसारण्या-
दीनां त्रयाणां प्रत्येकं पलशतं । अथ काथार्थं वारि प्रत्येकं ४०० पलं ।
पादावशिष्टं कृत्वा तेन काथेन पृथक् पृथक् पाच्यं । तथा दध्ना दधि-
मस्तुना, क्षीरेण, तुषोदकेन च प्रत्येकं तैलसमानेन माषपर्ण्यादीनां
१ । दञ्जदेतु । खः ॥ २ । पलिकं । खः ॥

१७६ अश्ववैद्यके [२० अध्यायः।
पचेत् प्रसारणीतैलं भिषग्विद्वान् समाहितः।
वातरोगेषु१ सर्व्वेषु हितं भेषजमुत्तमम्॥ ९॥
दशमूलस्य कल्केन तत्कषायाम्बुकाञ्जिकैः।
लवणैः संयुतं तैलं पचेद्वातविनाशनम्॥ १०॥
तुल्याभ्यां घृततैलाभ्यां विहृतोक्तैश्च भेषजैः।
मिश्रकं साधयेत्तैलं वसातैलेषु२ मध्यमम्॥ ११॥
अपक्कं यमकं३ प्रोक्तं घृतं तैलसमीरितम्।
पाने वस्तौ तथाभ्यङ्गे वातरोगेषु शस्यते॥ १२॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे तैलवि-
धाने विंशोऽध्यायः॥२०॥
कुट्टितेन कल्केन च सह तैलं साधयेत्। पाकप्रणाली-आदौ तैलं मूर्च्छ-
यित्वा प्रसारण्यादीनां प्रत्येकं काथेन सह कल्कं भोजयेत्। ततः क्षीरा-
दीनि भोजयित्वा पाकशेषं कुर्य्यात्। क्षीरे दिरात्रं सरसे त्रिरात्रं तक्रा-
रण्णालादिषु पञ्चरात्रमिति नियमात् क्षीरं भोजयित्वा द्विरात्रं दधि-
मस्त्वारनालञ्च भोजयित्वा पञ्च पञ्च वासरान् संस्थापयेत्। अष्टवर्ग इति
जीवकर्षभककाकोलीक्षीरकाकोलीमेदमहामेदद्विऋद्धिकानि अष्टौष-
धान। तदुक्तं, — “जीवकर्षभकौ मेदे काकोल्याद्वृद्धिवृद्धिके। अष्ट-
वर्गोऽष्टभिर्द्रव्यैः कथितश्चरकादिभिः”—इति परिभाषा॥
१। रोगेषु चैव सर्व्वेषु। गः॥ ३। मध्यम्। गः॥
२। सिद्धं तैलेन मध्यमम्। गः॥

[ १७७ ]
अथैकविंशोऽध्यायः ।
घृतविधानः ।
पञ्चतिक्तघृतम् ।
वासानिम्बकरञ्जानां सप्तपर्णीपटोलयोः ।
साधयेत् क्वाथकल्काभ्यां पञ्चतिक्तघृतं बुधः ॥ १ ॥
करञ्जाद्यं घृतम् ।
करञ्जोशीरमधुकैः श्यामाचन्दनपद्मकैः ।
त्रायमाणा शटी मूर्वी पटोलातिविषैः समैः ॥ २ ॥
एतैः सर्व्वैस्तथा सार्द्धं त्रिचतुःपञ्चसम्मितैः ।
कल्कीकृतैः पचेत् सर्पिस्त्रिफलाया रसेन तु ॥ ३ ॥
पित्तदोषापहं हृद्यं बलतेजोविवर्द्धनम् ।
करञ्जाद्यमभिधानन्तु जीवनं वृंहणं भिषक्१ ॥४॥
१ । कल्कार्थं वासादीनां प्रत्येकं पलं, क्वाथार्थं च प्रत्येकमष्ट-
पलम् । वारिः ३२ शरावाः । स्नेहस्य च प्रस्थः ॥
२-४ । घृतस्य प्रस्थः। क्वाथार्थं त्रिफलायाः शरावचतुष्टयं, वारि च
(३२ श) । पादावशेषेण क्वाथेन सह करञ्जादीनां मिलित्वा पलच-
तुष्टयं कल्कीकृत्य घृतं पाच्यम्॥ त्रायमाणा वलालता। अतिविषं
(आतरुच्) । नकुलोऽप्यत्र सप्तविंशतिकं घृतमाह, - “शिलाजतुविशाला
१। जीवयेत्तु हयं भिषक् । गः ॥
23

१७८ अश्ववैद्यके [२१ अध्यायः ।
द्वितीयं पञ्चतिक्तं घृतम् ।
पटोलं वासकं निम्बं गुडूची कण्टकारिका ।
एषां दशपलान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ५ ॥
त्रिफलायाः पलान्यष्ट तत्रैव¹ दापयेद्भिषक् ।
चतुर्भागावशेषन्तु कषायमवतारयेत् ॥ ६ ॥
घृतप्रस्थं प्रदातव्यं चूर्णस्य पलद्वयम् ।
कासे श्वासे च हिक्कायां गलगण्डार्दितेषु च ॥ ७॥
ये चान्ये कफजाः केचित् रोगा वातप्रकोपजाः ।
पैत्तिका द्वन्द्वजाश्चापि तथा वै सन्निपातजाः ॥ ८ ॥
एतानपि निहन्त्याशु पञ्चतिक्तमिदं घृतम् ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे घृतवि-
धाने एकविंशोऽध्यायः ॥
च पद्माख्यं नागकेशरम् । लाक्षाच द्राकमूलञ्च निम्बद्वयसमन्वितम् ॥
घृतं समांशकं देयं सप्तविंशतिकं विदुः"-इति ॥
१ । क्षुण्णं तत्रैव दापयेत् । गः ॥