अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

१९२ अश्ववैद्यके [१२ अध्यायः ।
अनुवासनसंज्ञौ तु निरूहास्थापने स्मृतौ ।
वस्तिसंज्ञा समुद्दिष्टा एषामेव तपोधनैः ॥ ७५ ॥
घ्राणमार्गेण यच्चूर्णं प्रेर्य्यते मुखवायुना ।
प्रधमनं तद्विख्यातं धावनं क्षालनं स्मृतम् ॥ ७६ ॥
काष्ठहारिकगोपालमालाकारवनेचरान् ।
दृष्ट्वा नामानि जानीयात् भेषजानां विचक्षणः ॥ ७७॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे निघण्टौ
द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥
७५। अनुवासनसंज्ञावित्यत्र अनुवासनसंज्ञे स्मृते इति पाठः
साधीयान् ॥
७७। दृष्ट्वास्थाने पृष्ट्वेति साधुः ॥

[ १३३ ]
अथ त्रयोदशोऽध्यायः।
ऋतुविभागविवरणम्।
स्वस्थवृत्तं प्रवक्ष्यामि तुरगाणां समासतः ।
शालिहोत्रादिभिः प्रोक्तं यथा सम्यक् प्रकीर्त्तितम् ॥१॥
श्रावणश्च तथा भाद्रो द्वौ मासौ ऋतुवर्षकौ ।
आश्विनः कार्त्तिकश्चैव शरत्कालः प्रकीर्त्तितः ॥ २ ॥
मार्गपौषौ तु हेमन्तः शिशिरो माघफाल्गुनौ ।
वसन्तश्चैत्रवैशाखौ ग्रीष्मो ज्येष्ठः शुचिस्तथा ॥ ३ ॥
शालानिर्म्माणविवरणम्।
प्रागुदक्प्रणते देशे स्थाणुकण्टकवर्जिते ।
चिताचैत्यविहीने च शालां कुर्व्वीत पण्डितः¹ ॥ ४ ॥
१। स्वस्थवृत्तमिति अरोगिनि यद् वृत्तम् ॥
२। सुश्रुतमते तु नैवं ऋतुविभागः,—तद्यथा,—“भाद्रपदा-
श्वयुजौ वर्षा। कार्त्तिकमार्गशीर्षौ शरत्। पौषमाघौ हेमन्तः। फाल्गु-
नचैत्रौ वसन्तः। वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः। आषाढ़श्रावणौ प्रावृट्” इति ॥
४। प्रागुदक्प्रणते पूर्व्वोत्तरप्रवणे। स्थाणुः शङ्कुः। स्थाणु र्वा ना
शङ्कुरित्यमरः। चैत्यमायतनं। चैत्यमायतनमित्यमरः। शाला वाजि-
शाला ॥
१। कुर्व्वन्ति पण्डिताः। ग०।

१२४ अश्ववैद्यके [१३ अध्यायः ।
शुष्का^१ शाला च कर्त्तव्या इष्टकाष्ठेन संस्थिता ।
शिरसि स्थापयेद्देवं रैवन्तं पूजयेत् सदा ॥ ५ ॥
कार्य्या^२ त्रिहस्तविस्तीर्णा लाक्षायाः^३ पिण्डिका शुभा ।
शालाप्रमाणदीर्घा च तस्यां^४ वासं प्रदापयेत् ॥ ६ ॥
द्वौ हस्तावुच्छ्रयेणास्या मानञ्चैव^५ प्रकीर्त्तितम् ।
तर्जङ्कुं काष्ठदण्डांश्च प्रान्तेऽस्याः स्थापयेद्बहिः ॥ ७ ॥
अग्निकार्य्यं ततः कृत्वा द्विजान् संभोज्य चादरात् ।
कृत्वा पुण्याहवादित्रं ततो वाहान् निवेशयेत्^६ ॥ ८ ॥
सम्मुखान् स्थापयेत्तांस्तु^७ पुष्पगन्धादिपूजितान् ।
रज्जुद्वयनिबद्धांश्च पश्चात्पाशेन संयुतान् ॥ ९ ॥
५ । इष्टकाष्ठेन संस्थिता इष्टकेन काष्ठेन वा कुट्टमितेत्यर्थः;
लाक्षायाः पिण्ड

८ अध्यायः।] वर्षापोषणविवरणम्। १६५
लोहञ्च निम्बपत्राणि गुग्गुलुं सर्षपान् घृतम् ।
चैलबद्धं वचां हिङ्गुं बध्नीयाद्वाजिलाङ्गुले ॥ १० ॥
समीपे वानरः कार्य्यः वाजिनां नित्यतो बहिः ।
सवत्सो वृषभश्चैव शुक्लो यद्यपि कुक्कुरः ॥ ११ ॥
शालापार्श्वे कुटीं कृत्वा स्थापयेत् सर्व्वभेषजम् ।
घृततैलानि पक्वानि पुटकां नालिकां तथा ॥ १२ ॥
आलोकं कारयेत्प्राज्ञः प्रदीपैः सर्व्वरात्रिकैः ।
जाग्रतः पुरुषास्तत्र तिष्ठेयुः शस्त्रपाणयः ॥ १३ ॥
वालुकापूरितं कार्य्यं संस्कृतं चत्वरं तथा ।
लुठनाय च वाहानां भवेच्च क्रमणाय च ॥ १४ ॥
वर्षापोषणविवरणम् ।
शालाप्रविष्टमात्रस्य नैव कार्य्यः क्रियाक्रमः ।
दशाहं द्वादशाहं वा पथ्या तैलेन संयुता ॥ १५ ॥
ततो निम्बः प्रदातव्यो वर्षादौ पलपञ्चकः ।
सप्ताहमुत्तमाश्वाय शुण्ठीदीप्यकसैन्धवैः ॥ १६ ॥
यवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिताः ॥ कृकवाकुकपयो धार्याश्चाश्वाग्गृहे
मृगाः”—इति ॥
१५। शालाप्रविष्टेत्यारभ्य पोषयेद्भिषक् इत्यन्ता सार्द्धद्वादशश्लोकाः
ग-पुस्तके न सन्ति ॥
१६ । वर्षादौ वर्षाप्रारम्भे उत्तमायाश्वाय दशाहं द्वादशाहं वा
तैलेन कटुतैलेन संयुता पथ्या देयेति शेषः । पथ्यायास्तु पञ्चपञ्चकं

१९६ अश्ववैद्यके [१३ अध्यायः ।
स्वस्थं बुद्ध्वा ततो वाहं दद्याद् गोमूत्रसंयुतम् ।
हरीतकोपलं....कटुतैलेन मूर्च्छितम् ॥ १७ ॥
आदौ पञ्च प्रदातव्या हरीतको विजानता ।
पञ्च पञ्च च वृद्धायां यावत् पूर्णं शतं भवेत् ॥ १८ ॥
उत्तमाश्वे शतं प्रोक्तमशीतिर्मध्यमे तथा ।
अधमे विहिता षष्टिरश्वज्ञानपरायणैः ॥ १९ ॥
मासे भाद्रपदे विद्वान् समानीय हरीतकीम् ।
दशांहं केवलं तस्मै घासं दद्यात् समाहितः ॥ २० ॥
गृहीत्वा प्रस्थार्द्धेन तैलेन सह देयम् । योगोऽयं रुधिरोद्गमसंग्र-
मनः । नकुलस्तु, —अनेन योगेन सह गोमूत्रं ददाति । दशाह
द्वादशाहस्थले एकविंशतिदिवसानाह । तदुक्तम्,—“दद्याद्गोमूत्र-
संयुक्तं सतैलाञ्च हरितकीम् । दिनं त्रिसप्तकं यावत् पलपञ्च-
प्रमाणतः ॥ ततः शुद्धिमवाप्नोति निःशेषाद्रुधिरोद्गमात्”—इति ।
ततःपरं एष निम्बयोगो देयः । शुण्ठीदीप्यकमैन्थ्यैः शृङ्गवेर-
जीरकनिम्बत्वचः समभागेन कल्कीकृत्य सप्ताहं देयाः॥
१७ । स्वस्थवृत्ते हरितकीविधानमाह स्वस्थमिति । स्वस्थे अश्वे
कटुतैलेन सार्षपतैलेन मूर्च्छितं पक्वमित्यर्थः । पञ्च हरितकी गोमूत्रेण
पिष्ट्वा दद्यात् ॥
२० । ततो द्वादशाहं केवलं घासं दद्यात् । “ततोनववृणाहारं
संप्राप्य सुमनोहरं । परां पुष्टिमवाप्नोति नीरोगश्च प्रजायते”—
इति नकुलः ॥

१२ अध्यायः।] वर्षापोषणविवरणम्। १६७
कल्पोक्तेन विधानेन यथामात्रं यथाबलम् ।
रसानं गुग्गुलुञ्चापि प्रदद्याद्वाजिनां ततः ॥ २१ ॥
प्रथमे प्रहरे चैव वर्षाकाले न चारयेत् ।
द्वितीये च तृतीये च चारयेन्नतु पश्चिमे ॥ २२ ॥
प्रभाते निस्तुषा देया यवा मध्यदिने तथा ।
सन्ध्याकाले भिषक् प्राज्ञः पुनश्चैवावचारयेत् ॥ २३ ॥
२१ । कल्पोक्तेन विधानेनेति रसोनादिकल्पोक्तव्यवस्थया । सा
चेयम् । प्रथमे दिने रसोनरसं मातुलुङ्गरसञ्च समभागं मिश्रित्वा
पलद्वयं। तत एकैकवृद्ध्या विंशतिपलपर्य्यन्तमुत्तमाश्वाय दद्यात् । मध्य-
माय चतुर्दश अधमाय च पलाष्टकमिति । यथाबलमिति उत्तममध्य-
माधमबलत्वं विविच्येत्यर्थः । एवं गुग्गुलोरपि पलपञ्चकं पलचतुष्टयं
पलत्रयञ्च यथासङ्ख्यमुत्तममध्यमाधमेभ्य एकदिने पानाय भोजनाय
वा देयम् ॥ तथा वर्षासु पानार्थं नवोदकं वृष्ट्यम्बुसेकञ्च विशेषेण
निषिद्धः । तत्र दोषमाह, — “वृष्ट्यम्भोभिस्तु सिक्ताङ्गस्तेजसा त्यज्यते
हयः । अशुद्धोदकजान् रोगान् प्राप्नोति शतशः परान् ॥ नवोदकप्र-
धानेन बलहीनश्च जायते” इति नकुलः ॥
२२ । वर्षायामश्ववाहननिषेधोऽपि नकुलेन कृतः । “न प्रायो
वाहयेदश्वं प्रावृट्काले कथञ्चन । य इच्छेद्वाजिनस्तस्य वाहनं दश-
मासिकम्” — इति ॥
18

ारजः ।" or "गोजिह्वारुजः"? No, "गोजिह्वारजः ।".

Line 18:
२६। शरदाद्याश्विने इति शरदादिराश्विनो मासस्तस्मिन् ।
Wait, let's look at "शरदादिराश्विनो":
श - र - दा - दि - रा - श्वि - नो = शरदादिराश्विनो.
Then: मा - स - स् - त - स्मि - न् = मासस्तस्मिन्. (Yes, not माघ, it's मासस्तस्मिन्!)

Line 19:
शरदादौ वाहननिषेधो नकुलेनापि कृतः,—“वाहनञ्च प्रयत्नेन
Wait:
शरदादौ
वाहननिषेधो
नकुलेनापि
कृतः,—“वाहनञ्च (or कृतः, — “वाहनञ्च)
प्रयत्नेन

Line 20:
सुसूक्ष्ममपि वर्जयेत्”—इति । अस्मिन् काले भोजनार्थं यवघा-
Wait:
सुसूक्ष्ममपि
वर्जयेत्”—इति । (or वर्जयेत्” — इति ।)
अस्मिन्
काले
भोजनार्थं
यवघा-

Line 21:
सयोर्व्यवस्था । नकुलस्तु नीलमकुष्ठघासव्यवस्थां कृतवान् न य

१३ अध्यायः।] शरत्पोषणविवरणम् । १९८
ताड़ागं शस्यते तोयं पाने चैवावगाहने ।
सन्तप्तस्य तु कर्त्तव्यं क्षीरवस्तिकमो बुधैः ॥ २७ ॥
निस्तुषा जलकुम्भस्था यवास्तस्मै हिताः स्मृताः ।
औदकाश्च यवाः प्रोक्ता रक्तपित्तप्रशामकाः ॥ २८ ॥
काश्मर्याश्च फलं मुस्तं वदरं कटुरोहिणी ।
ऊशीरं शर्कराञ्चैव प्रियङ्गुमधुके तथा ॥ २९ ॥
पटोलं त्रायमाणाञ्च एकादश भवेन्मधु ।
एकादशाङ्गमृत्युक्तं सीधुना संप्रदापयेत् ॥ ३० ॥
अत्यन्तश्वासतप्तानां प्रतिपानन्तु वाजिनाम् ।
चन्दनोशीरकल्कैश्च सान्द्रं वा लेपनं हितम् ॥ ३१ ॥
सुशीतञ्च प्रवातञ्च स्थानं तेषां प्रकीर्तितम् ।
व्यजनन्तालवृन्तैश्च विस्तीर्णेऽम्भसि मज्जनम् ॥ ३२ ॥
तदुक्तं “यवसं सुमनोहरं,—नीलवर्णमकुष्ठश्च घृतं यासेन संयुतम्”—
इति । मकुष्ठो वनमुद्गः ।
२७ । जलपानव्यवस्था तुक्तैव । पानाय सारसं तोयमिति ।
अत्र क्षीरवस्तौ आढकमितं दुग्धं देयं परिभाषानियमात् ।
२९ । एतत्काश्मरीफलादिकं मध्वन्तमेकादशाङ्गं सीधुना संप्र-
दापयेत् । अस्य परिमाणं प्रत्येकं पलं सुरायाश्च प्रस्थो ग्राह्यः ॥
३१ । चन्दनं रक्तचन्दनम् ।
१ । पलं । गः ।

१४० अश्ववैद्यके [१३ अध्यायः ।
देयं शरदि चाश्वाय भोजनं क्षीरशालिभिः ।
मांसयूषैरनम्लैर्वा किञ्चित्-सैन्धवसंयुतैः ॥ ३३ ॥
शुक्लपक्षे द्वितीयायां शालां संवेष्ट्य रक्षयेत् ।
आदित्यरश्मितो वाहान् कटैर्वस्त्रादिभिस्तथा ॥ ३४ ॥
अस्तं गते दिनकरे कटादीन्यपकर्षयेत् ।
प्रवातार्थं पुनर्द्दद्याद् यावत् सन्ध्या न जायते ॥ ३५ ॥
धूपो१ निम्बदलैः कार्य्यो घृतगुग्गुलुसंयुतैः ।
शालाप्रवेशविहितान् रक्षकांश्चैव दापयेत्२ ॥ ३६ ॥
३३ । अत्र क्षीरशालिपरिमाणं प्रत्येकं सप्त अष्टौ वा पलानि
देयानि । “ततः शरदमासाद्य बहुखण्डसमन्वितम् । शस्तं क्षीरोदनं
सप्तपञ्चाहपरिसंख्यया” । तथा स एव रात्रौ केवलं दुग्धं मधुरञ्च
ददाति । “दुग्धं वा केवलं रात्रौ कथितं संप्रशस्यते । तथान्यदपि
यत्किञ्चिन्मधुरं संप्रजायते” इति नः । मांसयूषस्य पलद्वयं ।
३४ । “आश्विने शुक्लपक्षे या द्वतीया स्वातियोगिनी । ऐशान्याञ्च
पुनश्चैव गृह्णीयात् स्थानमुत्तमम् । नीराजनं ततः कुर्य्यात् सम्प्राप्ते
दिवसेऽष्टमे। नीराजनस्य कालास्तु पूर्व्वमुक्ताश्च ते मया”॥ इति नकुलः।
कटैः दृणनड़ादिनिर्म्मितासनैः (चेटा मादुर दड्मा) इति प्रसिद्धैः ।
३६ । निम्बदलघृतगुग्गुलूनां प्रत्येकं कर्षत्रयं ग्राह्यम् । परि-
भाषायां तावत् परिमाणस्य विधानात् ।
१ । धूमः । खः । २ । रक्षांश्चैव प्रदापयेत् । खः ।

१३ अध्यायः।] शरत्पोषकविवरणम्। १४१
घर्षणं भ्रामणञ्चैव तथाचैवापवर्त्तनम्¹।
निशाशेषे प्रकर्त्तव्यं यावद्दूरे दिवाकरः² ॥ ३७ ॥
एवं प्रतिदिनं कुर्य्यात् सप्तराचमतन्द्रितः।
कारयेद्ब्राह्मणैश्चैव³ शान्तिस्वस्त्ययनानि च ॥ ३८ ॥
सप्तराचे व्यतिक्रान्ते क्षौरितान्⁴ स्नापयेत्तथा।
अर्चितान् कुसुमैर्गन्धै⁵स्ततो नीराजयेद्बुधः ॥ ३९ ॥
ततो वादित्रनिर्घोषैः कर्त्तव्या ग्रामतो वहिः।
दिशं पूर्वां तयोदीचीमश्वा विप्रैरधिष्ठिताः ॥ ४० ॥
अग्रे वदेद्द्विजो मन्त्रं वेदोद्दिष्टं यथाक्रमम्।
अर्घशान्तिं⁶ तुरङ्गाणां ततो हृष्टः प्रदापयेत् ॥ ४१ ॥
प्रदक्षिणं ततो वह्नेः⁷ कारयित्वा द्विजोत्तमैः।
पुरमश्वाः⁸ प्रवेश्यास्ते तोरणान्तरनिर्गताः ॥ ४२ ॥
३८। अश्वानामर्घशान्तौ कालमाह। “अश्वयुक्छुक्लपक्षस्य पञ्च-
दश्याञ्च शान्तिकं। ॰ ॰ ॰ तिलाक्षताज्यसिद्धार्थान् देवतानां
शतं शतं। उपोषितेन कर्त्तव्यं कर्म चाश्वरूजापहम्” इति नः।
१। उदवर्त्तनम्। खः। ५। प्लावर्त्तितान् कुसुमैर्गन्धैः। गः।
२। उदेत्। खः। ६। सर्व्वशान्तिं। गः।
३। वैद्यः। खः। ७। वह्नौ। गः।
४। चौरिच्छापितां तथा। खः। ८। पुनरश्वाः। खः।

१४२ अश्ववैद्यके [१३ अध्यायः।
अग्रमाल्याग्रगन्धैश्च¹ भोजनाद्यै²स्तथैव च ।
गृहागतेषु वाहेषु अर्घं दद्यान्नराधिपः ॥ ४३ ॥
अर्चितेषु³ ततो वैद्यः कर्णे जापमिदं जपेत् ।
कीर्त्तितं मुनिभिः पूर्व्वं वाजिशास्त्रार्थवेदिभिः ॥४४॥
पूर्व्वं देवमयो त्वं हि स्मर जातिं हयोत्तम ।
सर्व्वे जना त्वया रक्ष्या रणे भर्त्तुश्च वाहक⁴ ॥ ४५ ॥
कर्णजापं भिषक्कृत्वा यथास्थानं ततो हयान् ।
स्थापयेत् कृतमङ्गल्यान् हृष्टान् कल्मषवर्जितान् ॥४६॥
नार्चये⁵ज्जलजैः पुष्पैर्वाह्नार्थविधिं प्रति ।
सौगन्धिकविशेषेण तेषां दद्याच्च⁶ सर्व्वदा ॥ ४७ ॥
दत्वा तिक्तं घृतं पूर्व्वं कार्त्तिके वेधयेच्छिराम् ।
औरसीं पोचिकीं मन्यां कूर्च्चजां कोष्ठजां ततः ॥ ४८ ॥
आसां मध्ये यथायोगमेकां द्वे वापि वेधयेत् ।
प्रतिपानं ततो दद्यादुत्तमं वक्ष्यमाणकम् ॥ ४९ ॥
मञ्जिष्ठा मधुकं पुष्यं प्रियङ्गुस्त्रायमाणकम् ।
एलाच पिप्पलीचैव तथा कटुकरोहिणी ॥ ५० ॥

४८ । आश्विनोपचारमुक्ता कार्त्तिकोपचारमाह दत्वेति ।

१ । अग्रमाला । खः । २ । भोजनानि । खः ।
३ । अञ्चितेषु । खः ।
४ । सर्व्वेभ्यस्तु त्वयारक्ष्यो रणे भर्त्तुः सखा भव । खः ।
५ । अर्चयेत् । ग० । ६ । दद्यान्न । खः ।

१३ अध्यायः।] हेमन्तपोषणविवरणम्। १७१
तुल्यांशान् दापयेदेतान्¹ सीधुना मधुसंयुतान् ।
कल्कं कृत्वा तुरङ्गाय स्राविताय विचक्षणः ॥ ५१ ॥
पञ्चतिक्तकषायेण² द्वितीयञ्च प्रदापयेत् ।
पिप्पलीचायमाणाभ्यां प्रतिपानं सगोक्षुरम् ॥ ५२ ॥
हेमन्ते अश्वपोषणविधानम् ।
सुखेन³ वस्तिना चैव स्नेहं दद्याद्धिमागमे ।
विद्धा तालुशिरां प्राज्ञः प्रतिपानञ्च वाजिनाम्⁴ ॥ ५३॥
यथर्त्तुं प्रतिपानेन⁵ ततो माषान् प्रदापयेत् ।
पुष्पितान् रोगनिर्मुक्तान् कृमिभिश्चाप्यभक्षितान्॥५४
पुष्पिता रक्तजनना फलिता मांसवर्द्धनाः ।
माषा भवन्ति दोषाय विना पुष्पैः फलैस्तथा ॥ ५५ ॥
५०-५१ । एषां द्रव्याणां प्रत्येकं पञ्चिकान् भागान् गृहीत्वा
कल्कीकृत्य च प्रस्थपरिमितसीधुना देयम् । चायमाणा (वलालता) ।
५२ । पञ्चतिक्तमिति वासापटोलभूनिम्बगुडूचीकण्टकारिकाः ।
चायमाणा वलालता ।
५५ । हिमागमे सपुष्पफलमाषयवसं पथ्य आहारः । नकुलेन
आहारस्य एवमेव व्यवस्था कृता ।
१ । तुल्यांशंदापयेदेमां मांसानां । गः ।
२ । पञ्चतिक्तकषायाणां । गः ।
३ । सुखेन । गः । ४ । वाजिनम् । खः ।
५ । यथार्थप्रतिमानेन । खः ।

१४४ अश्ववैद्यके [१५ अध्यायः ।
दिनत्रयं न दातव्यं प्रारम्भे तूदकं१ बुधैः ।
एकान्तरं ततो देयं यावत्पूर्णं दिनाष्टकम् ॥५६ ॥
ततः प्रतिदिनं देयमेकवारं यथेच्छया ।
सकले चैव हेमन्ते विधिरेष जलं प्रति ॥ ५७ ॥
पुष्पिते वारुणी शस्ता लवणेन समन्विता ।
सतैललवणा चापि फलिते संप्रकीर्त्तिता ॥ ५८ ॥
सुराया न प्रयोगस्तु सायाह्ने परिकीर्त्तितः ।
यामिनीप्रहरेऽतीते माषान् दद्यात् सकाञ्जिकान्२॥५६॥
तृतीये समकेऽतीते ततोऽश्वान् दापयेद्बुधः ।
एकान्तरं यथा तेषां श्रमः स्वेदश्च जायते ॥ ६० ॥
यावन्नो पाकमायाति तावन्माषा हिताः स्मृताः ।
कठिना नैव दातव्या सर्व्वदैव विजानता ॥ ६१ ॥
हिमागमे आदौ सुखवसिना श्लेष्ममवचारयेत् । ततस्तालु-
शिरावेधः । ततश्च धान्याकादिभिः प्रतिपानं दत्वा पुष्पितानि माष-
तृणानि आहारार्थं दद्यात् । जलदाने तु प्रथमं दिनत्रयं जलदानस्य
एकान्ततो निषेधः । ततो दिनाष्टकं एकदिनानन्तरं दत्वा ततः प्रति-
दिनमेकवारस्य विधिः ।
१ । प्रारम्भादुदकम् । खः ।
२ । माषं दद्यात् सकाञ्जिकम् । गः ।

१६ अध्यायः।] शिशिरपोषणविधिः। १४५
माषभक्षस्य वाहस्य यदि स्यात् शूलसम्भवः ।
शूलाध्यायोपदिष्टान्तु तदा कुर्य्याद्भिषक् क्रियाम् ॥६२॥
अप्राप्तौ पर्णमाषाणां दद्यान्माषेण भोजनम् ।
सतैललवणैर्माषैः शालिभिर्यवषष्टिकैः ॥ ६३ ॥
धान्यकं चित्रकं व्योषं लोध्रं लवणमेव च ।
एतानि सुरया सार्द्धं हेमन्ते प्रतिपाययेत् ॥ ६४ ॥
शिशिरपोषणविधिः ।
शिशिरप्रतिपानं तु त्र्यहं दद्याद्विचक्षणः ।
ततश्चाग्निवलं दृष्ट्वा तुरङ्गं भोजयेद्बुधः ॥ ६५ ॥
उत्खिन्नैः फलमाषैस्तु युक्तैः काञ्जिकमात्रया ।
तिलतैलसमेतैश्च तथा लवणसंयुतैः ॥ ६६ ॥
६३ । पर्णमाषाणामिति पत्रसहितमाषकलायानामित्यर्थः ।
माषेण सह सतैललवणैः शालिभिर्वा यवैः षष्टिकै र्वा भोजनं दद्यात् ।
अत्र माषेणेति प्रामादिकः पाठः । मांसेनेति युक्तं पाठं प्रतीमः ।
अत्र माषाणां ३ प्रस्थाः । तिलतैलं कुडवत्रयं । लवणस्य च कुडवः ।
६४ । अत्र प्रतिपानं सुराप्रस्थेन धान्याकादीनां मिलित्वा पादोनं
पलं समालोड्य पाययेत् । प्रतिपाने तीक्ष्णद्रव्यपादहीनदानविधा-
नात् ॥ व्योषं शुण्ठी पिप्पली मरिचञ्च । उक्तञ्च,—“विडङ्गपिप्पली-
धान्यशताह्रालोध्रसैन्धवैः । सचित्रकैस्तुरङ्गानां प्रतिपानं हिमागमे” ॥
६६ । उत्खिन्नैर्भर्ज्जितैः । काञ्जिकमात्रया स्वल्पमात्रेण का-
19

१४६ अश्ववैद्यके [१३ अध्यायः।
शिशिरे तोयपानञ्च दद्यादेकं विचक्षणः ।
एवं श्लेष्मा तुरङ्गानां प्रकोपं नैव गच्छति ॥ ६७ ॥
भोजनं वाहनं चैव कुर्य्यादेकान्तरं भिषक्¹ ।
अनुपाने सुरा तेषां भोजितानां प्रकीर्त्तिता ॥ ६८ ॥
सव्योषेण विडङ्गेन हिङ्गुना वचया सह ।
यवानी²शतपुष्पाभ्यां पञ्चभिर्लवणैस्तथा ॥ ६९ ॥
वारुण्याः प्रतिपानन्तु शिशिरे संप्रदापयेत् ।
कायाग्निदीपनं तच्च श्लेष्मदोषनिवारणम् ॥ ७० ॥
शिशिरे गर्भिता देया यवाः स्वस्थाय वाजिने ।
सप्ताहं द्विगुणञ्चैव वाहयेन्नैव बुद्धिमान् ॥ ७१ ॥
ष्ठिकेन । तिलतैलसमेतैरित्यत्र तिलतैलस्य कुडवत्रयं । लवणसंयुक्तै-
रिति लवणस्य कुडवः । माषाणां प्रस्थत्रयं ॥
: ६७ । शिशिरे तोयपानमेकवारं दद्यात् । वारिदानस्य मात्रा
तु चतुर्दश कुडवाः । अनुपाने सुरायाः प्रस्थः ॥
६९-७० । प्रतिपानार्थं व्योषादीनां मिलित्वा चूर्णं पादोनं
पलं सुराप्रस्थेन समालोड्य देयम् ॥ शतपुष्पा (शुल्फा) । “शतपुष्पा
सितच्छत्राऽतितीक्ष्णा मधुरा मिसिः” इत्यमरः । पञ्चलवणानीति
सैन्धवसचक्षसामुद्रविट्सौवर्चलपुलाख्यानि ।
७१ । गर्भिताः (भिजन) ।
१ । वाहनैः कुर्य्यादेकान्तरे भिषग्वरः । खः ॥
२ । पर्वणी । गः

१३ अध्यायः ।] शिशिरपोषणविधिः । १४७
आरम्भात् पञ्चरात्रन्तु पयःपानं न दापयेत् ।
ततः सकृत् प्रदातव्यं यावद्वौ सप्तकौ गतौ ॥ ७२ ॥
तृतीये सप्तमे¹ चैव वाहयेच्च तुरङ्गमम् ।
चतुर्थे च यथाशक्यं² वाहयेच्च विचक्षणः ॥ ७३ ॥
पुष्पिताः फलिताश्चैव प्रशस्ताः सर्व्वदैव तु ।
ये च पुष्टिप्रदा³ हृद्या बलारोग्यविवर्द्धनाः ॥ ७४ ॥
७४ । पुष्पिताः फलिताश्च माषा इत्यर्थः ॥ शिशिरपोषणे
नकुलः—“ततः शिशिरमासाद्य दद्यात्तैलं हि वाजिनां । पलान्यष्टौ
प्रमाणेन भवेद् यावद्द्विसप्तकं ॥ यवोत्थं यवसं पश्चात् दद्याद्विंश-
त्यहानि च । यवाभावे च चणकान् दद्यादार्द्राम्बरान् सदा ॥
तदभावे मसूरांश्च शुष्कार्द्रान् तैलसंयुतान् । यवसञ्चापि यत्
प्रोक्तं ब्रविष्ये तदहं यदा ॥ औषधानान्तु सर्वेषां काथ्यतां तस्य
कर्मणां ॥ तैलानाञ्च घृतानाञ्च यवसं यवसं परम् ॥ पर्व्वतानां
यथामेरुरायुधानाञ्च वज्रकम् । तथा सर्व्वोपचाराणां सप्तेः श्रेष्ठतमा
यवाः । यथोदितः सहस्त्रांशुर्निःशेषं तिमिरं हरेत् । तथा शरीरजान्
दोषान् यवाः सर्व्वान् हरन्ति च ॥ उपचारक्रियाः सर्व्वाः पञ्चर्त्तुजनिता
ह्यये । कृताः सर्व्वेण भोज्येन सप्तेस्तु सुकृताय वै । यद्यस्य यवा दत्ताः
शिशिरे समुपस्थिते । क्रिया अपि कृताः सर्व्वाः पञ्चर्त्तुजनिता ह्यये ॥
पञ्चर्त्तुजनिताश्चाथ क्रिया व्यर्थास्तुरङ्गमे ॥ एवं ज्ञात्वा विदग्धेन यवा
१ । सप्तके । गः॥ ३ । येवा पुष्टिप्रदह्याश्च । गः ॥
२ । यथाशक्त्या । खः ॥

१४८ अश्ववैद्यके [१३ अध्यायः ।
वसन्तपोषणविधिः ।
वसन्ते वाहयेदश्वान् भोजनं नैव दापयेत् ।
खादने भक्षितास्तेषां संस्कृताः केवला यवाः ॥ ७५ ॥
त्र्यहाद् द्वाहाच्च दातव्यं लवणञ्च सुमाचया१ ।
घासः शुष्को जलं वारमेकं द्वौ वा हितं स्मृतम् ॥ ७६ ॥
व्योषव्योमविडङ्गैश्च सक्षौद्रैः सैन्धवान्वितैः ।
प्रतिपानं हितं दृष्टं वसन्ते मदिरायुतम् ॥ ७७ ॥
हेमन्ते शिशिरे विद्वान् वसन्ते च तुरङ्गमान् ।
आतपे दिवसं सर्व्वं स्थापयेद्वाजिशास्त्रवित् ॥ ७८ ॥
˙देयाः प्रयत्नतः॥ प्राप्तक्षीरा विशेषेण शिशिरे समुपस्थिते। शुष्का
अपि यवा देयाः सर्व्वकालञ्च वाजिनाम्॥ प्राणदास्ते यतो ज्ञेयाः सर्व्व-
व्याधिविनाशनाः। योऽन्योऽशनार्थं वाहनां प्रधानो यव दृष्यते ॥
तदभावे यवान् दद्यान्मकुष्ठान् तैलसंयुतान् । भोजने तुरगेन्द्राणां
परां पुष्टिमभीप्सता ॥ मकुष्ठभोजनादाजी पुष्टिं गच्छति लौकिकीं ॥
अप्राप्तौ तु मुकुष्ठानां मुद्गा देया विवेकिभिः । सतैलास्तेऽपि
कुर्व्वन्ति पुष्टिं बलविवर्द्धिनीम् ॥ अन्नाभावे प्रदातव्यं घृतं वा यदि
वा पयः। शस्यं वा मांसमेवाथ पुष्ट्यर्थं वाजिनां सदा ॥ शस्याभावे तु
शुष्कं वा यवसं यस्य वाजिनः” इत्यादि । “भक्षिताः” खाने भर्जिता
इति युक्तम् ॥
१ । वसुमाचया। ख ॥

१३ अध्यायः।] ग्रीष्मपोषणविधिः। १४६
स्थानं छायान्वितं शस्तं ग्रीष्मे व्यायामवर्जिते¹
चिःस्नानपानं घासश्च सान्द्रो यश्चापि वारिजः ॥ ७९ ॥
अतीव घर्म्मतप्तानां शारदं कारयेद्विधिम्।
क्षीरयुक्तं शतावर्या मूलं पाने च शस्यते ॥ ८० ॥
दुर्बलानां प्रदातव्यं सार्द्धं माषरसेन तु² ।
यवभक्तं युतं दध्ना वाहानां स्वल्पसैन्धवम् ॥ ८१ ॥
कुक्कुटीमूलकल्कश्च क्षीरेणालोडितस्तथा ।
ग्रीष्मकाले हितो दृष्टो वाजिनां हितकांक्षिभिः ॥ ८२ ॥
७९। नकुलोऽत्र दूर्व्वां ददाति। “ग्रीष्मकाले तु संप्राप्ते दूर्व्वा-
भोज्यं प्रशस्यते। वाजिनामिह सर्वेषां घर्म्मतापोपशान्तये” इति ॥
ग्रीष्मे चिःस्नानपानं स्याच्चिरं तस्यावगाहनम्”। इत्यग्निपुराणम् ॥
घासस्य दश तुलेति अहोरात्रेण यवस्य तुलादशेति ज्ञेयम् ।
८० । शतावर्या मूलकल्कपलं । क्षीरस्य प्रस्थः ॥
८१। अत्र चतुराढकमितस्य यवस्य भक्तं देयम् । “निस्तुषाणां
प्रदातव्या यवानां चतुराढकी” इत्यग्निपुराणम् ॥ अत्र पानं सर्पिः-
प्रभृति । माषरसेनेत्यत्र मांसरसेनेति साधुः ॥
८२ । कुक्कुटीमुलकल्कः शाल्मलीमूलकल्कः ॥
१ । व्यायामवर्जितं । गः ॥ २ । सार्द्धं मांसरसेन तु ।

१५० अश्ववैद्यके [१३ अध्यायः ।
प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रमधुकं विश्वभेषजम् ।
निदाघे प्रतिपानं स्यात् सीधुना मधुना युतम् ॥ ८३ ॥
सर्व्वर्त्तुपोषकविधिः
देशे देशे च घासानां नामान्यत्वं प्रजायते ।
तेन घासा मया नैव नामभिः परिकीर्त्तिताः ॥ ८४ ॥
औदकं दापयेद्धासं ग्रीष्मे शरदि वाजिनाम् ।
कालेऽन्यस्मिन् हितो हृष्टः शुष्को रोगविवर्जितः ॥ ८५ ॥
सर्व्वेषु चैव रोगेषु तथा कालेषु षट्सपि ।
दूर्व्वा नित्यं हिता हृष्टा वाजिपुष्टिविवर्द्धिनी¹ ॥ ८६ ॥
माषावत्संप्रयुञ्जीत स्वस्थानां सर्व्वकालिकम्² ।
तैलं कालानुरूपोक्तं³ पञ्चषड्दिवसान्तरे ॥ ८७ ॥
८३। प्रियङ्गवादीनां चूर्णं मिलित्वा पलं । सीधुनः प्रस्थः । मधुनश्च
कुड़वः । उक्तञ्चाग्नेये,—"प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याह्वैः समहौषधैः ।
निदाघे सगुड़ा देया मदिरा प्रतिपानके"—इति। अत्र नकुलः,—
"घृतपानं विशेषेण सुच्छायासु निबन्धनम् । रक्तस्रावञ्च गात्रेषु ग्रासं
वा घृतसंयुतम्॥ घृतं काशस्य मध्यगं सर्व्वदोषप्रशान्तये"—इति ॥
८७। तैलमिति तैलस्य प्रस्थार्द्धं पञ्चषड्दिवसानन्तरं देयम् ।
परन्तु स्नेहपीतस्य "गुर्व्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामं स्नानमातपम् ।
१। वाजिनां पुष्टिवर्द्धिनी। गः॥
२। स्वस्थाने सर्व्वकालिकान्। गः॥
३। तैलैः कालानुरूपोक्तैः। गः॥

१३ अध्यायः ।] सर्व्वर्त्तुपोषणविधिः । १५१
व्योषजीरकसिन्धूत्थविड्सौवर्चलानलैः ।
हरिद्राद्वयपूतीकवोज१शिग्रुकुठेरकैः ॥ ८८ ॥
गोमूत्रपिष्टैः पिण्डन्तु२ प्रातर्वाजिषु दापयेत् ।
मन्दाग्निदीपनं श्रेष्ठं वलतेजोविवर्द्धनम् ॥ ८९ ॥
अथवा सुरया साद्धं प्रतिपानेषु३ योजितः ।
कायाग्निदीपनश्चाशु४ पिण्डोऽयं मुनिभाषितः ॥ ९० ॥
सर्व्वदैव तुरङ्गाणां हितमेतत् प्रकीर्त्तितम् ।
कण्डूयनं सुखं चाग्र्यं५ तेषां प्रोक्तं मनीषिभिः ॥ ९१ ॥
संग्रामादिषु कालेषु तं स्मरन्ति हयोत्तमाः६ ।
तस्मात् कार्य्यं७ प्रयत्नेन तेषां कण्डूयनं८ बुधैः ॥ ९२ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे सर्व्वर्त्तू-
पचारे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
वायुवर्ज्जञ्च वाहस्य जेच्छपीतस्य वर्जितम्” इति वचनाद् एतत् सर्वं
निषिद्धम्॥
८८-९२। व्योषादीनां मिलित्वा पादहीनं पलं ग्राह्यं । सिन्धूत्थं
सैन्धवं। विडं कृष्णलवणं। अनलश्चित्रकमूलं। हरिद्राद्वयं हरिद्रा
दारुहरिद्रा च। पूतीकः (नाटाकरञ्ज) । शिग्रुः शोभाञ्जनत्वक्।
कुठेरकः श्वेततुलसी (वावइतुलसी) ।
१ । भार्ङ्गी । खः ॥ ५ । चाङ्गे । ङः ॥
२ । पिण्डोन्तु । खः ॥ ६ । हृष्टा यतः । खः ॥
३ । प्रतिपानेन । गः ॥ ७ । कार्ये । गः ॥
४ । कायाग्निदीपनोयञ्च । गः ॥ ८ । कण्डूयते । गः ॥