अमृतानुभव एवं चांगदेव पासष्टी (सन्त ज्ञानेश्वर - चिद्विलासवाद एवं अद्वैत अनुभूति सटीक)

९४ सार्थ अमृतानुभव
तैसें दृश्य करूनियां । तें द्रष्ट्यातें द्रष्टा ॥ दाऊनि धाडिलें
वायां । दाविलेपणही ॥ २१२ ॥ जें दृश्य दृष्टाचि आहे । मा
दावणें कां साहे ॥ न दविजे तरी नोहे । तया तो कांहीं ॥ २१३ ॥
आरिसा पा न पाहे । तरी मुखचि वायां जाये ॥ तेणेंवीण आहे ।
आपणपें कीं ॥ २१४ ॥ तैसें आत्मयातें आत्मया । न दावीचि
पैं माया ॥ तरी आत्मा वावो कीं वायां । तेंचि तें कीं ना ॥ २१५॥
म्हणौनी आपणपें द्रष्टा । न करितां असे पैठा ॥ आतां जालाचि
दिठा । कां करावा ॥ २१६ ॥ नाना मागुतें दाविलें । तरी पुन-
रुक्त तेंचि झालें ॥ येणेंही बोलें गेलें । दावणें वृथा ॥ २१७ ॥
त्याप्रमाणें हें विश्वरूप दृश्य साकार करून द्रष्ट्याचा द्रष्टेपणा दाखवणें
भाग पाडले व नंतर ते दृश्यहि निरर्थक ठरविलें. २१२. हें दृश्य हाचि
द्रष्ट्याचा एक भाग आहे. मग तें दाखविणें कसें शक्य आहे ? आणि दृश्य
न दाखविलें तर मग तो द्रष्टा नाहीं असें म्हणतां येईल काय ? २१३.
आरशामध्यें आपलें मुख आपण पाहिलें नाहीं म्हणजे तें वायां गेलें असें
होतें काय ? आरसा नसला तरी मुख असतेंच ना ! २१४. त्याप्रमाणें ही
माया आत्म्याला आत्मा दाखवूं शकत नाहीं. मग आत्मा झूठ कीं माया ?
तीच कीं नाहीं, २१५. म्हणून परमात्म्यानें आपल्या ठिकाणीं द्रष्टेपण
येऊं न देतां, मूळच्या ठिकाणींच तो बसला आहे. तो तसा दिसला तरी
मायेनें त्याला द्रष्टा कां करावें ? २१६. किंवा तेंच तें पुन्हा पुन्हा दाखविलें
तर त्याची पुनरुक्ति झाली असें होतें. तेंच तें बोललेलें जसें व्यर्थ जातें तसें
वरचेवर सांगितलेले दृश्यत्व आणि द्रष्टेपण निरुपाधिक टरतें. २१७.

प्रकरण सातवें ९५
दोरा सर्पाभासा । साचपणें दोरु कां जैसा ॥ द्रष्टा दृश्या
तैसा । द्रष्टा साचु ॥ २१८ ॥ दर्पणें आणि मुखें । मुख दिसे
हें न चुके ॥ परी मुखी मुख सत्कें । दर्पणीं नाहीं ॥ २१९ ॥
तैसें द्रष्टा दृश्या दोहो । साच कीं देखता ठावो ॥ म्हणौनी
दृश्य तें वावो । देखिलें जरी ॥ २२० ॥ वावो कीर होये ।
तन्हीं दिसत तंव आहे ॥ येणें बोलें होये । आथी ऐसें ॥२२१॥
तरी आन आनातें । देखोनि होय देखतें ॥ तरी मानु येतें ।
देखिलें ऐसें ॥ २२२ ॥ येथें देखोनि कां न देखोनी । ऐक्य का
नाना होऊनि ॥ परी हा येणें वांचूनी । देखणें असें ॥ २२३ ॥
दोरीला जरी आपण सर्प मानला तरी मुळांत जशी खरोखर दोरी
असते, त्याप्रमाणें जगत् आणि परमात्मा यामध्यें खरा परमात्मा आहे. २१८.
आरशांत प्रतिबिंबामुळे 'पडमुख' दिसतें. तें अगदीं मुखाबरहुकूम हें तर
खरेंच. पण पडमुख हे खोटें आणि पाहणाराचें मुख हें खरें, २१९.
त्याप्रमाणें द्रष्टा आणि दिसणारें आणि दृश्य या दोन्हींमध्यें द्रष्टा हाच खरा
अधिष्ठान आहे, आणि दिसणारें व त्याच्यापासून झालेलें जग मिथ्या होय.
२२०. दृश्य निश्चयेंकरून मिथ्या आहे, पण दिसते तर खरें; म्हणूनच दृश्य
आहे असें माना. २२१. दोन मिथ्या पदार्थांत एकाने दुसऱ्यास पाहिलें
म्हणून पहिला पाहाणारा द्रष्टा झाला व त्या दृश्यामुळे त्याला द्रष्टत्व आलें
म्हणजे मूळचें नव्हते हे म्हणणें ओघानेंच प्राप्त आहे. २२२. अशा स्थितीला
पाहो वा न पाहो, एक असो किंवा भिन्न असो, पण परमार्थतः हाच एक
आहे, ह्याच्यावांचून दुसरें कांहींच नसल्यामुळे पाहणें घडेल काय ? २२३.

९६ सार्थ अमृतानुभव
आरशानें हो कां दाविलें । तन्ही मुखचि मुखें देखिलें ॥ तो
न दावी तन्ही संचलें । मुखचि मुखीं ॥ २२४ ॥ तैसें दाविते
नाहीं । तरी हाचि ययाच्या ठाईं ॥ ना दावी तन्हीही । हाचि
यया ॥ २२५ ॥ जाग्रति दाविला । कां निदा हारविला ॥ परी
जैसा येकिला । पुरुष पुरुषीं ॥ २२६ ॥ कां रायातें तूं रावो ।
ऐसा दाविजे प्रत्ययो । तन्ही टायेठावो । राजाचि असे ॥२२७॥
नातरी रायपण राया । नाणिजे कीं प्रत्यया ॥ तन्ही कांहीं
उणे तया । माजी असे ॥२२८॥ तैसें दावितां न दावितां । हा
यया परौता ॥ चढेना तुटे आइता । असताचि असे ॥ २२९ ॥
आरशानें दाखविले तरी मुखानेंच मुखाला पाहिले. आरशानें मुखाला
दाखविले नाहीं तरी मुख मुखाचे ठिकाणीं एकवटलेलें आहेच. २२४.
त्याप्रमाणें दृश्य संबंध नसला तरी आपल्या ठिकाणीं हा आहे, तसाच आहे.
किंवा दृश्यानें दाखविला तरी पण हाच आहे. २२५. जागृतीनें दाखविला
किंवा झोपेनें लपविला तरी पुरुष आपले ठिकाणीं एकटा आहे तसाच आहे
२२६. अथवा राजाला 'तूं राजा आहेस' असें त्याच्या प्रत्ययास आणिले
तरी (म्हटले किंवा न म्हटले) राजा आपले ठिकाणीं आहे तसा असतोच.
२२७. अथवा राजाला 'तूं राजा आहेस' असें शब्दानें प्रत्ययास आणले
नाहीं तरी (म्हटले नाहीं तरी) त्याच्या राजेपणास कांहीं कमीपणा येतो
काय ? २२८. त्याप्रमाणें हा ज्ञानानें दाखविला किंवा अज्ञानानें दाखविला
तरी तो या दोन्ही भावातीत असल्यामुळे उत्कर्षास येत नाहीं व कमीहि
होत नाहीं; स्वतःसिद्ध आहे तसाच आहे. २२९.

प्रकरण सातवें ९७
तरी कां निमित्य पिसें । हा यया दाऊं बैसे ॥ देखते नाहीं
तैं आरिसे । देखावे कोणे ॥ २३० ॥ दीपु दावीतयाते रची ।
कीं तेणेंचि सिद्धी दीपाची । तैशी सत्ता निमित्ताची । येणें
साच ॥ २३१ ॥ वन्हीतें वन्ही शिखा । प्रकाशी कीर देखा ॥
परी वन्हीहूनी लेखा । येईल काई ॥ २३२ ॥ आणि
निमित्त जें बोलावें । तें येणें दिसोनि दावावें ॥ देखिलें तन्ही
स्वभावें । दृश्यही हा ॥ २३३ ॥ म्हणौनी स्वयंप्रकाशा यया ।
आपणपे देखावया ॥ निमित्त हा वांचोनियां । नाहींच मा
॥ २३४ ॥ भलतेन विन्यासें । दिसत तेणेंचि दिसे ॥ हा
वांचूनि नसे । येथें कांहीं ॥ २३५ ॥
अहो ! तर मग आपणास दाखवावें असें वेड काय निमित्तानें घेतलें ?
अरे ! पहाणाराच नाहीं, मग आरशांत पहावें कोणीं ? २३०. दिवा
लावणाराची सिद्धी दिव्यानें केली का लावणाऱ्यामुळेच दिव्याची सिद्धी
झाली ? त्याप्रमाणें पूर्वसिद्ध आत्मसत्ताच व्यवहाराला निमित्त आहे आणि या
आत्मसत्तेनेंच व्यवहारास खरेपणा भासतो. २३१. अग्नीची ज्वाला अग्नीला
प्रकाशित करिते हे निश्चित खरें आहे असें दिसतें, पण ती ज्वाला
अग्नीहून भिन्न आहे असें म्हणतां येईल का ? २३२. आणि हा आत्मा
दृश्य होऊन आपणांस दाखवितो, म्हणून हा निमित्त आहे असा बोलण्याचा
व्यवहार होतो. आतां दृश्य काय आहे असें पाहूं जावें, तो दृश्यहि हाच.
२३३. म्हणून या स्वयंप्रकाश परमात्म्याला स्वतःला पहाण्याला ह्याच्या-
वांचून दुसरें निमित्त नाहीं. २३४. कोणताही विस्तार याच्याच सत्तेनें
दिसतो ! याच्यावांचून दुसरें कांहींच नाहीं. २३५.
सा. अ....७

९८ सार्थ अमृतानुभव
लेणें आणि भांगारें । भांगाराचि एक स्फुरे ॥ कां जेथें दुसरें ।
नाहींच म्हणौनी ॥ २३६॥ जळतरंगीं दोन्हीं । जळावांचूनि
नाहीं ॥ म्हणौनी आन कांहीं । नाहीं ना नोहे ॥ २३७॥ हो
कां घ्राणुनेमेयो । येऊं कां हातीं घेवो ॥ लाहो कां दिठी पाहो ।
भलतैसे ॥ २३८॥ परी कापुराच्या ठाईं । कापुरावांचूनि
नाहीं ॥ तैसा रीति भलतेययाही । हाचि यया ॥ २३९॥ आतां
दृश्यपणें दिसो । कां द्रष्टा होऊनि असो ॥ परी हा वांचूनि
अतिसो । नाहीं येथें ॥ २४० ॥ गंगा गंगापणें वाहो । कीं
सिंधु होऊनि राहो ॥ परी पाणीपण नवलावो । न देखो
कीं ॥ २४१ ॥ थिजावें कीं विघरावें । हें अप्रयोजक आघवें ॥
घृतपण नव्हे । अनारिसें ॥ २४२ ॥ ज्वाला आणि वन्ही ।
न लेखिजति दोन्ही ॥ वन्हीमात्र म्हणौनी । आन नव्हे कीं ॥ २४३ ॥
अलंकार व सोनें यांमध्ये एक सुवर्णच आहे. कारण सुवर्णात दुसरें
कांहींच नाहीं. २३६. जल व तरंग या दोहोंत जलावांचून कांहीं नाहीं
म्हणून जल व तरंग असा भिन्न शब्दप्रयोग झाला तरी जलाव्‍यतिरिक्त
कांहीं नाहीं व होणारहि नाहीं. २३७. नाकानें वास कळो, हाताला मऊ
लागो, डोळ्यानें स्वच्छ दिसो; कोणत्याहि प्रकारें ज्ञान झालें तरी कापुराच्या
ठिकाणीं कापुरावांचून दुसरें कांहींच नाहीं, त्याप्रमाणें कोणत्याहि प्रकारानें
आत्मा दिसला तरी ह्या आत्म्यावांचून दुसरें कांहीं नाहीं. २३८-२३९.
आतां व्यवहारांत आत्मा दृश्य होऊन दिसो किंवा द्रष्टा होऊन असो, पण
या दृश्यद्रष्टा व्यवहारांत आत्मव्यतिरिक्त दुसरें कांहीं नाहींच. २४०.
गंगानदी गंगारूपानें वाहो किंवा समुद्रास मिळून तद्रूपानें असो, पण
पाण्याच्या दृष्टीनें त्यांत कांहींच फरक दिसत नाहीं. २४१. तुपाला घट्ट अगर
पातळ असें म्हणणें निरर्थक होय, कारण दोन्ही स्थितीत तूपपणा निराळा
नाहीं. २४२. ज्वाला व अग्नि हीं दोन्ही निराळीं आहेत असें म्हणता
येणार नाहीं. कारण तीं दोन्ही वन्हिरूपच आहेत. २४३.

प्रकरण सातवें ९९
तैसें दृश्य कां द्रष्टा । या दोन्ही दशा वांझटा ॥ पाहतां
एकीकाष्ठा । स्फूर्तिमात्र तो ॥ २४४ ॥ इये स्फूर्तीकडोनी ।
नाहीं स्फूर्तिमात्र वांचोनी ॥ तरी काय देखोनी । देखतु
असे ॥ २४५ ॥ पुढें फरकेना दिसते । ना मागें डोकावी
देखते ॥ पाहतां येणें ययातें । स्फुरद्रूपाचि ॥ २४६ ॥ कल्लोळी
जळीं घातले । सोनेंन सोनें पांघुरलें ॥ दिठीचे पाय गुंतले ।
दिठीसीचि ॥ २४७ ॥ श्रुतीसीं मेळविली श्रुती । घ्रुतीसी मेळ-
विली घ्रुती ॥ कां तृप्तीसी तृप्ती । वोगरिली ॥ २४८ ॥ गूळ
गुळें परिवडिला । मेरु सुवर्णे मढिला । कां ज्वाळा गुंडाळिला ।
अनळु जैसा ॥ २४९ ॥ हें बहु काय बोलिजे । कीं नभ
नभाचिये रिगे सेजे । मग कोणे निदिजे । जागे कोणे ॥ २५० ॥
हा येणे पाहिला ऐसा । कांहीं न पाहिला जैसा । आणि न पाह-
तांही आपैसा । पाहणेंचि हा ॥ २५१ ॥
विचार करून पाहिलें तर; तो आत्मा शेवटची निष्कर्मस्थिति-स्फूर्ति
मात्रच आहे. २४४. या स्फूर्तीकडून पाहिलें असतां केवळ स्फूर्तीवाचून
दुसरें कांहीं नाहीं असें आहे. मग काय पाहून हा द्रष्टा होतो. २४५.
दृश्य पुढें फडकत नाहीं अथवा द्रष्टा मागें डोकावीत नाहीं, याने आपल्या
स्वतःस पाहिले म्हणजे तें पहाणें स्फुरद्रूपच होय. २४६. तरंग पाण्यांत
बुडाले, सोन्याने सोने पांघरले, दृष्टीचा पाय दृष्टीतच गुंतला, २४७.
शब्दांत शब्द मिळवला, गंधास गंध मिळविला, किंवा तृप्तीला तृप्ती
वाढली, २४८. गुळानें गुळाला माखिलें, मेरूपर्वत सोन्याने मढविला,
अगर ज्याप्रमाणें अग्नि त्याच्याच ज्वाळांनीं गुंडाळला. २४९. फार काय
सांगावें आकाश आकाशाच्या शय्येवर निजावयास गेले, मग निजावयाचें
कोणीं व जागे रहावयाचें तरी कोणी ? २५०. ह्यांचें पाहणे न पाहण्या-
सारखेंच आहे. कांहीं न पाहतां सहजच हा पाहणेंरूपच आहे. २५१.

१०० सार्थ अमृतानुभव
येथें बोलणें न साहे । जाणणें न समाये । अनुभव न लाहे ।
आंगीं मिरौ ॥ २५२ ॥ म्हणौनि ययातें येणें । येपरीचें पाहणें ।
पाहतां कांहीं कोणे । पाहिलें नाहीं ॥ २५३ ॥ किंबहुना ऐसें
आत्मेन आत्मा प्रकाशे । न चेतुचि चेऊ बैसे । तयासी तो
॥ २५४ ॥ स्वयें दर्शनाचिया सवा । अवघीयाचि जातसे
फावा । परी निजात्मभवा । न मोडतांची ॥ २५५ ॥ न पाहतां
आरिसा असो पाहे । तरी तेंचि पाहणें होये । आणि पाहणेन
तरी ते जाये । न पाहणें पाहणें ॥ २५६ ॥ भलतैसा फाके ।
परी येकपणा न मुके । नाना संकोच तरी असिके । हाचि
आथी ॥ २५७ ॥ सूर्याचिया हाता । अंधकारू नये सर्वथा ॥
मा प्रकाशाची कथा । आइकता कां ॥ २५८ ॥
बोलण्याचा परिणाम नाहीं, जगण्याचा शिरकाव नाहीं, आणि अनु-
भवाची प्रतिष्ठा येथें चालत नाहीं. २५२. याचें स्वतःला पाहणें विचार-
दृष्टीनें पाहिलें नाहीं असें आहे. २५३. हा आत्म्याचा विलास आहे. तो
जागा न होतां स्वरूपानें मूळचा जागाच आहे. २५४. स्वतः दर्शनरूप
असल्यामुळे आत्मस्वरूपस्थितीवर दृश्यद्रष्टादिकांची भ्रमानें प्रमिति होत
असूनहि आत्म्याचा निजात्मभाव मोडला जात नाहीं. २५५. आरसा न
पाहतां मुख मुखपणानेंच असतें, आणि विशेष भावाचें पाहणें मुखेंच आहे.
आणि मूळ पाहण्याकडून पाहिलें तर पाहणे व न पाहणें निघून जातें.
२५६. कितीहि विस्तार होऊनहि आत्म्याचा एकपणा मोडत नाहीं, त्याचा
संकोच झाला तरी तो आहे तसा संपूर्ण असतोच २५७. कधींहि जाणवत
नाहीं, मग तो प्रकाशाची तर वार्ता कशाला ऐकतो ? २५८.

प्रकरण सातवें १०१
अंधारु कां उचिवडु । हा येकला येकवडु । जैसा कां मार्तंडु ।
भलतेथें ॥ २५९ ॥ तैसा आवडतिये भूमिके । आरुढलीयाही
कौतुकें ॥ परी ययातें हा न चुके । हाचि ऐसा ॥ २६० ॥
सिंधूचि शीव न मोडे ॥ पाणीपण सळू न मोडे ॥ परी मोडतु
कां गाडे । तरंगाची ॥ २६१ ॥ रश्मी सूर्याची आथी । परी
बिंबा बाहेरी जाती । म्हणोनी बोधसंपत्ति । उपमा नोहे
॥ २६२ ॥ आणि पल्हेचा दोडा । न पाहतां तढा ॥ जग तंव
कापडा । न भरेचि कीं ॥ २६३ ॥ सोन्याचा रवा । रवे-
पणाचा ठेवा । आवघेयाची अवयवां । लेणें नव्हे ॥ २६४ ॥ न
फेडितां आडवावो । दिगंतोनि दिगंता जावो । नये मा पावो ।
उपमा काइ ॥ २६५ ॥
सूर्याला अंधकार असो किंवा प्रकाश असो, सूर्य ज्याप्रमाणें वाटेल तेथें
आपल्या एकरूपानें एकटा असतोच २५९. तसा कोणत्याहि त्या भूमिके-
वर कौतुकानें आरूढला तरी आपल्या स्वरूपाची हानी न होतां हा
असतो. २६०. जरी अनंत तरंग उत्पन्न झाले व नाश पावले तरी समु-
द्राची मर्यादा मोडत नाहीं व पाणीपणाचा भंग होत नाहीं. २६१. सूर्य-
किरण बिंबाच्या बाहेर जातात, म्हणून सूर्याची उपमा आत्म्याला शोभत
नाहीं. २६२. आणि कापसाचें बोंड फुटूनच कापूस सर्वत्र मिळतो, वस्त्रें
मिळतात म्हणून बोंडातल्या कापसाची उपमा आत्म्याला देतां येत नाहीं.
२६३. सोन्याच्या लगडीचा लगडपणा न मोडतां सर्व अवयवांना
घालण्यासारखे दागिने होत नाहींत. २६४. प्रतिबंध दूर केल्यावांचून
एका दिशेहून दुसऱ्या दिशेला जातां येत नाहीं, मग आत्मस्वरूपाला
दिशेची उपमा कशी देतां येईल ? २६५.

१०२ सार्थ अमृतानुभव
म्हणोनि इये आत्मलीळे । नाहीं आन कांटाळे । आतां
येयाचिये तुळे । हाचि यंया ॥ २६६ ॥ स्वप्रकाशाच्या घासीं ।
जेविता बहु वेगेशीं । वेचेना परी कुशी । वाखही न पडे
॥ २६७ ॥ ऐसा निरुपमा परी । आपुलिये विलासवरी । आत्मा
राणीव करी । आपुले ठाईं ॥ २६८ ॥ तयातें म्हणिपे अज्ञान ।
तरी न्याया भरलें रान ॥ आतां म्हणे तयाचें वचन । उपवावो
हो आम्ही ॥ २६९ ॥ प्रकाशितें अज्ञान । ऐसें म्हणणेंहन । तरी
निधि दावितें अंजन । म्हणिजे काई ॥ २७० ॥ सुवर्णगौर अंबिका ।
न म्हणिजे काय काळिका । तैसा आत्मप्रकाशका । अज्ञानवादु
॥ २७१ ॥ येन्हवी शिवोनि पृथ्वीवरी । तत्त्वाच्या वानेपरी ।
जयाच्या रश्मिकरीं । उजाळा येती ॥ २७२ ॥
म्हणून या आत्मविलासाला वजन करण्यास दुसरा कांटा नाहीं. म्हणून
याचें वजन करण्यास हाच ! २६६. स्वप्रकाशाचे घांस लवकर लवकर
घेतो, पण नवल हें आहे कीं, अन्न संपत नाहीं व कुशीला खळगीहि
पडत नाहीं. (पोट न भरलेलें दिसत नाहीं.) २६७. अशा निरुपम
रीतीनें आपल्या विलासानें सर्व सत्ता चालवितो. अशा प्रकारच्या आत्म-
विलासाला 'अज्ञान' म्हणावें तर न्याय देशोधडीला लागला असें म्हटलें
पाहिजे; २६८. इतक्यावरहि 'अज्ञान आहे' असें म्हणणाऱ्याचें बोलणें
स्वस्थ ऐकून घ्यावें हेंच बरें ! २६९. जमिनीखालचें द्रव्य प्रकाश करणाऱ्याला
जर तूं अज्ञान असें म्हणावें जमिनीखालचें द्रव्य दाखविणाऱ्या अंजनाला
'काजळ' म्हणत नाहींत काय ? २७०. उत्तम सोन्याच्या केलेल्या
देवीला काळी म्हणत नाहींत का ? त्याप्रमाणें स्वयंप्रकाश आत्म्याला
'अज्ञान' म्हणणे हा केवळ शाब्दिक भेद आहे. २७१. ईश्वरापासून
पृथ्वीच्या परमाणूपर्यंत जो अनंत तत्त्वाचा प्रकार दिसतो. तो सर्व ज्याच्या
प्रकाशानें प्रकाशित केला जातो, २७२.

प्रकरण सातवें १०३
जेणें ज्ञान संज्ञान होये । दृङ्मात्र दृष्टींतें विये । प्रकाशाचा
दिवो पाहे । प्रकाशाची ॥ २७३ ॥ तें कोणें निकृष्टें । दाविलें
अज्ञानाचेनि बोटें । ना तमें सूर्या मोटें । बांधितां निकें ॥२७४॥
अपूर्व अज्ञानाक्षरीं । बसतां अज्ञानाची थोरी ॥ शब्दार्थाची उजरी ।
अपूर्व नव्हे कीं ॥ २७५ ॥ लाखेचें मांदुसें । आगीचें ठेवणें
कायसें ॥ आंतुबाहेरी सरिसें । करूनि घाली ॥ २७६ ॥
म्हणोनी जग ज्ञानें स्फिते । बोलतां अज्ञानवादातें ॥ विखुरली
होती आते । वाचेचिये ॥ २७७ ॥
ज्याच्या योगानें व्यावहारिक ज्ञानाला ज्ञानत्व येतें, सर्वत्र त्रिपुटी
ज्ञानच बनतें, प्रकाशाला प्रकाशपणा ज्यामुळे येतो, २७३. येथपर्यंत
प्रतिपादन केलेल्या ज्ञानरूप आत्म्याला कोणी अविचारी मनुष्य अज्ञानाच्या
बोटानें दाखवील म्हणजे आत्म्याला अज्ञान असें म्हणेल तर, 'सूर्याला
अंधाराच्या मोटेंत बांधलें आहे,' या म्हणण्याप्रमाणें त्याचें बोलणें असंबद्ध
होईल. २७४. ज्ञानाची एवढी मोठी थोरवी असूनहि त्या ज्ञान शब्दाच्या
मागें 'अ' अक्षर लावून त्याला 'अज्ञान' हें नांव ठेवण्यांत शब्दिक
कसरत विशेष नाहीं काय ? २७५. लवकर जळणाऱ्या लाखेच्या पेटींत
अग्नि घालून ती ठेविली तर उपयोग काय ? कारण आंत ठेविलेला अग्नि
लाखेला अंतर्बाह्य अग्निरूप करून टाकील.२७६. म्हणून ज्ञानानें दुमदुमून
भरलेल्या जगाला अज्ञान म्हणणें म्हणजे वाणीला फांटा फुटल्याप्रमाणें
आहे. २७७.

१०४ सार्थ अमृतानुभव
अखरी तब गोवधु । पुढारा अमृत बाधु ॥ मा कैसा अज्ञान-
वादु । कीजे-ज्ञानीं ॥ २७८ ॥ आणि अज्ञान म्हणणें । स्फुरतसे
अर्थपणें ॥ आतां हेंचि ज्ञान कोणें । मानिजेना ॥ २७९ ॥
असो हें आत्मराजें । आपणापें जेणें तेजें ॥ आपणचि देखिजे ।
बहुयेपरी ॥ २८० ॥ निर्वचिता जें झावळे । तेचि कीं लाहे
डोळे ॥ डोळयापुढें मिळे । तेंचि तया ॥ २८१ ॥ ऐसें जगज्ञान
जें आहे । तें अज्ञान म्हणे मी वियें ॥ येणें अनुमानें हो पाहे ।
आधी ऐसें ॥ २८२ ॥ तंव अज्ञान त्रिशुद्धी नाहीं । हें जगोंचि
ठेविलें ठाईं ॥ जे धर्म धर्मित्व केहीं । ज्ञानाज्ञान असे ॥ २८३ ॥
काजळा मोती विये । राखोंडिया दिपु जिये ॥ तरी ज्ञान धर्म
होये । अज्ञानचा ॥ २८४ ॥
'गोवध' हीं अक्षरें उच्चारण्याचा एक दोष, आणि गोवध न करतां
गाय मारली असें आहे खोटें बोलण्याचा दुसरा दोष येतात, असें आहे.
म्हणून ज्ञानस्वरूपालाच, 'अज्ञान' कसें म्हणावें ? 'अज्ञान' नाहींच,
तें आहे असें म्हणणें हा एक दोष, व आत्मा आहे 'तो आहे' असें
म्हणणें हा दुसरा दोष. २७८. आतां अज्ञान म्हणण्यांतच वस्तुतः ज्ञानाचें
ग्रहण होते. मग आत्म्यालाच ज्ञान म्हणणें योग्य आहे, असें कोणालाहि
कबूल करावें लागणार नाहीं का ? २७९. हा आत्मराजा आपल्याच तेजानें
आपल्यालाच अनंत प्रकारें बघतो. २८०. विचाराच्यापुढें न टिकतां
डोळ्यांना कसें प्राप्त होणार ? जें असतें तेंच डोळ्यांना दिसतें. २८१.
अज्ञान म्हणते कीं 'जग असें जें ज्ञान' तें माझ्यापासून उत्पन्न होतें या
अनुमानावरून अज्ञान आहे हें पटते. २८२. खात्रीपूर्वक सांगतां येईल कीं
अज्ञान नाहींच. कारण सर्व जगांत ज्ञानच भरलेलें आहे, म्हणून ज्ञान व
अज्ञान यांमध्यें धर्मधर्मिस्वभाव कसा येऊं शकेल ? २८३. मोतीं काय
पाण्याला उत्पन्न करितें ? राखेने दीप पेटवितां येईल काय ? या गोष्टी जर
संभवतील, तर ज्ञान अज्ञानाचा धर्म होईल ! २८४.

प्रकरण सातवें १०५
चंद्रमा निगती ज्वाळा । आकाश आते शिळा ॥ तरी अज्ञान
उजळा । ज्ञानातें वमी ॥ २८५ ॥ क्षीराब्धिकालकूट । हें एके
परीचें विकट ॥ काळकूटीं चोखट । सुधा कैची ॥ २८६ ॥ ना
ज्ञानीं अज्ञान जालें । तें होतांचि अज्ञान गेलें ॥ पुढती ज्ञान
एकलें । अज्ञान नाहीं ॥ २८७ ॥ म्हणोनि सूर्य सूर्यांचियेवढा ।
चंद्र चंद्राचि सांगडा ॥ ना दीपाचिया पडिपाडा । ऐसा दीपूं
॥ २८८ ॥ प्रकाशु तो प्रकाशकी । यासी न वंचे घेई चुकीं ॥
म्हणोनि जग असिकी । वस्तुप्रभा ॥ २८९ ॥ विभाति यस्य
भासा । सर्वमिदं हा ऐसा ॥ श्रुति काय वायसा । ढेकर देती
॥ २९० ॥ यालागीं वस्तुप्रभा । वस्तूचि पावे शोभा ॥ जातसे
लाभा । वस्तुसिचि ॥ २९१ ॥
चंद्रापासून ज्वाला निघतात काय ? आकाशांतून कधीं तरी दगडांची
वृष्टि होते काय ? अरे ! असें जर होईल तर शुद्ध ज्ञानाला अज्ञान उत्पन्न
करतें असें आम्ही म्हणूं. २८५. क्षीराब्धींतून काळकूट निघालें, हें सुद्धां
एक विपरीतच आहे, पण काळकूटांतून शुद्ध अमृत कधीं तरी निघेल का ?
२८६. अथवा ज्ञानापासून अज्ञान उत्पन्न झालें, तें उत्पन्न झाल्याबरोबर
त्यानें अज्ञानाचा नाश केला, मग आतां अज्ञान नसून एकटें ज्ञानच
शिल्लक राहिलें. २८७. म्हणून सूर्याला उपमा सूर्याचीच, चंद्र चंद्राच्याच
सारखा, अथवा दिव्याच्या योग्यतेला दिवाच. २८८. प्रकाश तो प्रकाशच,
असें म्हणण्यांत कांहीं चूक नाहीं असें समज. म्हणून सर्व जग वस्तुप्रभाच
आहे. २८९. हें सर्व जग ज्या आत्म्याच्या प्रकाशानें भासतें, असें श्रुति
सांगते. शंका फिटून; खात्रीनें ती तृप्त होऊन असें ती सांगते ती काय
पोकळ बडबड आहे थोडीच ? २९०. म्हणून वस्तूची शोभा वस्तूलाच,
प्रमेची शोभा वस्तूलाच मिळते, व प्रमेचा लाभहि वस्तूलाच होतो. २९१.

१०६ सार्थ अमृतानुभव
वांचूनि वस्तु इया । आपणापें प्रकाशावया ॥ अज्ञान हेतु
वायां । अवघेंचि ॥ २९२ ॥ म्हणोनी अज्ञान सद्भावो । कोणे-
परी न लाहो ॥ अज्ञान कीर वावो । पाहाँ ठेलियाही ॥ २९३ ॥
परी तमाचा विसुरा । न जोडेचि दिनकरा ॥ रात्रीचिया घरा ।
गेलियाही ॥ २९४ ॥ कां नीद खोळे भरितां । जाणणेंही नये
हाता । येकलिया टळटळिता । ठाकिजे जेवीं ॥ • ९५ ॥
इति श्रीसिद्धानुवादे श्रीमदनुभवामृतार्थविवरणे अज्ञानखंडन नाम
सप्तमप्रकरणं संपूर्णम्
हें वगळून स्वतःचा प्रकाश करण्यास वस्तूला अज्ञान कारण आहे, हें
सर्व म्हणणें निराधार आहे. २९२. म्हणून अज्ञानाची सिद्धि कोणत्याहि
प्रकारानें होत नाहीं; निश्चयेंकरून पाहावयास गेलें असतांहि अज्ञान खोटें
ठरलें. २९३ रात्रींच्या घरीं गेलें असतांहि सूर्याला अंधाराची प्रतिति होत
नाहीं. २९४. झोंप पदरांत भरावयास गेलें असतां झोळींत जगणेंहि शिल्लक
राहत नाहीं. तिला धरूं पाहाणारा मात्र रात्रभर हिंडत बसतो झालें ! २९५.
याप्रमाणें अमृतानुभव ग्रंथांतील अज्ञानखंडण नामक सातवें प्रकरण समाप्त.
प्रकरण सातवें समाप्त

प्रकरण आठवें
तैसें आमुचेनि नांवें । अज्ञानाचें ज्ञानही नव्हे ॥ आम्हांलागीं
गुरुदेवें । आम्हीच केलों ॥ १ ॥ परी आम्हां आम्ही आहों । तें
कसें पाहों जावों ॥ तंव काय कीजे ठावो । लाजिजे ऐसा ॥ २ ॥
हा ठावोवरी गुरुरायें । नांदविलों उवायें ॥ जे आम्ही न समाये ।
आम्हांमाजी ॥ ३ ॥ अहो आत्मपणीं न संटो । स्वसंविती न
घसवटो ॥ आंगीं लागलें न फुटो । कैवल्यही ॥ ४ ॥ आमुची
करवे गोठी । ते जालीचि नाहीं वाक्सृष्टी ॥ आमुतें देखो दिठी ।
ते दिठीच नव्हे ॥ ५ ॥ आमुतें करूनि विखो । भोगूं शके
पारखो ॥ तैं आमुतें न देखो । आम्हीपण ॥ ६ ॥ प्रकटो लपो
न लाहो । येथें नाहीं नवलाहो ॥ परी कैसेनीही विपावो ।
असणेयाचा ॥ ७ ॥
अरे ! आमचें स्वतःचें नांव पाहिल्यावर अज्ञानाविषयीं ज्ञान राहत
नाहीं श्रीसद्गुरुरायांनीं आम्हाला या स्थितीला आणलें. १. पण आमचे
आम्ही तरी कसे आहोंत. हें पाहावयाचें म्हटलें, तर लाज वाटते. २. इतक्या
वरच्या स्थितीला श्रीगुरूंनीं नेलें कीं, मी माझ्यातच मावत नाहीं. ३. त्या
ठिकाणीं आत्मभाव सांपडत नाहीं. आपलेपणाच्या ज्ञानाचे संस्कार नाहींत.
मोक्ष हा मूर्तिमंत शरीरस्थ असल्यानें त्याचें वेगळेपण टिकत नाहीं. ४. या
रीतीचें वर्णन करण्यासाठीं बळ या शब्दविश्वांतच नाहीं. साध्या डोळ्याला
बघतां येईल अशी दृष्टीच निर्माण झालेली नाहीं. ५. या स्थितीला दृश्य
समजून ती कोणाला पाहू शकेल ? आमचा आम्हीपणा आम्हीहि पाहूं शकत
नाहीं. ६. प्रकट व्हावें किंवा लपावें, असें घडू शकत नाहीं असें म्हणण्यांत
आश्चर्य नाहीं. कांहीं केलें तरी या स्थितीचें ज्ञान होत नाहीं. ७.

१०८ सार्थ अमृतानुभव
किंबहुना श्रीनिवृत्ति । ठेविलों असो जये स्थिती ॥ ते काय
देऊं हातीं । वाचेचिया ॥ ८ ॥ तेथें समोर व्हावया । अज्ञा-
नाचा पाडु कासया ॥ केउते मेलिया माया । होऊं पाहिजे
॥ ९ ॥ अज्ञानाचा प्रवर्त्तु ॥ नाहीं जया गांवाआंतु ॥ तेथें ज्ञानाची
तन्ही मातु । कोण जाणे ॥ १० ॥ रात्री म्हणोनि दीवे । पडती
कीं लावावे ॥ वांचूनि सूर्यासवें । सिणणें होये ॥ ११ ॥ म्हणोनी
अज्ञान नाहीं । तेथेंचि गेलें ज्ञानही ॥ आतां निमिषोन्मेषा दोहीं ।
ठेली वाट ॥ १२ ॥ येन्हवीं तन्ही ज्ञान अज्ञानें । दोहींचीं
अभिधानें ॥ अर्थाचेनि आनानें । विप्लाविलीं ॥ १३ ॥ जैसीं
दंपतें परस्परें । तोडूनि पालिटिली शिरें ॥ तेथें पालटु ना पण
सरे । दोहींचें जिणे ॥ १४ ॥
श्रीगुरूंनीं ज्या स्थितींत ठेवलें तिचें मीसुद्धां शब्दांनीं वर्णन करूं शकत
नाहीं. ८. अशा या तिच्यासमोर यावयास बिचारें अज्ञान तर कसें बरें
समर्थ असेल ? अज्ञान हें मेल्यावर, माया उत्पन्न होईल कशी ? ९. या
स्थितीत अज्ञानाचा प्रवेशच होत नाहीं आणि ज्ञानासंबंधी तरी काय सांगता
येईल ? १०. रात्र आहे म्हणून दिवे लावावे लागतात, पण उजाडल्यावर
दिवे लावण्याची कटकट कोण करील ? ११. अज्ञान नाहींसें झालें त्याच्या
सापेक्षेनें असणारें ज्ञानहि गेलें. आतां ज्ञानाज्ञान या दोघांची वाट बंद
झाली. १२. मुलतः ज्ञान व अज्ञान हीं दोन्ही नांवें अर्थभेदानें विस्तारलीं
आहेत. १३. अदलाबदल करायची म्हणून नवराबायको यांनीं आपापलीं
मस्तकें तोडलीं; पण अदलाबदल कांहीं झाली नाहीं, उलट दोघे जिवाला
मुकलें. १४.

प्रकरण आठवें १०९
कां पाठी लाविला होये । तो दीपूचि वाया जाये ॥ दिठी
आंधारें पाहे । तैं तेंचि वृथा ॥ १५ ॥ तैसें निपटानि जें नेणिजे
तें अज्ञान शब्दें बोलिजे ॥ आतां सर्वही जेणें सुजे । तें अज्ञान
कैसें ॥१६॥ ऐसें ज्ञान अज्ञान आले । अज्ञान ज्ञानें गेलें ॥ हें दोन्ही
वांझौलें । दोनीं झालीं ॥१७॥ आणि जाणें तोचि नेणे । नेणे तोचि
जाणे ॥ आतां कें असणें जिणें । ज्ञाना अज्ञाना ॥ १८ ॥ एवं
ज्ञानाज्ञान दोन्ही । पोटीं सूनि अहनी ॥ उदेला चिद्गगनीं ॥
चिदादित्य हा ॥ १९ ॥
इति श्रीसिद्धानुवादे श्रीमदनुभवामृते ज्ञानखंडनं नाम
अष्टप्रकरणं संपूर्णम्
बसणाऱ्याच्या पाठीमागें लावलेला दिवा जसा निरुपयोगी होतो; तेज
अंधाराला पाहिल तर तें तेज कसें म्हणावें ? १५. आतां ज्याच्या योगानें
सर्व जाणलें जातें त्याला अज्ञान असें कसें म्हणता येईल ? १६. ज्ञान
येऊन अज्ञानाच्या ठिकाणीं अज्ञानाचा नाश तर झालाच व दोन्हीहि
मिथ्या ठरलीं १७. जो जाणतो तोच नेणतो व तोच यथार्थ जाणतो.
म्हणून ज्ञानाज्ञानांनीं कोठें जावें ? १८. या प्रकारें ज्ञानाज्ञानाहे दिवस व
रात्र त्यांत हा ज्ञानरूपी नभःप्रांगणांत उदय पावला आहे. १९. याप्रमाणें
श्रीअमृतानुभव ग्रंथांतील ज्ञानखंडननामक आठवें प्रकरण समाप्त.
प्रकरण आठवें समाप्त

प्रकरण नववें
आतां आमोद सुनास जाले । श्रुतीस श्रवण रिघाले ॥ आरिसे
उठिले । लोचनेसी ॥ १ ॥ आपुलेनि समीरपणें । वेल्हावती
विंजणें ॥ कीं माथेची चापेपणें । बहकताती ॥ २ ॥ जिव्हा
लोधली रसें । कमळ सूर्यपणें विकाशे ॥ चकोरेंचि जैसें ।
चंद्रमा जालीं ॥ ३ ॥ फुलेंचि जालीं भ्रमर । तरुणीच जाले
नर ॥ जालें आपुलें शेजार । निद्राळूचि ॥ ४ ॥ दिठीवियाचा
रवा । नागरु इया ठेवा ॥ घडिला कां कोरिवा । परी जैसा
॥ ५॥ तैसें भोग्य आणि भोक्ता । दिसे आणि देखता ॥ हें
सरलें अद्वैता । अफुटामाजी ॥ ६ ॥ सेवतेपणा बाहेरी । न
निगतांचि परी ॥ पाती सहस्त्रवरी । उपलविजे ॥ ७ ॥ तैसें
नवानवा अनुभवीं । वाजतां वाघावी ॥ अक्रियेच्या गांवीं ।
नेणिजे ते ॥ ८ ॥
आतां स्वतः सुवास नाक झाला, शब्द कर्ण झाले आणि आरसे नेत्र
झालें. १. वारा स्वतः पंखा बनून वारा घेतों, किंवा मस्तकेंच फुलें बनून
भूषवितात. २. रसना रस बनली, कमळ सूर्य झालें व चकोर चंद्र झाले.
३. फुलें भुंगे झाले, तरुणी पुरुष झाले, झोंपाळू मनुष्य निद्रेचें ठिकाण
झाला. ४. आंब्याच्या झाडाचे कीवळे अंकुर कोकीळ बनले, मलयपर्वता-
वरील सुवासिक वारा देहधारी झाला, रस स्वतः भोक्ते बनले. ५. घडण
आणि कोरीव काम केलें कीं जसें नीटनेटकें सुंदर दिसतें; ६. त्याप्रमाणें
उपभोग्य वस्तु आणि भोक्ता, द्रष्टा आणि दृश्य, हे सारें ब्रह्मांत एकरस
झाले. ७. शेवंतीच्या अनेक पाकळ्या असल्या तरी त्या शेवंतीपणा टाकीत
नसतात. ८.

प्रकरण नववें १११
म्हणोनि विषयाचोनि नांवें । सूनि इंद्रियांचे थवे ॥ सैंध
घेती धांवें । समोरही ॥ ९॥ परी अरिसा सिवेसिवे । तव
दिठीसी दिठी फावे ॥ तैसें जालें धांवे । वृत्तिचिया ॥१०॥ नाग
मुदी कंकण । त्रिलिंगी भेदली खूण ॥ घेतां तरी सुवर्ण । घेईजे
कीं ॥११॥ वेंचूनि आणूं कल्लोळ । म्हणोनी घापे करतळ ॥ तेथें
तरी निखळ । पाणीच फावे ॥ १२ ॥ हातापाशीं स्पर्शु ।
डोळ्यापाशीं रूपसु ॥ जिभेपाशीं मिठांशु । कोण्ही एकु ॥ १३॥
तन्ही परिमळ परौतें । मिरवणें नाहीं कापुरांतें ॥ तैसें बहुता-
परी स्फुरतें । तेंचि स्फुरे ॥ १४ ॥ म्हणौनी शब्दादि पदार्थ ।
श्रोत्रादिकांचे हात ॥ घ्यावया जेथें । उजू होती ॥ १५ ॥ तेथें
संबंधु होय न होये । तंव इंद्रियांचें तें नोहे ॥ मग असतचि
आहे । संबंधू ना ॥ १६ ॥
त्याप्रमाणें नवा नवा भोक्तृ व भोग्य व्यवहार झाला तरी अक्रिय
परमात्मा ब्रह्मवेत्त्याचें राहण्याचें ठिकाण असल्यामुळे वेगळा असा एकहि
व्यवहार तत्त्वतः घडत नाहीं. ९. म्हणून सर्व इंद्रियसमुदाय आपआपल्या
विषयावर तुटून पडत असतांहि १०. ज्याप्रमाणें दृष्टी आरशाला पहातांच
मागें फिरून, ती दृष्टी दृष्टीलाच पाहते, त्याप्रमाणें वृत्तीचा हा विषयग्रह-
णाचा व्यवहार आहे. ११. नाग, मुदी व कंकण यांच्यात नामरूपभेद
दिसला तरी हातांत सोनेंच येतें. १२. पाण्यावरील तरंग वेंचून आणावे
म्हणून हात घालावा तों शुद्ध पाणीच मिळतें. १३. हाताला मऊ स्पर्श,
डोळ्याला रूप व जिभेला मधुर स्वाद लागतो. १४. पण कापुराच्या
ठिकाणीं एका सुगंधावाचून दुसरें कांहीं नाहीं, त्याप्रमाणें सर्व प्रकारच्या
भानामध्यें मूळ ज्ञानरूप परमात्माच तितक्या स्फुरणरूपानें आहे. १५.
असा मुख्य भेद वेदान्तसिद्धान्त असल्यामुळे शब्दादि पांच विषय उप-
भोगण्यासाठीं श्रोत्रादि पंच ज्ञानेंद्रियें होतात. १६.

११२ सार्थ अमृतानुभव
जियें पेरीं दिसती उसीं । तिये लाभती कीं रसीं ॥ कांति
जेवीं शशी । पुनवेचिया ॥ १७ ॥ पडिलें चंदावरी चांदिणें ।
समुद्रीं जालें वरखणें ॥ विषया करणें । भेटती तैशीं ॥ १८ ॥
म्हणोनी तोंडाआड पडे । तेंही वाचा वावडे ॥ परी समाधी न
मोडे । मौनमुद्रेची ॥ १९ ॥ व्यापाराचे गाडे । मोडतांहि
आपाडे ॥ अक्रियेचें न मोडे । पाऊल केंही ॥२०॥ पसरूनि वृत्तीची
बावे । दिठी रूपांतें दे खेवे ॥ परी साचाचेनि नांवें । कांहींच
नलगे ॥ २१ ॥ तमातें घ्यावया । उचलूनि सहस्र बाहिया ॥
शेवटी रवी यया । हाचि जैसा ॥ २२ ॥ स्वप्नींचिया विलासा ।
भेटईन या आशा ॥ उठिला तंव जैसा । तोचि मा तो ॥ २३ ॥
इंद्रियांचा होण्याचा व्यवहार व संबंध नाहींसा होतो, पण या साऱ्यांमध्ये
नित्य असणारा परमात्मा असतो. १७. किंवा पौर्णिमेच्या चंद्रांत ज्याप्रमाणें
सर्व एका उसांत जेवढीं पेरीं असतात, तेवढीं सर्व रसभरित होतात किंवा
पौर्णिमेच्या चंद्रात ज्याप्रमाणें सर्व कला एकवटतात, १८. चंद्रावर चांदणें
पडलें किंवा समुद्रावर पाऊस पडला तरी ते सागरजल होतें, त्याच न्यायानें
इंद्रियांस विषय मिळून त्यांनीं उपभोग घेतल्याचें दिसलें तरी, पारमार्थिक
दृष्ट्या कांहींच व्यवहार होत नाहीं. १९. तोंडास येईल तसें वाणी जरी
बोलली, तरी तें बोलणाऱ्या ज्ञान्याची मौनमुद्रारूप समाधि भंगत नाहीं.
म्हणजे वास्तविक ज्ञानानें कांहीं बोललेंच नसतें. २०. ज्ञात्याच्या हातून
अनेक व्यवहार झाले असें स्थूल दृष्टीला दिसलें तरी त्याच्या अकर्तेंपणास
बाध येत नाहीं. २१. तसेंच दृष्टि, वृत्तीचे हात पसरून रूपविषयाला
आलिंगन देण्यास गेली तरी वास्तविक पाहतां कोणताहि व्यवहार घडत
नाहीं. २२. हजारों किरणें उभारून सूर्य अंधकारास भेटायला गेला
असतां, शेवटीं त्याचा तोच जसा शिल्लक राहातो. २३.

प्रकरण नववें ११३
तैसा उदैलियानि विषयें । ज्ञानी विषयी हों लाहे ॥ तंव
दोन्ही न होनी होये । काय नेणों ॥ २४ ॥ चंद्र वेंचूं गेला
चांदिणें । तंव वेंचिलें काय कोणें ॥ विऊनि वांझे स्मरणें । होती
जैसीं ॥ २५ ॥ प्रत्याहारादि आंगीं । योगें आंग टेकिलें योगीं ॥
तों जाला ये मार्गीं । दिहाचा चांदु ॥ २६ ॥ येथें प्रवृत्ति बहुडे
जिणें । अप्रवृत्तिसी वाधावणें ॥ आतां प्रत्यङ्मुखपणें । प्रचारु
दिसे ॥ २७ ॥ द्वैतदशेचें आंगण । अद्वैत वोळगे आपण ॥ भेदू
तंव तंव दुण । अभेदासी ॥ २८ ॥ कैवल्याही चढावा । करित
विषयसेवा ॥ जाला भृत्यु भज्य कालोवा । भक्तीच्या घरीं ॥२९॥
घरामाजी पायें । चालतां मार्गूही तोचि होये ॥ ना बैसे तन्ही
आहे । पावणेंची ॥ ३० ॥
स्वप्नांतील स्त्रीला भेटण्याच्या इच्छेनें पुरुष जागा झाला तोच तो जसा
आपला आपणच असतो. २४. त्याप्रमाणें निर्विषय आत्मभाव उपजल्यावर
तत्त्ववेत्ता विषयी होतो काय ? भावातीत असा ज्ञानी कोणत्या स्थितींत
असतो हें सांगतां येण्यापलीकडचें आहे. अरे ! चांदणें वेंचण्यास चंद्र गेला
असतां तेथें कोणीं काय वेंचले ? केवळ मनोरथ वायां जातात. २५-२६.
प्रत्याहार वगैरे अष्टांगयोग सहजस्थितीनें ब्रह्म जाणणारापुढे नसले त्यांनीं
हात टेकले. अष्टांगादि योग या ब्रह्मवेत्त्यापुढे दिवसाच्या चंद्राप्रमाणें फिका
पडतो. २७. या सहजस्थितीनें प्रवृत्तीचें जगणें संपतें, अप्रवृत्तीला शोभा
येते, अशा स्थितींत ब्रह्मवेत्त्याचें सर्व आचरण अंतर्मुख असतें. २८. हें
अद्वैत, द्वैताच्या अंगणांत स्वतःचाकरी करतें, म्हणजे त्याची अद्वैतस्थिति
कायम असते. म्हणून जों जों भेद जास्त तों तों अभेदाचीच वाढ
होते. २९. या अद्वैतस्थितींत असणाऱ्या पुरुषाचें विषयसेवन मोक्षाच्या-
वरहि चढाई करितें, अभेद भक्तीच्या मंदिरांत देव व भक्त यांचें ऐक्य
होतें. ३०.
सा. अ.... ८