Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

by महर्षि बौधायन

Source: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (origin)

DevanagariHindipublished486 pages

षष्ठमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ६७

Page 119Permalink

षष्ठमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ६७

अनु०—किन्तु शाक, पुष्प, फल, मूल, वनस्पतियों का जल से प्रक्षालन करना चाहिए ॥ ९ ॥

तुशब्दो विशेषप्रायत्यप्रदर्शनार्थः। तच्चाऽस्पृश्यप्रदर्शनार्थम्। तत्र चैतद्विधानम्। एतेषां पुनः मूत्राद्युपहतानामल्पानां त्यागः, बहूनां तन्मात्रत्यागः, शिष्टानां प्रक्षालनमभ्युक्षणं वा ॥ ९ ॥

मूत्रपुरीषोपहतस्य शरीरावयवस्य शौचं वक्तुं मूत्रपुरीषकरणं तावदाह—

'शुष्कं तृणमयाज्ञिकं काष्ठं लोष्ठं वा तिरस्कृत्याऽहोरात्रयोरुदग्दक्षिणामुखः प्रावृत्य शिर उच्चरेदवमेहेद्वा ॥ १० ॥

अनु०—यज्ञ में काम न आने वाली सूखी हुई घास, यज्ञ में काम न आने वाली लकड़ी का टुकड़ा, अथवा मिट्टी का ढेला भूमि पर रखकर, दिन में उत्तर की ओर मुख कर तथा रात्रि में दक्षिण की ओर मुख कर, तथा सिर को वस्त्र से ढंककर मल और मूत्र का त्याग करे ॥ १० ॥

अयाज्ञिकं शुष्कं तृणादि तिरस्कृत्याऽन्तर्धाय भूमिम, अहन्युदङ्मुखो रात्रौ दक्षिणामुखः प्रावृत्य शिर उच्चरेदवमेहेद्वा मूत्रपुरीषे च। तथा च वसिष्ठः—'भूमिमयज्ञियैस्तृणैरन्तर्धाय मूत्रपुरीषे कुर्यात्' इति ॥ १० ॥

मूत्रे मृदाऽद्भिः प्रक्षालनम् ॥ ११ ॥

अनु०—मूत्र त्याग करने पर ( मूत्रेन्द्रिय का ) मिट्टी तथा जल से (एक बार) प्रक्षालन करे ॥ ११ ॥

लिङ्गस्य कार्यमिति शेषः। सकृदिति च ॥ ११ ॥

त्रिः पाणेः ॥ १२ ॥

अनु०—हाथ को मिट्टी तथा जल से तीन बार धोए ॥ १२ ॥

मृदाऽद्भिः प्रक्षालनमित्यनुवर्त्तते। तत्राऽपि सव्यस्य सकृत्। 'उभयोर्द्विद्विरि''ति विनिर्देशः कल्प्यः ॥ १२ ॥

तद्वत्पुरीषे ॥ १३ ॥

अनु०—इसी प्रकार मल त्याग करने पर भी प्रक्षालन करे ॥ १३ ॥


१. शिरः प्रावृत्य कुर्वीत शकृन्मूत्रविसर्जनम् । अयज्ञियेरनाद्वैश्च तृणैस्संछाद्य मेदिनीम् ॥ इति कात्यायनः । See मनु also. ४. ४९ ।

Page 120Permalink

६८ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ शरीरशुद्धिः

मृद्वाद्भिः प्रक्षालनमतिदिश्यते । 'नवपुरीषे च' इति वक्तव्ये 'तद्वत्' इत्यतिदेशो विशेषविवक्षया ॥ १३ ॥

तमाह—

पर्यायास्तिस्रः पायोः पाणेश्च ॥ १४ ॥

अनु०— ( मल त्याग कर ) पायु ( अर्थात् अपान प्रदेश ) तथा हाथों का प्रक्षालन मूत्र त्याग-विषयक प्रक्षालन के तिगुने बार प्रक्षालन किया जाता है ॥ १४ ॥

टि०— यहाँ गोविन्द स्वामी ने सूत्र में 'पायोः' पाठ ग्रहण किया है, जब कि सभी मूल पुस्तकों में 'पाद्योः' पाठ उपलब्ध होता है । मूत्र त्याग के संबन्ध में जो प्रक्षालन की विधि बतायी गयी है वह मलत्याग में तीन बार की जाय । पहले एक बार मिट्टी से अपान प्रदेश का प्रक्षालन हो फिर हाथ का, इसी प्रकार तीन बार करे । इस संबन्ध में गोविन्द स्वामी ने मनु, दक्ष, और वसिष्ठ के मतों को उद्धृत किया है ।

पायुरपानप्रदेशः । मूत्रे यदुक्तं तेन पुरीषे त्रिरावृत्तेन भवितव्यम् । पूर्वं पायोत्सकृत् मृद् दातव्या, सकृच्च पाणेः । एवं त्रिरावर्तते । तत्रैवं मानवम्—

एका लिङ्गे गुदे तिस्रस्तथैकस्मिन् करे दश ।
उभयोस्सप्त दातव्या मृदश्शुद्धिमभीप्सता ॥ इति ।

तथाऽपरं वासिष्ठं मतम्—

एका लिङ्गे तिस्रो वामे ( करे तिस्रः ) उभाभ्यां द्वे च मृत्तिके ।
पञ्चाऽपाने दशैकस्मिन्नुभयोस्सप्त मृत्तिकाः ॥ इति ।

दक्षस्तु मृत्तिकापरिमाणमुपदिशति—

अर्धप्रसृतिमात्रा तु प्रथमा मृत्तिका स्मृता ।
द्वितीया च तृतीया च तदर्धार्धा प्रकीर्तिता ॥

तत्र विरुद्धेषु विकल्पः, अविरुद्धेषु समुच्चयो द्रष्टव्यः । 'मलापकर्षणेऽमेध्यस्य' इत्येतत्तु सर्वत्र सममित्युच्यते ॥ १४ ॥

मूत्रवद्रेतस उत्सर्गे ॥ १५ ॥

अनु०— वीर्य का उत्सर्ग होने पर भी मूत्रत्याग के समान ही प्रक्षालन करे ॥ १५ ॥

शुक्रस्योत्सर्गेऽपि मूत्रवच्छौचमेव ॥ १५ ॥