युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

ते । विम्बीवज्रन्तु-वि म् ब ी व ज ्र न ् त ु`. Yes!

• Line 24: पित्तश्लेष्मविकाराणां प्रशमाय प्रयुज्यते ॥ ४१ ॥ - Yes!

5. Let's check line markers:
   १५० युक्तिकल्पतरो—
   एतद्धावनतोयेन नूनमन्धोऽपि पश्यति ॥ ३१ ॥
   अङ्गं केशसमं यस्य भूमिर्धूम्रा सितासिता ।
   केशाङ्गमिति जानीयात् क्लेशदुःखभयापहम् ॥ ३२ ॥
   निरङ्गं स्थूलप्रकृतिमुपलाङ्गं विदुर्बुधाः ।
   एतद्धि प्रायशो लोके दृश्यते द्विजसत्तम ॥ ३३ ॥
   पद्मपुराणस्य,—
   निरङ्गा निशिता धारा शाणे वह्निं वमत्यपि ।
   द्रोणोवज्रमिदं ज्ञेयं पृथिव्यां नातिदुर्लभम् ॥ ३४ ॥
   अङ्गं काकपदाकारं भूमिराघात निःसहा (५) ।

अस्त्रयुक्तिः । १५१
प्रियङ्गु सदृशन्वङ्गं' भूमिश्च कपिलाकृतिः ।
फलवज्रमिदं प्रोक्तं शाणे धूमं वमत्यपि ॥ ४२ ॥
अङ्ग' सर्षपपुष्पाभं भूमिश्चैव सितासिता ।
एतत् सर्षपवज्रं स्याच्छाणे वह्निं वमत्यपि ॥ ४३ ॥
अपि कुण्डलिकां याति एतदत्यन्तकोमलम् ।
एतत् प्रसादात् क्षितिपः कृत्स्नां साधयते महीम् ॥ ४४ ॥
नीलोरससमा भूमिरङ्ग' नीलोत्तरङ्गवत् ।
नीलोवज्रमिदं दृष्ट' शाणे वह्निशिखां वमेत् ॥ ४५ ॥
एष खड्गवरो नृणामरिष्टभयनाशनः ।
रक्तास्तिस्रो महारेखा भूमिश्चैव सितासिता । ४६ ॥
रक्ताङ्कमिति जानीयात् वैरिपक्ष-विनाशनम् ।
शाणेन यस्तु रक्तां वा नीलां वा वमते शिखाम् ॥ ४७ ॥
रक्त

शमीवज्रमिदं ज्ञेयं शनैश्वरसुदावहम् ।
शाणेषु वमते वह्निं सहते वह्निपीडनम् ॥ ५४ ॥
रोहितवल्कल सदृशमङ्गं भूमिः सितासिता वापि ।
धूम्नागभीर खरयुक्तं धारा तीक्ष्णा सिता भवेद्रोखा ॥ ५५ ॥
रोहिताख्यमिदं वज्रं सर्व्वारिष्टविनाशनम् ।
वह्निसंस्पर्शमात्रेण किञ्चिच्चिमिचिमायते ॥ ५६ ॥
इत्ययं दुर्लभः खड्गो देवानाम्पि कथ्यते ।
शफ(१)रीवल्कलाकारमङ्गं भूमिः सितासिता ॥ ५७ ॥
प्रोष्ठौवज्रमिदं प्रोक्तं न्यस्तं तरति वारिणि ।
एष खड्गोत्तमो राज्ञां विपत्कुलनाशकः ॥ ५८ ॥
कदाचिल्लभ्यते भाग्यैर्लभ्यते लभ्यते मही ।
अङ्गं मारिषपत्राभं भूमिः स्याद्विषमच्छविः ॥ ५९ ॥
इत्ययं मारिषा

खड्गयुक्तिः । १५३
मन्दा धारा भृशं गाढ़ा भूमिरङ्गविवर्ज्जिता ।
पर्व्वताङ्गमिदं नाम सर्व्वत्रैवोपलभ्यते ॥ ६६ ॥
अङ्गं गुञ्जाफलसमं भूमिर्मीनदलोपमा ।
गुञ्जावज्रमिदं पृष्टं तप्तं भवति घर्षणे ॥ ६७ ॥
शाणे सिन्दूरसङ्काशं रजो वमति चासकृत् ।
एष खङ्गवरो राज्ञा भाग्यादेवोपयुज्यते ॥ ६८ ॥
अस्य प्रभावात् तन्नास्ति यन्न साधयते नृपः ।
अङ्गं तनुशराकारं भूमिश्चैव सितासिता ॥ ६९ ॥
धारा तीक्ष्णा वमति च शाणे वह्निसमाः शिखाः ।
शरवज्रमिदं ज्ञेयं राज्ञां वाञ्छितसिद्धये ॥ ७० ॥
दूर्व्वादलनिभा भूमिर्धारा तीक्ष्णा खरः खरः ।
शाणेन वमते वह्निं दूर्व्वावज्रं सुदुर्लभम् ॥ ७१ ॥
अङ्गं विल्वदलाकारं भूमिश्चैव सितासिता ।
विल्ववज्रमिदं शाणे नीलपीते वमेच्छिखे ।
एष खङ्गवरः प्रोक्तः शत्रूणां कुलनाशनः ॥ ७२ ॥
मसूरदलसङ्काशा भूमिरङ्गं मसूरवत् ।
मसूराङ्कमिदं शाणे रजो (१) वमति चारुणम् ॥ ७३ ॥
शोण(२)पुष्पनिभा रेखा दीर्घा भूमिः सितेतरा ।
शोणाङ्कमिति जानीयात् खङ्गं परमदुर्लभम् ॥ ७४ ॥
शठोदलसमा भूमिरङ्गं तत्कुसुमोपमम् ।
शठीवज्रमिदं प्रायो लभ्यते गुणवत्तरम् ॥ ७५ ॥
( १ ) वज्रो इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २ ) शण इति (ख) पुस्तक पाठः ।
२०

१५४ युक्तिकल्पतरौ—
मार्ज्जाररोम-सदृशमङ्गं भूमिः सितेतरा ।
मार्ज्जाराङ्गमिदं नाम्ना रोगशोक भयावहम् (३) ॥ ७६ ॥
एष खड्गाधमस्त्याज्यो यदीच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ ७७ ॥
केतकीपत्रसदृशमङ्ग' यस्मिन् प्रतीयते ।
विद्यात् केतकवज्रं तद् वाराणसो(स) समुद्भवम् ॥ ७८ ॥
लौहप्रदीपस्य,—
अङ्ग' मूर्व्वीतन्तुनिभं भूमिर्मूर्व्वादलच्छविः ।
शाणे वमते शुक्लां शिखां मौर्वी भवेत् ततः ॥
मौर्वाङ्गमिदमुत्कृष्टं यशः कीर्त्ति वलावहम् ॥ ७६ ॥
लिङ्गं तीक्ष्णं (४) खरं गाढं शाणे वज्रेर्वमेत्कणम् ।
छिनत्यन्यविधं लौहं वज्राङ्गमिति तद्वदेत् ॥ ८० ॥
कलायपुष्पसदृश मङ्ग' भूमिः सितासिता ।
कलायवज्रं जानीयात् तत्क्षते पाक इष्यते ॥ ८१ ॥
अङ्गं चम्पकपुष्पाभं भूमिः कृष्णा तथासिता ।
शिखां शाणे वमेच्छीतां तिक्तं तस्य जलं भवेत् ।
इदं चम्पकवज्रं स्यात् सर्व्वत्र विजयप्रदम् ॥ ८२ ॥
अङ्ग' वलादलसमं भुमिः शुक्ला तथेतरा ।
वलावज्रमिदं ज्ञेयं नानाभावं भवेद् द्रुतम् ।
इत्ययं वातरोगाणां नाशने परमौषधम् ॥ ८३ ॥
अङ्ग' वटारोहसमं भूमिर्वटदलच्छविः ।
वटवज्रमिदं ज्ञेयं खरं खड्गाधमं बुधैः ॥
एतस्य स्पर्शमात्रेण नरो मुच्यते सम्पदा (५) ॥ ८४ ॥
(३) भयापहम्

वंश नीलोसमा भूमिः खरधारा सिताकृतिः ।
वंशाङ्कमिति जानीयाद्वंशवृद्धिकरः परः ॥ ८५ ॥
भूमिः शालदलाकारा अङ्गं लघु सितासितम् ।
शालाङ्ग एष खड्गः स्यात् पूज्यः सर्व्वार्थदायकः ।
अयं शाणे वमेद्वह्निं धारा चाप्यथवा भवेत् ॥ ८६ ॥
भूमिः सितासिता वापि अङ्गं ज्येष्ठोसमं लघु ।
ज्येष्ठोवज्रमिदं निन्यं न स्पृश्यं वा हितेच्छुभिः (६) ॥८७॥
पुराणजालसदृशमङ्गं भूमिः सितासिता ।
जालवज्रमिदं पूज्यं शत्रुसम्पत्तिनाशनम् ॥ ८८ ॥
यदि शाणे वमेन्नीलां शिखां वह्निं वमेच्च वा ।
तदैष दुर्लभः खड्गो नान्यथा भयहेतुकः ॥ ८६ ॥
अङ्गं पिपीलिकाकारं भूमिर्धूम्ना तथासिता ।
पिपीलिकाङ्ग इत्येष तत्क्षते कण्डु-सम्भवः ।
स्वयं यदि भवेद् धम्म्रः शाणे पूज्यतमस्तदा ॥ ६० ॥
नलपत्रसमाभूमिरङ्गं (७) तत्कुसुमोपमम् ।
नलङ्कमिति जानीयाद् भर्तुः सर्व्वार्थसाधकः ॥ ६१ ॥
निरङ्गानिर्मला भूमिर्घृष्टं घृष्टं वमेद्रजः ।
दृढ़ा धारा भृशस्थूला आघातं सहते न च ।
रजोवज्रमिदं निन्यं शत्रूणां विजयावहम् ॥ ६२ ॥
कुष्माण्डवीजसदृशमङ्गं भूमिः सितासिता ।
कुष्माण्डवज्रं जानीयात् तत्क्षते वेगनिग्रहः ॥ ६३ ॥
अङ्गं नृरोम-सदृशं भूमिर्धूम्ना सितासिता ।
रोमाङ्कमिति जानीयात् तत्क्षते पिड़कोद्ग(प)मः ॥ ६४ ॥
(६) या हिताक्षुभिः इति (क) पुस्तक पाठः ।
(७) भूमिरेकोङ्गः इति (ख) पुस्तक एाठः ।

१५९ युक्तिकल्पतरौ—
भूमिः स्नु हो(८)दलसमा अङ्गं तत्कण्टकोपमम् ।
धारा तीक्ष्णा रव(वर)स्तोक्ष्णो लघुमानं खरस्पृशा ॥ ९५ ॥
सुधाङ्गः खड्ग इत्येष तत्क्षते दाहहृद्भ्रमाः ।
मुखाक्षि कर्णनासानां दाहः पाकश्च जायते ॥ ९६ ॥
अयं यदि च सर्पाणां फणासूपरिविश्यते ।
फणाविदारमाप्नोति सर्पो लोटयते शिरः ।
अस्य धावन तोयेन कुष्ठरोगविनाशनम् ॥ ९७ ॥
कर्कन्धुदलपृष्ठाभा भूमिरङ्गन्तु तत्समम् ।
कर्कन्धुवज्रं जानीयात् तत्क्षते दाहनाशनम् ॥ ९८ ॥
एष खड्गाधमस्त्याज्यो जेतव्या यदि विद्दिषः ।
अङ्गं वकुलपुष्पाभं भूमिस्तत्फलसन्निभा ॥ ९९ ॥
वकुलाङ्गमिदं पूज्यं शाणे सुरभिगन्धवत् ।
तन्नास्ति जगतीमध्ये यदनेन न साध्यते ॥ १०० ॥
अङ्गं सन्मिश्रितं यस्मिन्न किञ्चिद्गतमोच्यते (६) ।
सर्वेषां दर्शनं वापि तीक्ष्णाधारः(रा) खरस्वरः ॥ १ ॥
एष काञ्जिकवज्रः स्याद्यत्नादेवोपलभ्यते ।
नैनं प्राप्यापि वर्द्धन्ते शेषाश्चिद्यादयोऽपि च ॥ २ ॥
भूमिः कृष्णा निरङ्गा चेद्धारा तीक्ष्णा दृढापि च ।
आघातं सहते घोरं रक्तं स्पर्शेन यो विशेत् ॥ ३ ॥
शाणेन वह्निं वमति ध्रुवं वाप्यति घर्षणात् ।
महिषाङ्गः स वै खड्गः पृथिव्यां नाति दुर्लभः ॥ ४ ॥
(८) स्थूला इति (क) पुस्तक पाठः ।
(९) भिद्यते इति (ख) पुस्तक पाठः ।

लोक्य". It is definitely printed as "सर्व्वेषा मङ्गमलोक्य".

Wait, look at line 13:
"इति खड्गपरीक्षायामङ्गाध्यायो द्वितीयः ।"
(इति खड्गपरीक्षायामङ्गाध्यायो द्वितीयः ।)

Line 14:
"खड्गस्य रूपाणि यथा—"

Line 15:
"नीलीकलाय-कुसुमच्छविगु (१२) ञ्जनाभा,"
Wait! Look at "नीलीकलाय":
नी - ली - क - ला - य - कु - सु - म - च्छ - वि - गु (१२) ञ्ज - न - ा - भ - ा ,
Wait, footnote (१२) says: "( १२ ) गुञ्ज इति (ग) पुस्तक पाठः ।"
In text: "च्छविगु (१२) ञ्जनाभा" -> the footnote number (१२) is placed between 'गु' and 'ञ्जनाभा'!
Wait, is it "च्छविगु" or "च्छविर्गु"?
Look above 'वि': there is a repha?
No, above 'गु' or 'वि'?
Wait, let's look at "च्छवि":
च्छ - वि. Above 'वि', is there a repha?
Wait! In Sanskrit, "च्छविगुञ्जनाभा" or "च्छविर्गुञ्जनाभा"?
च्छविः + गुञ्जनाभा = च्

१५८ युक्तिकल्पतरौ—
या कालकाम्बुदमसौरसकालसर्प-
शङ्कान्धकारकचभार समा विभाति ।
भूमिश्च या भ्रमरवन्धुसमावभासा ;
खड्गस्य कृष्णमिति रूपमिदं वदन्ति ॥ १३ ॥
अत्र नेत्राणि सम्पत्त्यै अरिष्टान्य शुभानि च ।
साधारणमिदं रूपं प्राह नागार्जुनो मुनिः ॥ १४ ॥
या प्रावृषेण्य-नवभेकसमानवर्णा,
गोमेदरत्नसदृशापि च यस्य भूमिः ।
खड्गस्य पिङ्ग-मिति रूपमिदं वदन्ति ;
भर्तुर्यशोबलधनक्षय-कारणाय ॥ १५ ॥
या मन्दधूमसदृशा च शिरीष पुष्प,
तुल्या विभाति मलिनापि च खड्ग भूमिः ।
नागार्जुनो वदति धूम्रमिदं हि रूपं ;
भर्तुर्यशोबलधनावलि-वर्द्धनाय ॥ १६ ॥
द्विरूपं मिश्रितं कृत्वा श(स)ङ्करं प्रवदेद्बुधः ।
विभोरूपैः समेतन्तु खड्गं त्रिपुर-संज्ञितम् (१३) ।
रूपैश्चतुर्भिः संयुक्तं चतुरं खड्ग मुत्तरम् ॥ १७ ॥
इति लौहार्णवस्य खड्ग परीक्षायां वर्णाध्यायस्तृतीयः ।
जातिश्चतुर्विधा प्रोक्ता खड्गानां या पुरा मया ।
सम्प्रत्यपि प्रयत्नेन तासां लक्षणमुच्यते ॥ १८ ॥
शुद्धाङ्गः शुद्धवर्णश्च सुनेत्रः सुस्वरश्च यः (१४) ।
मृदुस्पर्शः सुसन्धेयस्तीक्ष्णधारो महागुणः ॥ १९ ॥

( १३ ) सङ्गितं इति (क) पुस्तक पाठः ।
( १४ ) सुमुखश्च यत् इति (ख) पुस्तक पाठः ।

अस्त्रयुक्तिः । १५८
खड्गं ब्राह्मणजातिं तं प्राह नागार्जुनो मुनिः ।
अस्य क्षते भवेच्छोथो घोरः सर्व्वाङ्गगोचरः ॥ २० ॥
मूर्च्छा पिपासा दाहश्च ज्वरो मृत्युश्च जायते ।
अघृष्टं विफलाकल्कमर्द्दराविन्दिवोषितम् ॥ २१ ॥
मलिनत्वं न सम्धत्ते निर्मलं कुरुते परम् ।
तरुणादित्यकिरण-स्पर्शादेव तृणे स्थितः ॥ २२ ॥
दहेत् सर्व्वं न तु करं पुरुषस्य हि धारिणः ।
गायत्र्युच्चारमात्रेण खरतां व्रजति स्फुटम् ॥ २३ ॥
एष खड्गवरः सर्व्वमरिष्टं नाशयेद्ध्रुवम् ।
अस्य प्रसादात् पुरुष स्त्रिलोकमपि साधयेत् ॥ २४ ॥
तस्मादेव मनुष्याणां सुलभो नहि भूतले ।
दृश्यन्ते प्रायशः स्वर्गे ( १५ ) कुशद्वीपे हिमालये ॥ २५ ॥
ब्राह्मणजातिः ।
धूम्रवर्णं महासारं तीक्ष्णधार

१६० युक्क्तिकल्पतरौ—
नीलवर्णः कृष्णवर्णः संस्कारे निर्मलो भवेत् ।
शाणेन खरता चास्य घाततुल्यं निकृन्तति ॥ ३१ ॥
वैश्यजातिरियं खङ्गः क्षते लब्धात्रदर्शनम् (१७) †
नात्युत्कृष्टो नातिहीनः सर्व्वत्रै वोपलभ्यते ॥ ३२ ॥
सजलाभोदसङ्काशः स्थूलधारो मृदुखरः ।
संस्कारे चैव मलिनः शाणे चापि खरेतरः ॥ ३३ ॥
शूद्रजातिरियं खङ्गः क्षते नाल्पापि वेदना ।
दूराद्देषो(१८)ऽधमस्त्याज्यो यदीच्छेद्धितमात्मनः ॥ ३४ ॥
प्रायशः सर्वलोकेषु स्वयमेवोपदृश्यते ।
द्वयोर्लक्षणमालोक्य जारजं खङ्गमादिशेत् ॥ ३५ ॥
त्रयाणां लक्षणेनैव त्रिजातिं खङ्ग(१९)मादिशेत् ।
चतुर्णां लक्षणेनेव जाति-सङ्करमुच्यते ॥ ॥ ३६ ॥
इति लौहार्णवस्य खङ्गपरीक्षायां जात्यध्यायः ।
अथ त्रिंशन्नेत्राणां लक्षणानि ॥
अङ्गं स्यात् सर्व्वतो वापि नेत्रमेकत्रसंस्थितम् * ।
अतः परन्तु नेत्राणां लक्षणं संप्रवक्ष्यते ॥ ३७ ॥
नेत्रे णैकेन हस्तेन निन्दितोपि प्रशस्यते ।
तथा जाति विहीनोपि गुणवान् पूज्यते नरः ॥ ३८ ॥
खङ्गः सदङ्गो न च नेत्र हीनो न पूज्यते नाम्बुकरः स एवः ।
यथा मनुष्यः खलु सुन्दराङ्गो नकर्मयोग्यो भुवि नेत्रहीनः ॥ ३९ ॥
( १७ ) क्षतेवं नात्रदर्शनं इति (क) पुस्तक पाठः ।
( १८ ) देशो इति (ख) पुस्तक पाठः ।
( १९ ) शङ्क इति (ग) पुस्तक पाठः ।

• अङ्गमत्यारभ्य भुविनेत्रहीन इत्यन्तं श्लोकत्रयं (ख) पुस्तके अधिकं पठ्यते ।
  CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

अस्त्रयुक्तिः । १६१
चक्रपद्मे गदा शङ्खौ भयवर्द्धन्नवाङ्कुशः ।
छत्रं पताका वीणा च मत्स्यन्तु शिवलिङ्गकः ॥ ४० ॥
ध्वजार्द्धचन्द्रकलसा शूलं शार्दूल नेत्रकम् ।
सिंहः सिंहासनञ्चैव गजहंसमयूरकाः ॥ ४१ ॥
जिह्वा दन्ताश्च खङ्गश्च मनुष्यश्चामरस्तथा ।
शैलश्चैव तथा पुष्प माला सर्षप एव च ॥ ४२ ॥
चक्राकारं यदा नेत्रं खङ्गस्याङ्गे प्रदृश्यते ।
तं चक्रनेत्रं जानीयात् भर्तुः सर्व्वार्थसाधनम् ॥ ४३ ॥
अनेनैकेन खङ्गेन कृत्स्नां साधयते महीम् ।
प्रफुल्लपद्मसदृशं नेत्रं पद्मदलोपमम् ॥ ४४ ॥
यदि वा दृश्यते खङ्गे पद्मनेत्रं समादिशेत् ।
अयं खङ्गवरो यत्र तत्रैव कमलालया ॥ ४५ ॥
ऊर्द्धा खला यदा रेखा गदाकारा प्रतीयते ।
गदानेत्रमिद

१६२ युक्तिकल्पतरौ—
अयं निशीथे विजने खङ्गो झनझनायते ।
यन्नेत्रमङ्कुशाकारं तं (त्) विद्याद्गुणवत्तरम् ॥ ५० ॥
खड्गमङ्कुशनेत्राख्यं भर्त्तुः सर्व्वार्थसाधक(न)म् ।
अलक्ष्मी-पापरक्षोघ्नं कृत्याग्रह-निवारणम् ॥ ५१ ॥
छत्राकारं यदा नेत्रं छत्रनेत्रं वदन्ति तम् ।
अस्य प्रभावात् क्षौणोऽपि सार्व्वभौमो भवेन्नृपः ॥ ५२ ॥
दीनोऽपि च सुखी भूयात् सुखी भूयान्महेश्वरः ।
महेश्वरोऽपि सचिवः सचिवो मण्डलेश्वरः ।
मण्डलेशश्चक्रवर्त्ती भवेदत्र न संशयः ॥ ५३ ॥
पताकाकृति नेत्रं चेत् सर्व्वसम्पत्ति-कारकम् ।
पताका नेत्रमाहुस्तं संग्राम-विजयप्रदम् ॥ ५४ ॥
नेत्रं वीणाकृति र्यदा वीणानेत्रमुशन्ति(१)तम् ।
निशीथे विजने खङ्गो वीणावत् स्वनमावहेत् (२) ।
अस्य प्रभावात् स(ख)र्व्वैश्या अपि वश्या भवन्ति हि ॥५५॥
मत्स्याकृति र्यदा नेत्रं मत्स्यनेत्रमिदं विदुः ।
अस्य प्रभावात् क्षितिपः कृत्स्नां साधयते महीम् ॥ ५६ ॥
शिवलिङ्ग-समं नेत्रं लिङ्गनेत्रमिदं विदुः ।
भर्त्तुः सर्व्वार्थ-संसिद्ध्यै शत्रूणां नाशनाय च ।
वामपार्श्वे तु यात्रायां धर्त्तव्योऽयं तथा रणे (३) ॥ ५७ ॥
(अत्र ध्वजार्द्धचन्द्रकलसानां लक्षणानि पतितानि ।)
शूलाकृति यदा नेत्रं शूलनेत्रं वदन्ति तम् ।
सर्व्वार्थ-साधकः सर्व्वारिष्टानिष्ट-प्रणाशनः ॥ ५८ ॥
(१) वदन्ति इति (क) पुस्तक पाठः ।
-(२) वध्वनिमावहेत् इति (ख) पुस्तक पाठः ।
(३) व्रणे इति (ग) पुस्तक पाठः ।

अस्त्रयुक्तिः । १६३
शार्दूलनेत्रं तं विद्याच्छार्दूलाकृति-नेत्रतः ।
शत्रुश्रेणी-विनाशाय संग्रामे विजयाय च ॥ ५९ ॥
सिंहाकृति र्यदा नेत्रं सिंहनेत्रमिमं विदुः ॥
अस्य प्रभावात् क्षीणोऽपि कृत्स्नां साधयते महीम् ॥ ६० ॥
तत् सिंहासननेत्रं स्यान्नेत्रे सिंहासनोपमे ।
अस्य प्रभावात् क्षितिपः कृत्स्नां साधयते महीम् ॥ ६१ ॥
गजाकृति र्यदा नेत्रं गजनेत्रं वदन्तितम् ।
अस्यप्रभावात् क्षीणोऽपि (१) लभते राजसम्पदम् ॥ ६२ ॥
नेत्रं हंसाकृति र्यदा हंसनेत्रं वदन्ति तम् ।
अस्य प्रभावात् भूपालो यशः प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ ६३ ॥
मयूराकृति नेत्रे द्वे तन्नेत्रमिति निर्दिशेत् ।
अस्य प्रभावान्मनुजः सर्पदर्पान् (३) निसूदयेत् ॥ ६४ ॥
जिह्वाकारं यदा नेत्रं जिह्वानेत्रं वदन्ति च ।
संग्रामकखर्परैष्ववं पिवेद् वैरिशिरोरजः ॥ ६५ ॥
दन्ताकारं यदा नेत्रं दन्तनेत्रं वदन्तितम् ।
अयं रिपुगणं मूर्ध्नि (२) चर्व्वयत्यति भैरवम् ॥ ६६ ॥
खड्गाकारं यदा नेत्रं खड्गनेत्रं वदन्तितम् ।
अस्य प्रभावात् मनुजस्त्रिलोकीं वशयेदपि ॥ ६७ ॥
मनुष्य पुत्रिकाकारा पुत्रिका नेत्रमुच्यते ।
अयं सशैलां सद्वीपां कृत्स्नां साधयते क्षितिम् ॥ ६८ ॥
न चेयं पुत्रिका किन्तु जयलक्ष्मीरिह स्वयम् ।
तस्मान्नायं मनुष्यानामल्पभाग्येन लभ्यते ॥ ६९ ॥
( १ ) क्षितिपः इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २ ) युद्धे इति (ख) पुस्तक पाठः ।
( ३ ) वर्पान् इति (ग) पुस्तक पाठः ।

१६४ युक्तिकल्पतरौ—
चामराकृति नेत्रत्वात् तन्नेत्रमिति निर्द्दिशेत् ।
अस्य प्रभावात् जायन्ते चामरोद्भूत-सम्पदः ॥ ७० ॥
एकानेक(१)शिखे शैलनेत्रे तन्नेत्रसंज्ञकम् ।
अपि राष्ट्रभये युद्धे विषमे वैरिसङ्कटे ।
स्थिरीकरोति धरणीं धरणीं पर्व्वतो यथा ॥ ७१ ॥
पुष्पमाला-समं नेत्रं पुष्पनेत्रं वदन्तितम् ।
अस्य प्रभावात् तुष्यन्ति ग्रहाः सर्व्वांश्च देवताः ॥ ७२ ॥
भुजङ्गमसमे नेत्रे सर्पनेत्रमिदं मतम् ।
अयं शत्रुगणं हन्ति यथा मत्स्यं भुजङ्गमः ॥ ७३ ॥
सवर्णमसवर्णञ्च तत् सर्व्वं द्विविधं भवेत् ।
सवर्णं शान्तिसम्पत्त्यै रिपुनाशे तथा परम् ॥ ७४ ॥
द्वयोरेकत्र पृष्ठे च तत् पुनर्द्विविधं (२) भवेत् ।
एकलोकसुखं नेदं ददाति द्विविधं द्वयोः ॥ ७५ ॥
मूलमध्याग्रसंस्थानात्तत् पुनर्द्विविधं भवेत् ।
अग्रे चाग्रफलं ज्ञेयं मध्ये मध्यफलं मतम् ॥ ७६ ॥
मूले फलं जघन्यं स्यात् (३) प्राह नागार्जुनो मुनिः ।
एकं द्वे त्रीणि नेत्राणि नात्र संख्याव्यतिक्रमः ॥ ७७ ॥
एकं धर्मः स्वर्गकामौ द्वे त्रीणि च त्रिवर्गकम् ।
तत्फलानि (४) प्रयच्छन्ति प्राह नागार्जुनो मुनिः ॥ ७८ ॥
( १ ) एकनेत्र इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २ ) विविधं इति (ख) पुस्तक पाठः ।
( ३ ) मूले जलं यदन्यं स्यात् इति (ग) पुस्तक पाठः ।
( ४ ) जलानि इति (घ) पुस्तक पाठः ।

अस्त्रयुक्तिः । १६५
द्वि(त्रि)नेत्रमिति जानीयात् स्वसंज्ञां (१) नेत्रयोर्द्वयो ।
त्रिनेत्रञ्च त्रिभिर्ज्ञेयं बहुनेत्रमतःपरम् ॥ ७९ ॥
यथोत्तरं गुणवहं खड्गमाहुरनुत्तमम् ।
दिङ्मात्रमिति (२) निर्दिष्टं नेत्राणां शुभदायिनाम् ।
तीव्राणां मङ्गलानाञ्च दर्शनञ्च शुभावहम् ॥ ८० ॥
इति खड्गपरीक्षायां नेत्राध्यायः पञ्चमः ॥
यथा नेत्रस्य संस्थानं तथारिष्टस्य लक्षयेत् ।
नेत्रेषु स्थाननियमो नारीष्टे स्थान-निर्णयः ।
प्रशस्ताङ्गोऽपि यः खड्गोऽरिष्टेनैकेन निन्दितः ॥ ८१ ॥
अथ त्रिंशदरिष्टानां लक्षणानि ।
छिद्रकाकपदे-रेख भिन्नं भेकाञ्च मूषिका ।
विडाल शर्करा नीला मशको भङ्ग(भृङ्ग)सूचकः ॥ ८२ ॥
विन्दुश्च कालिकादेवो कपोतः काकविग्रहः ।
खर्परः सकलो चाथ क्रोड़ारिष्टं तथाकुलम् ॥ ८३ ॥
जलारिष्टं (३) करालाख्यं कङ्कखज्जूरशृङ्गकम् ।
गोपुच्छारिष्ट-खानित्रे लाङ्गुलारिष्टमेव च ॥ ८४ ॥
छिद्रवद् दृश्यते खड्गे स्वभावेन च लक्ष्यते ।
छिद्रारिष्ट(४)मिदं विद्धि भर्त्तुर्वीर्य्यवलापहम् ॥ ८५ ॥
यदा काकपदाकारमरिष्टं दृश्यते क्वचित्
अयं काकपदारिष्टः सर्व्वाभीष्ट-विनाशनः ॥ ८६ ॥

(१) संसर्गात् इति (क) पुस्तक पाठः ।
(२) दिङ्नेत्रमिति (ख) पुस्तक पाठः ।
(३) जालारिष्ट'इति (ग) पुस्तक पाठः ।
(४) रेखारिष्टं इति (घ) पुस्तकपाठः ।

१६६ युक्तिकल्पतरौ—
रेखाकारं यदारिष्टमूर्द्ध्वं वा तिर्य्यगेव वा ।
रेखारिष्टमिदं विद्धि भर्तुर्वीर्य्यवलापहम् ॥ ८७ ॥
भिन्नभ्रान्तिकरं पापं भिन्नारिष्टमिदं विदुः ।
भर्त्तुः कुलं यशो राष्ट्रं नाहत्वा(द्धा) न ब्रजेत् स्वयम् ॥ ८८ ॥
यदा भेक शिरोरूपमरिष्टं दृश्यते क्वचित् ।
भेकारिष्टमिदं नाम्ना संग्रामे भयदायकम् ॥ ८६ ॥
अरिष्टे मूषिकाकारे मूषिकारिष्टमुच्यते ।
अयं खङ्गाधमः कुर्य्यात् पत्युः पातालसङ्गमम् ॥ ९० ॥
विड़ालनयनाकारो विन्दुरेकोऽतिविस्तरः ।
विड़ालारिष्टमेतत् स्यात् भर्तुः सर्व्वार्थनाशनम् ॥ ९१ ॥
अरिष्टं शर्कराकारं यदा स्पर्धेन बुध्यते ।
शर्करारिष्टमेतत् स्याज्जनवृद्धि विनाशनम् ॥ ९२ ॥
यदा नौलोरसभासमरिष्टं दृश्यते क्वचित् ।
नौलारिष्टमिदं (१) ज्ञेयं यशो लक्ष्मो-विनाशनम् ॥ ९३ ॥
अरिष्टे मशकाकारे मशकारिष्टमुच्यते ।
भर्त्तुः कुलं यशो बुद्धिं धृतिं प्रोतिञ्च नाशयेत् ॥ ९४ ॥
भृङ्गमाप्रतिमो विन्दुरेकोऽनेकोऽथवा यदा ।
भृङ्गामारिष्ट इत्येष धृतिस्मृति विनाशनः ॥ ९५ ॥
सूचौरूपमरिष्टं चेदूर्द्ध्वं वा तिर्य्यगेव वा ।
सूच्यरिष्टमिदं नाम भर्त्तुः कुलविनाशनम् ॥ ९६ ॥
त्रयश्चेदिन्दवो राजन् पङ्क्तयो विषमेण (२) वा ।
उपर्य्युपरि वाधोऽधस्त्रिविन्दाख्यमरिष्टकम् ।
( १ ) नोलारिष्टमिदं इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २ ) वैधमेन इति (ख) पुस्तक पाठः ।

अस्त्रयुक्तिः । १६७
तस्य स्पर्शनमात्रेण सचेलं स्नानमाचरेत् ॥ ९७ ॥
कालिकारिष्टमित्येतद् धोधृति स्मृति नाशनम् ॥ ९८ ॥
एकत्र यदि न ह्येष प्रयत्नेनापि संवृतः ।
दारो नाम महारिष्टं सर्व्वाभीष्ट-विनाशनम् ।
अनेकगुण-सम्पन्नः खड्गो लोकैर्न गृह्यते ॥ ९९ ॥
कपोतपक्षप्रतिममरिष्टं चेत् तदाह्वयम् ।
भर्त्तुः कुलं यशो विद्यां बलं बुद्धिश्च नाशयेत् ॥ १०० ॥
काकाकृति र्यदारिष्टं काकारिष्टं तदोच्यते ।
अनेन भर्त्तुः संग्रामे भङ्ग एवोपजायते ॥ १ ॥
अरिष्टे खर्पराकारि खर्परारिष्टमुच्यते ।
भर्त्तुर्यशो बलं वीर्यं बुद्धिं प्रीतिञ्च नाशयेत् ॥ २ ॥
यदान्यल्लोहशकलं (१) लग्नं स्यादिव लक्ष्यते ।
शकलोति स वै खड्गः सर्व्वाभीष्ट-निसूदनः ॥ ३ ॥
(क्रोड़ोकुशपत्रयोर्लक्षणे पतिते) ।
यस्मिन् निम्नमिवाभाति मध्ये वा दृश्यते क्वचित् ।
जालारिष्ट(२)मिदं नाम भर्त्तुः कुलधनापहम् ॥ ४ ॥
एकैकरेखा दीर्घाग्रा यदा पल्लविनौ भवेत् ।
स्पर्शे वाथ करेणाथ कराला(३)रिष्टमुच्यते ॥ ५ ॥
अयं हि क्षितिपालानां दृष्टियोग्यो भवेन्नहि ।
दर्शनादेव नश्यन्ति यशो लक्ष्मी-जयादयः ॥ ६ ॥
( १ ) सकलं इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २ ) जलारिष्ट इति (ख) पुस्तक पाठः ।
( ३ ) करीलोऽ इति (ग) पुस्तक पाठः ।

१६८ युक्तिकल्पतरौ-
अरिष्टे कङ्कपत्रामे कङ्कारिष्टं तदुच्यते ।
अस्य स्पर्शन-मात्रेण नश्यत्यायुर्यशो वलम् ॥ ७ ॥
खर्जूरत्वक्-प्रतिमं यदारिष्टन्तु लक्ष्यते ।
खर्जूरारिष्टमेतत् स्याद्भर्तुः कुलधनापहम् ॥ ८ ॥
गोशृङ्गाभमरिष्टं चेत् शृङ्गारिष्टं तदुच्यते ।
अनेन भर्तुर्नश्यन्ति लक्ष्मोवल-कुलादयः ॥ ६ ॥
गोपुच्छाकृति चेत् खड्गे अरिष्टं संप्रतौच्यते ।
पुच्छारिष्टमिदं नाम भर्तुः सर्व्वार्थ-नाशनम् ॥ १० ॥
खनित्राभमरिष्टं चेत् खनित्रारिष्टमुच्यते ।
शूराणामपि संग्रामे भङ्गमतेत् प्रयच्छति ॥ ११ ॥
अरिष्टे लाङ्गलाकारे लाङ्गलारिष्टमुच्यते ।
अयं पापान् पापतरः प्रेक्षणीयो न भूभुजा ।
अयमायुः श्रियं हन्ति विद्यां वलमशेषतः ॥ १२ ॥
(वडिशारिष्टस्य लक्षणं पतितं ।)
इत्यरिष्टानि प्रोक्तानि नानातन्त्रात् प्रयत्नतः ।
विचार्यैतानि मतिमान् खड्गं कोशे निधापयेत् ॥ १३ ॥
दिक्मात्रमिदमुद्दिष्टमरिष्टानां हितात्मनाम् (१) ।
अमङ्गलानां मन्दानां दर्शनञ्चाशुभावहम् ॥ १४ ॥
अरिष्टमेकमेवस्याद् द्विररिष्टं शुभावहम् ।
अन्यान्यमशुभं हन्याद्विषस्य हि विषं यथा ॥ १५ ॥
एकमात्रम्य (२) सप्तान्तमरिष्टं प्राह नान्यथा ।
यथोत्तरं द्विगुशितं फलमाहुर्मनीषिणः ॥ १६ ॥
इति खड्गपरीक्षामरिष्टाध्यायः षष्ठः ॥
(१) हृतात्मनाम् इति (क) पुस्तक पाठः ।
(२) एकादारभ्य इति (ख) पुस्तक पाठः ।

अस्त्रयुक्तिः । १६९
अथ द्विविधा भूमिः ।
दिव्यभौमविभागेन भूमिर्या द्विविधा मता ।
दिव्या दिवि समुद्भूता भौमा भूमिसमुद्भवा ॥ १७ ॥
तल्लक्षणमशेषेण लिख्यते तन्निबोधत ।
देवदानवयोर्मध्ये खड्गसृष्टिरभूत् पुरा ।
ते खड्गाः पुण्यदेशेषु केषु केषु प्रतिष्ठिताः ॥ १८ ॥
दिव्य-लक्षणं यथा ।
ये खड्गाः स्थूलधारा भृशमतिलघवो निर्मलाङ्गाः सुनेत्राः,
ये रिष्टाश्वास्वरूपाः सुविमलतनव(१)श्चाप्यसंस्कारयोगात् ।
दुर्भेद्या दुर्घटाश्च ध्वनिगुणगुरवो यत्क्षते दाहपाकौ ;
ते दिव्याः कुर्व्वतेऽमी कुलधन-विजयश्रीयशोवृद्धिमाग्र्या (२) ॥१९॥
अथ भौमलक्षणम् ।
बृहद्धारीते,―
पूर्व्वं महेशेन विषाणि यानि,
भुक्तानि तेषां पतितास्तु विन्दवः ।
यस्मिन् प्रदेशे स स एव देशः ;
कालायसामाकरतां जगाम ॥ २० ॥
पुरामृतं चौरसमुद्रमध्यादुत्पाद्य संगृह्य ययुः सुरेन्द्राः ।
तद्विन्दवो यत्र निपेतुरीश शुद्धायसामाकरतां जगाम ॥ २१ ॥
ये विषोत्था भृशं कालाः खराङ्गाः सम्भवन्ति हि ।
मूर्च्छादाहज्वरानाह-शोक हिक्कावमीकराः ॥ २२ ॥
( १ ) लघव इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २ ) वृद्धिमेते इति (ख) पुस्तक पाठः ।
२२