वासवदत्ता (महाकवि सुबन्धु - श्लेष-प्रधान शास्त्रीय गद्यकाव्य सान्वय सटीक)

A SANSKRIT ROMANCE 171
मविटपाकृतिर् ममज्ज। (ततः ¹) क्रमेण [च] [१६८] रजो[वि²]-
लुठितोत्थितकुलायार्थि [परस्पर]कलहविकलकलविङ्ककुलक-
लकलवाचालशिखरेषु शिखरिषु वसति(सा ³)काङ्क्षेषु ध्वाङ्क्षेषु
अनवरतदह्यमानकाल(अगरु)धूपपरिमळोद्गारेषु वासागार-
(जालविवरेषु) दूर्वाञ्चितताटिनीतटनिविष्ट(गोष्ठी⁴)विदग्धजन-
प्रस्तूयमान[काव्य ⁵]कथाश्रवणोत्सुकशिशुजनकलाकल(रवोत्-
कुपितसमृद्धेषु) वृद्धेषु आलोलिकातरळरसनाभिः कथित(ब-
हु)कथाभिर् जरतीभिर् अ(६८)तिलघु[१६९]कर(ताडन⁶)जनित (सु-
खाभिर् ⁷ अनुगते ⁸) शीशयिषमाणे शिशुजने विरचितकन्दर्पमु-
द्रासु क्षुद्रासु कामुकजनानुबध्यमानदासीजनविविधाश्लील-
(वचश्)श्रुतिविरसी(कृतासु ⁹ कामिनीषु) संध्यावंदनॊपविष्टेषु
शिष्टेषु रोमंथमंथरकुरुंग(कुटुम्बा)ध्यास्यमानम्र-
दिष्ठगोष्ठीनपृष्ठास्व् अरण्यस्थलीषु निद्रा(विद्राण)द्रोण(काक)-
कुल(कलिल ¹⁰)कुलायेषु (ग्रामतरुनिचयेषु) [१७०] कापेयविकलक-
पिकुल(कलिलेष्व्) आश्रम(द्रुमेषु कलकलविकलबककुलेष्व् आरा-
मतरुषु) निर्जिगमिषति जरत्तरुकोटरकुटीरकुटुम्बिनि कौशिक-
कुले तिमिरतर्जननिर्गतासु दहनप्रविष्टदिनकर(शाखास्व् ¹¹)
इव [प्र ¹²]स्फुरन्तीषु दीप(शिखासु ¹³) मुखरितधनुषि वर्षति
शरनिकरम् [अनवरतम्] अशेष(सांसार[१७१]िक)शेमुषीमुषि म-
करध्वजे सुरत्(आकल्पारम्भ ¹⁴)शोभिनि शंभळीभाषितभाजि
भजति भूषां भुजिष्याजने सैरन्ध्रीबध्यमानरशन(आकल्प)-
जल्पाक(जघनासु ¹⁵) जनीषु विश्रान्तकथा(६९)नुबन्ध[१७२]तया
प्रवर्तमान(कथक ¹⁶)जनगृहगमनत्वरेषु चत्वरेषु समा-
(सादित)कुक्कुटेषु (किरातजन)निष्कुटेषु कृतयष्टिसमारोहणेषु
¹ So also Hall's manuscript D, and the commentator Narasiṃha.
² Hall's manuscript C also omits vi.
³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H.
⁴ Cf. nibaddhagōṣṭhīkavidagdha in Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H.
⁵ Hall's manuscript D also omits kāvya.
⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H.
⁷ So also Hall's manuscripts B, C, F.
⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H.
⁹ Cf. kṛtēṣu in Hall's manuscript D.
¹⁰ So also Hall's manuscripts C, D, H, and the commentator Jagaddhara.
¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D.
¹² Hall's manuscripts A, B, C, D, G, H also omit pra.
¹³ So also Hall's manuscript A.   ¹⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H.
¹⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H.
¹⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, and the commentator Jagad-
dhara.

१७२ VĀSAVADATTĀ (वासवदत्ता)
बर्हिणेषु विहितसंध्यासमयव्यवस्थेषु गृहस्थेषु (स्वपति)
संकोचोदंचद् (उच्च¹) केसरकोटिसंकटकुशेशय (ओदर) कोटर-
कुटीर(कुटिल)शायिनि षट्चरणचक्रे [ऽथ] अनेनै (ऽव पथा) भ-
गवता (भास्वता) [समा]गन्तव्यम् इति (सर्वतः) पट्टमयैर्
वसनैर् [इव] मणिकुट्टिमालीर् इव विरचिता वरुणेन (रवेः) [१७३]
काल(करवाल)कृत्तस्य दिवसमहिषस्य रुधिरधारे ऽव विद्रु-
मलते ऽव (चरमा)र्णवस्य रक्तकमलिनी ऽव गगन(तटाकस्य)
कांचन(केतुर्²) इव कंदर्प(रथस्य) मंजिष्ठारागारुणप-
ताके ऽव गगनहर्म्य(स्थलस्य) लक्ष्मीर् इव स्वयंवर[परि³]-
गृहीतपीताम्बरा भिक्षुकी ऽव ताराणु(राग)रक्ताम्बरधारिणी
(वारयोषिद् इव पल्लवानुरक्ता कामिनी ऽव कालेयाताम्रपयो(७०)-
धरा बभुर् इव कपिलतारका⁴) भगवती संध्या समदृश्यत।
(ततः) क्षणेन [च] क्षणद्(आनु)राग[रचना]चतुरासु (वेश्यास्व्
इव संध्याशिष्यास्व् इव स्फुरन्तीषु दीपलेखासु) [१७४] तुलाधा-
रशून्यायां पण्य(वीधिकायम्) इव दिवि [घन]घटमानदळ-
पुटासु पुटकिनीषु⁵ तिमिरप्रति(हतेष्व् इवे ऽतस् ततः) परिभ्र-
मत्सु कमलसरसि मधुकर(निकरेषु) विकलकुररीरुतच्छ-
लेन [१७५] रविविरहविधुरासु विलपन्तीष्व् इव सरोजिनीषु (प्रति-
फलितसंध्यारागरज्यमानसलिलस्थितासु पतिविनाशहृत्पीडया
दहनप्रविष्टास्व् इव कमलिनीषु) गणक इव नक्षत्रसूचके प्र-
दोषे हरकण्ठ[काण्ड]काळिमसनाभी दैत्यबल[१७६]म् इव
प्र(कटित⁶)तारकम् भारतसमरम् इव वर्धमानोलूककलक-
लम् दृष्टद्युम्नवीर्यम् इव कुण्ठितद्रोणप्र(भवम्) नन्द-
न[वन⁷]म् इव संचरत्कौशिकम् कृष्णवर्त्म(ज्वलनम्) इव
(नि)खिलकाष्ठापहारकम् सगर्भम् इव [१७७] घनतरपा-
षाण(कर्कशासु) गिरितटीषु सचक्षुर् इव सुप्त(प्रबुद्ध)सिंह-
नयन(च्छवि)च्छटाकपिलेषु सानुषु सजीवम् इव तमोमणिभिः
संवर्धितम् इवा ऽग्निहोत्रधूम(रेखाभिः) मांसळितम् इव
कामिनीकेश[पाश]संस्कारअगुरुपटैलैः उ(७१)द्दीपितम्

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
¹ So also Hall's manuscripts C, D, F.
² So also Hall's manuscript D.
³ Hall's manuscripts A, B, D, H also omit pari; Tel. ed. 61, Grantha ed., and Hall's manuscripts C, F have svayaṃgṛhīta.
⁴ So also Hall's manuscript D, except kālēyaka for kālēya, and omitting kāminī 'va.
⁵ Tel. ed. 61 and Grantha ed., puṭikinīṣu.
⁶ Cf. prakaṭa in Hall's manuscripts D, F.
⁷ Hall's manuscripts B, F, H also omit vana.

A SANSKRIT ROMANCE 173

iva ghanatara(nīla)madhukara[178](paṭalāiḥ mēcakitam iva ¹) pē-
cakikapōla(gaḷita)dānadhārāsīkaraiḥ pumjīkṛtam iva vitatatamāla-
(kānana²cchaṭā)cchāyāsu (ni)līyamānam iva kajjala(rasa ³)śyāma-
bhōgibhōgēṣu prāvaraṇam iva rajanīpāṁsulāyāḥ palitāuṣadham
iva vṛddhavāra(yōṣitām) apatyam iva rajanyāḥ suhṛd iva [179]
kalikālasya mitram iva durjana(hṛdayānām ⁴) bāuddha(siddhām-
tam ⁵) iva pratyakṣadravyam apahnuvānam [timiraṁ vyajṛmbhata]
muditam iva [ati⁶]mattamātaṁga(gaṃḍhasthalē) phalitam ivā 'tisā-
ṁdra (bahuḷa)cchada(vitata ⁷)tamāla (kānana⁸sphuṭapātavōtkaṭavi-
śaṁkaṭānēkaviṭapiviṭapōtkaṭa⁹sphuṭakusumapuṭapihita¹⁰ padaṣaṭ-
padāvalīṣu¹¹ pari)sphuritam iva [atikānta]kāṁtā[jana]ghanatara-
kēśa[pāśa ¹²]saṁhatāu (unmīlitam) ivē 'ndranīla[maṇi]raśmibhiḥ
ati[180]śayāmāṁsaḷitam ivā 'vaṭa(taṭēṣu) sātōpam ivā ¹³ [sphuṭa-
pātavōtkaṭaprakaṭaviśaṅkaṭakuṭajaviṭapōtkaṭavināṭitaṣaṭpadāliṣu]
('ti)ghanataraghōraghasmaraviṣadharabhōga (bhāsuramada)bhara-
matta ¹⁴ daṁtidamta[181]dyutitarjana(jarjharitatamaṁ [tamaḥ]
divākarōdayārambhaṇam) iva saṁkucat(kuvalayaṁ asatāṁ ma-
hattvam iva tiraskṛtasakalāṁtaraṁ nimīlannīlōtpalavyājaracitām-
jalipuṭēna namad ivā "gatāṁ) tamīm (timiram arājata. atha)
kṣaṇēn(āi "va) saṁdhyātāṁḍava(ḍambarō)cchalitamahānaṭa(72)-
jaṭājūṭakūṭakuṭila (skhalana) vivartitajahnukanyāvāridhārābiṁdava
iva (pra)kīrṇāḥ dur(bharadharaṇī)bhāra[bhara]bhugnabhīmadiṅ-
[matta¹⁵]mātaṁga(gaṃḍa)maṁḍala(vi)mukta[182]ṣīkaracchaṭā iva
(tatāḥ¹⁶) atidavīyōnabha(sthala¹⁷)bhramaṇakhinna(ravituraṁgamā-

¹ So also Hall's manuscripts A, D, F.
² So also Hall's manuscripts B, C, D, E, F, G, H.
³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F.
⁴ So also Hall's manuscripts C, D, F.
⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, G, H.
⁶ Hall's manuscripts A, B, C also omit ati.
⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H.
⁸ Trichinopoly ed. kānanē sātōpam iva.
⁹ Cf. śaṅkaṭānēkaviṭapōtkaṭaviṭapi in Hall's manuscript D.
¹⁰ Trichinopoly ed., nihita.
¹¹ Hall's manuscripts C, D, G, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṁha also have āvalīṣu.
¹² Hall's manuscripts D, E, H also omit pāśa.
¹³ Trichinopoly ed. omits sātōpam iva.
¹⁴ Trichinopoly ed., bhāsuram matta.
¹⁵ Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H also omit matta.
¹⁶ So also Hall's manuscript D.
¹⁷ So also Hall's manuscripts C, D, G, H.

स्यविवरान्त)फेनस्तबका इव (विशीर्णाः ¹) गगनमहासराः कु-
मुद(संदोह)संदेह(दायिनः) विश्वं गणयतो [वि]धातुश्
शशिकठिनीखण्डेन तमोमषीश्यामे अजिन इव (वियति ²) संसा-
रस्यातिशून्यत्वात् शून्यबिन्दव इव वि(लिखिताः) जगत्त्रयवि(जिगी-
षा)विनिर्गतस्य मकरकेतोः रति[183]कर[तल]विकीर्णा (इव ला-
जांजलयः ³ गुलिका)स्त्रगुलिका इव (विक्षिप्ताः) पुष्प(धनुषः)
वियदम्बुराशिफेनस्तबका इव (वितताः) रतिविरचिता गगन(ां-
कणे) आतर्पणपञ्चांगुलय इव विकीर्णाः व्योम(तल)लक्ष्मी-
हारमुक्तानिकरा इव (विच्छिन्नाः हरकोपानलदग्धकाम ⁴)चिता-
चक्राद् ⁵ वात्या(वेशविप्रकीर्णाः) कामकीकस[184]खण्डा इव ति-
मिरोद्गम[धूम]धूमलसंध्यानलपरितप्तगगन(महा-
नस)स्थाली[कटाह]भर्ज्यमान(स्फुटित)लाज(ानुकारास् ⁶ तारा) व्य-
राजन्त। ताभिश् (श्वित्री) ऽव वियद् अशोभत। (दीर्घतर)ोच्छ्वा-
सरचनाकुलम् (सम् ⁷)श्लेषवक्त्र(चक्र)घटनापटु सत्(काव्य)-
विरचनम् इव च(73)क्रवाकमिथुनम् अती[185]वा ऽखिद्यत। क-
मलिनी[वन]संचारलग्नमकरन्दबिन्दुसंदोहलुब्धमु-
ग्धमुखरमधुकरमालासबलगान्रं कालपाशेने ऽव (मूर्ति-
मद्)रामशापेने (ऽवा) "कृष्यमाणम् चक्रवाकमिथुनं विज-
घटे। रविविरहविधुरायाः [186] कमलिन्या हृदयं इव द्वि-
धा पपात चक्रवाकमिथुनम्। आगमिष्यतो हिमकरदयितस्य
पार्श्वे संचरन्ती कुमुदिन्याः भ्रमरमाला दूती ऽवा ऽलक्ष्यत।
तारका(नयनजलबिन्दु)व्याजाद् अस्तंगतस्य दिवाकर(दयितस्य)
शोकाद् इव [स्थूलाश्रुबिन्दुभिः ⁸] ककुभो व्यरुदन्। भास्वतो
निजदयितस्य विरहाद् अभिनवकिंजल्कराजीव्याजेन (शोकानल)-
मुर्मुरो [इव] (नलिन)कोशहृदये जज्वाल। (ततो) रविश्मि(द-
वाग्नि ⁹भस्मीकृत)[187]नभोवनमषीराशिर इव श्रुतिवचनम् इव
(क्षपित ¹⁰)दिगम्बरदर्शनम् (कृष्णम् अपि तिरस्कृतविश्वरूपभा-
1 Cf. śīrṇā in Hall’s manuscript B.
2 So also Hall’s manuscripts A, B, C, D, F, G, H.
3 Cf. vikīrṇā lājāñjalaya in Hall’s manuscript D.
4 So also Hall’s manuscripts C, D.
5 Trichinopoly ed., cakrāc candrād.
6 Cf. sphuṭitalājabījānukārā in Hall’s manuscripts B, C, F, H, and the commenta-
tor Jagaddhara.
7 So also Hall’s manuscript D, and the commentators Jagaddhara and Narasiṃha.
8 Hall’s manuscripts D, E, H also omit sthūlāśrubindubhiḥ.
9 So also Hall’s manuscripts B, C, G.
10 Cf. kṣata in Hall’s manuscripts A, F, H.

व¹विशेषम्) सद्यो द्रावित(राजत-पट-द्रव-प्रवाह) इव शार्वरम्
अन्धकारम् [व्य]जृम्भत। (अथ) क्षणेन [च] क्षणदा-राज(क-
न्या-कन्दुक इव) कन्दर्प-कनक-दर्पण² (इव) उदय-गिरि-बाल-म-
न्दार-पुष्प-स्तबक (इव) प्राची(महिला(७४)ललाम-ललाट³-तट-घटित-
बन्धूक-कुसुम-तिलक)[१८८]चक्राकारः कनक-कुण्डलम् इव
नभः-श्रियः (दिग्)वधू-प्रसाधिका-हस्त-स्रस्तालक्तक(पिण्ड⁴) इव
गगन-सौध(तल-शातकुम्भ)कुम्भ इव प्रस्थान(मङ्गल)-
कलश इव (मकर-केतोस् त्रिभुवन-विजयैषिणः) [कन्दर्प-कार्त-
स्वर-तूण-मुख-कान्ति-तस्करः प्राच्य-शैल-शिखराग्र-प्ररूढ-ज-
पा-कुसुम-च्छविः स्वच्छ-कुङ्कुम-पिण्ड-पूर्ण[१८९]पात्रम् इव
निशा-विलासिन्याः] कुङ्कुमारुण[एक]स्तन-कलश इवा ऽऽखण्डलाशा-
ङ्गनायाः (गरुड) इव हरिणाधिष्ठितः राम इव लक्ष्माण्वितः
(वानरेन्द्र इवा ऽनुरक्त-तारः वृषभ इव रोहिणी-प्रियः) सुराजे-
ऽव रक्त-मण्डलः (मृदु-कर-सहितश् च जाम्बवान् इव ऋक्ष-परि-
वृतः) रजनी-पतिर् उदयम् आससाद। [ततः] कामिनी-हृदय-सङ्क्रा-
मित इव (चक्रा)ङ्गना(नयन-युगल)पीत[१९०] इव रक्त-कुमुद-
कोश(आ)लीढ इव क्षीणताम् (गतः) क्षणदा(करगतो) रागः। अन-
न्तरम् शर्वरी-व्रजाङ्गना-विष्कृत(नूतन)नवनीत-स्वस्तिक इव
(मृगच्छाया)मुद्रित[मुकुर⁵] इवा (ऽऽदर्शः) श्वेतातपत्रम् इव
मकर-केतोः दन्त(पालि)चक्रम् इव वियन्-महा(खड्गस्य) श्वे-
तचामरम् इव मदन[१९१]महाराजस्य (बाल)पुलिनम् इव निशा-
यमुनायाः स्फाटिक-लिङ्गम् इव गगन-महा-तापसस्य अण्डम्
इव कालोरगस्य कम्बुर् इव नभो-महार्ण(७५)वस्य चैत्यम् इव
[मदनारि-दग्धस्य मकर-केतोश् चिता-चक्रम् इव] (काल)अङ्गार-श-
बलम् (भव-नेत्राग्नि-दग्धस्य) सङ्कल्प-जन्मनः (पुण्डरीकम्
इव गगन-गामि-गङ्गायाः फेन-सञ्चय इव गगन-महार्ण-
वस्य) पारद-पिण्डम् इव (गगन)धातु-वादिनः राजत-कलश इव
दूर्वा-प्रवाल-शबलो (मनोभवाभिषेकस्य⁶ श्वेत-चक्रम् इव)
क[१९२]न्दर्प(रथस्य चूडामणिर् इवो ऽदयगिरि-नागराजस्य श्वे-
तपारावत इवा ऽम्बर-महा-प्रासादस्य गगन-सरिद्-धौत-कुम्भ-
स्थलम् इवै ऽऽरावतस्य) भग्न-शृङ्ग-पुराण(गोमुण्डम्) खण्ड

¹ So also Hall's manuscripts D, F. ² Trichinopoly ed., darpaṇam.
³ Cf. prācīmahilālalāṭa in Hall's manuscript D.
⁴ So also Hall's manuscript D.
⁵ Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H, and the commentator Jagaddhara also
omit mukura.
⁶ So also Hall's manuscript D.

१७६ वासवदत्ता
इव (तारा)श्वेतगोधूमशालिनो नभःक्षेत्रस्य मलयजपिण्ड-
(पाण्डु)राजत(तालवृन्तम्) इव सिद्धाङ्गनाहस्तस्रस्तं (क्षीण-
रागो भगवान् उडु)पतिर् उज्जगाम। [१९३] यश् च पुण्डरीकं (लो-
क)लोचनमधुकराणां शयनीयसैकतं [इव¹] चित्त(राज²)हं-
सानां स्फाटिकव्यजनं विरहवह्नीनां श्वेतशाणचक्रं [१९४]
मन्मथसायकानाम्। अत्रान्तरे ऽभिसारिकासार्थ(प्रेषितानाम्³)
[१९५] प्रियतमान्⁴ प्रति दूतीनां द्व्यर्थास् [सेर्ष्याः] सप्रपञ्चा
वि(हार)[१९६]भङ्गुरास् (सं)वादा बभूवुः। तथाहि अ(७६)व-
स्त्रीकृतम् आत्मानं [१९७] ना "कालयसि तत्त्वतः कान्त। प्रस्तर
इव क्रूरो ऽसि न चा "कर्षक[१९८]चुम्बकद्रावकेष्व् एको ऽसि भ्रा-
मको ऽसि परं कितव। धर्मार्थान्य[१९९]प्रयुक्तः क्षेपणिक
इव मुधा वाहिततरवारिस् त्वम् असि। सखेदम् इव (तां) मनसा
चिन्तयसि दुर्(लभां) [जनम्]। (७७) सत्वसार(चित्तो) यो रिपु-
[२००]मण्डलाग्रतो निर्वृतिम् उपेत्य तिष्ठति। स खलु वीरः प्र-
ति[२०१]पक्षस्य यस् संप्रहारतः कुञ्जरान् नयति। धृतोरुक-
रवालसञ्च[२०२]यो ऽपि परमक़ाण्ड एव संपतन् महापद्म
विग्रहे(७८)ण लभते। [२०३] राजसेन (राजसे नरहितो) रहितो ध्रु-
वम्। (अस्त)विशारदा [वि]शारदाभ्रविशदा विशदात्मनीन(महि-
मान)महिमानरक्षणक्षमा क्षमा[२०४]तिलक धीरताधीरता
मनसि (भूता) ऽभूतताभूतता (च) वचसि। सा ऽह सेन [२०५] सा
ऽहसेन कमला (कमलालया यया) ऽजिता सा त्वदर्पणा दर्पणार्का-
रविमलाशाया शयाब्ज[वि⁵]निर्जितकिसल(७९)या सलया[२०६]ङ्गुळिर्
(इव) विभ्रमेण विभ्रमेण [प्रति]गवाक्षशलाकाविवरं (प्रति)-
विलोकयन्ती [२०७] [वि](लोकयन्त्रितविनाशा विना शापं अनुभवति)
दुःखानि। जीवनायक जीवनाय (कम् इव) ना (''श्रयति⁶) सुभ-
गम्। अन्या[२०८]स्ता ऽवदा ऽसतां (अहम् एव) दासतां पुरतो भ-
जामि मैत्र्यतो मैत्र्य् अतो [२०९] ऽस्तु। अञ्जसा रतस् सारतः किम्
अपि कन्दर्पकं दर्पकं न (चेत्) तनोषि विशेषतो (विशेषतः
स्थिरम्⁷) एव मरणम्। शठधियां शोधन य(८०)शोधन
[२१०] प्रेमाहार्या महार्या (समा सो⁸) ऽत्कटाक्षैः कटाक्षैर् आवि-
¹ Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F also omit iva (इव).
² So also Hall's manuscripts C, F, G.
³ So also Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H.
⁴ Tel. ed. 61 and Grantha ed., priyatamā (प्रियतमा).
⁵ Hall's manuscripts A, B, C, D, F also omit vi (वि).
⁶ So also Hall's manuscripts C, G.
⁷ Tel. ed. 61 and Grantha ed., viśēṣatasthiram (विशेषतस्थिरम्).
⁸ Cf. samāsamō (समासमो) in Hall's manuscripts C, D, F, H.

rbhūtadāsyā ’stadāsyāḥ parijanāḥ. kamalākṛtinārīṇāṃ kamalā-
kṛti nā ’rīṇām [211] bhavatā mukhaṃ ca malinitam. viśvasya
viśvasya vyava(sthāṃ) samāsādyāsamāsā (’dyā) ’nēka(kālaṃ¹) sa-
ṃgīta(rasika)tanuṣē tanuṣēkam (anaṃgasya) puṣpēṣupuṣpēṣu rujā
tarasā jātarasā maṃdākṣamam(81)dā kṣaṇam (api) [212] bhra-
maṃtī muhyati. kā madhurā ’dharēṇa kāmadhurādharēṇa (yuktā)
rajō(rāja)viśēṣakēṇa viśēṣakēṇa mukhēṃdunā tava hṛdi lagnā
[213] (mṛdimā)karēṇa karēṇa svēdabiṃdupayōdharēṇa payōdha-
rēṇa vakṣaḥphalakāṃcanēna jitā ’nāvilakāṃcanēna. kāmadāruṇa
(82) madāruṇanētrā smaramayam (rasamayamtaṃ bhavaṃtam)
adayam madayaṃtī param akam itāram [214] param akamitāram
vāṃchati hāriṇā hā ’riṇā stanakumbhēna hāriṇā ’kṣirucihāriṇā
cakṣuṣā [hāriṇā] (ca²). anaṃtaraṃ dugdhārṇava(nimagnam) iva
(sphāṭika)gṛhapraviṣṭam iva śvētadvīpa(niviṣṭam) [215] iva jagad
āmumudē. (tataḥ) kramēṇa ca³ vighaṭamānadaḷapuṭakumudakā-
nanakōśamakaraṃdabiṃdusaṃdōha(sāṃdranisyaṃdāsvāda⁴ma-
da)mudita[mugdha]madhukarakulakala(rava)mukharitadig(aṃta-
rē⁵) caṃdrikāpānabharālasacakōrakāminībhir abhinaṃdit(āgamē)
suratabhara[pariśrama⁶]khinnapuḷi[216]ṃdarājasuṃdarīsvēdajala-
kaṇikā(83)pahāriṇi pra(vāti⁷) sāyaṃtanē tanīyasi niśāniśvāsanibhē
nabhasvati kaṃdarpakētus tamālikāmakaraṃdasahāyō vāsava-
dattā[janaka]nagaram ayāsīt. atha (sa praviśya) kaṭakāika(dēśē
vinihitam) [abhraṃlihaśikharēṇa sudhādhavalēnāi ”kāntaraniviṣṭa-
kanakamuktāmarakatapadmarāgaśakalēna vāsavadattā[217]darśa-
nārtham avasthitadēvatāgaṇēnē ’va śālavalayēna parigatam] (ani-
lōllasita)nabhastaru(kusuma⁸)maṃjarībhir iva tarjayaṃtībhir iva
gagana(pura⁹)śriyaṃ patākābhir upaśōbhamānaṃ kanakaśilāpa-
ṭṭ(āṃkaṇa)prasṛtābhiḥ karpūrakuṃkumacaṃdanāilālavaṃga[ga-
ndhōdaka]parimaḷavāhinībhiḥ [vāhinībhir ajñāta](taṭanikaṭa-

¹ So also Hall's manuscript D, and the commentator Narasiṃha.
² So also Hall's manuscripts A, B.
³ Trichinopoly ed. omits ca.
⁴ So also Hall's manuscript C.
⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G.
⁶ Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H also omit pariśrama.
⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G.
⁸ So also Hall's manuscripts B, C.
⁹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G.
N

178 VĀSAVADATTĀ
sphaṭikaśilā¹)sukhaniṣaṇṇanidrāya[218]mān(ōjjāta)prāsāda(śvēta²) -
pārāvatābhiḥ prabhraśyattaṭa[nikaṭa]viṭapi(suma)stabakitasalilā-
bhiḥ anavaratamajjadunmajjad[mada³]yuvati[jana]ghanajaghan(ā-
sphālanōcchvasita⁴)śīkaranikarasnapita(tīra⁵)vēdikābhiḥ karpūra-
pūra[viracita]puḷina (talaniṣaṇṇa⁶) ninadānumīyamāna(rājahamsā-
bhiḥ) vika[219]canīlōtpala[kānana]darśita(kāramḍava)cakravāka-
timiraśaṃkābhiḥ (yuvatībhir) iva supayōdharābhiḥ sugrīvayuddha-
(vṛttibhir) iva kīlālasnapitakumbhakarṇābhiḥ sāgarakūlabhūmibhir
iva sumdarīpā(84)daparā[220]gaśabalābhiḥ [nava]nṛpaticittavṛtti-
bhir iva (kulyāyamānakariṇībhiḥ nadībhir) upaśōbhitam śikhara-
gatamuktājālavyājēna purayuvati[jana]darśan[akutūhal]āgatam
tārāgaṇam ivō 'dvahadbhiḥ upāmta[221]nilīnābhiḥ kācakalaśā-
kṛtim udvahamntībhiḥ śikhi(samhatībhir) udbhāsitaiḥ prāsādāir
(upaśōbhamānam) [kvacid] anavaratadahyamānakṛṣṇ(āgarudhū-
pa⁷maṃḍalāiḥ) darśitākālajalada(sannāham⁸) kvacid [ati⁹]gambhī-
ramurajaravāhūta(samada)nīlakaṃṭham śāyaṃtanasamayam iva
patitalōkalōcanam janakayajñasthānam iva dār(ōtsukita¹⁰)[222]rā-
mam (mānuṣam¹¹) ivā 'bhinamḍitasuratam (araṇyam ivā 'nēkasā-
laśōbhitam¹²) nidhānam iva kāutukasya (āsthānam) iva śṛṃgārasya
kula(graham) iva (sakalavibhramāṇām) saṃkētasthāna[223]m iva
sāuṃdaryasya vāsavadattābhavanam bhavanamdanaprabhāvō da-
da(85)rśa. dravasi drava(siddhēr agaditā¹³) capalā capalāyatē kim
ēṣā [224] stabakas taba karṇataḥ patitō 'yam. surēkhē (sukapō-
larēkhē) surayā [citā¹⁴] surayā(citā¹⁵) śrīs tvam asi. (mattē) kalahē
¹ So also Hall's manuscript D. ² So also Hall's manuscripts B, C.
³ Hall's manuscripts A, B, C, F, H also omit mada.
⁴ Hall's manuscripts A, B, C, E, F, H also have ucchvasita.
⁵ So also Hall's manuscripts A, D, G.
⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H.
⁷ Hall's manuscripts A, B, D, F, H also have dhūpa, and manuscripts C, E, G dhūpadhūma.
⁸ Cf. utsāhaṃ in Hall's manuscript D.
⁹ Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H also omit ati.
¹⁰ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H, and the commentator Narasiṃha.
¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H.
¹² Cf. kāntāram ivā 'nēkaśālōpaśōbhitaṃ in Hall's manuscript D.
¹³ Cf. nigaditē in Hall's manuscripts A, C, D, F.
¹⁴ Hall's manuscripts A, B, D, F, H also omit citā.
¹⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H.

कलहेम(काञ्ची)दामक्वशितैः स्मरम् इवा "ह्वयसि। मलये
मलयेप्सितं (कुरु) दृशै 'वा 'धिगता 'सि। कलिके [२२५] कलिकेतुम्
(इमं) [मुखरां मुञ्च मेखलाम्] शृणुमः कलवल्लकी(वि)-
रुतं मेखला मे खला न भवति त्वम् एव मुखरतया
[मु]खरतया च। त्रप(८६)ते ऽत्र (पतेयम् इति नाग)कुसुमोप-
(हारेषु¹ स्खलन्ती ऽयम्)। तव कैतवकैर् अलं (कलिलो निश्वासैर्)
वेपथुर् एवा "शयं व्यनक्ति। वहती ऽव हतीर् अनङ्ग[२२६]ले-
खे (तव वपुः) स्मरसायकानां तव (च हारलता विहिता विहि-
ताय) ते। (उत्कलिके तवो) ऽत्कलिका(बहुळे) वदने वद नेत्र(पयो-
जकान्ते) किम् उपमानम् इ[२२७]न्दुर् अप्य् उपयाति। वसती ऽव स-
तीव्रते तव हृदि को ऽपि शतधा शतधारसारा वाचस् तवा ऽनुभू-
ताः। (केरळिके² रळिते) करकाकरकाळमेघखण्डतुलाम् (उप-
यात्य्³) उल्ल(८७)सितोत्फुल्लमल्लिका(मालाहारी तव) कुन्तलकलापः
[तव याति⁴]। (कुन्तळिके⁵ कुन्तळालङ्कृते न च) पुरगोपुर(गौ-
चराः) श्रूयन्ते (सं)गीतध्वनयः। किम् इव कल्पयसि क्षणम्
ईक्षणमीलनाद् (असि⁶ चटुल[२२८]चटुलम्पटसखीजना ऽसि। सुरते
सुरते) स्तनता स्तनताडनेषु यत् सौख्यं [तल्⁷]लब्धं स्म-
रता स्मरतापनोदनं (तदा केन वियुक्ता⁸) ऽसि। किम् (उच्यते९)
महतो महतो [दयितो१०] दयितः [२२९] स्मरति स्म रतिप्रियं
तव कौशलं। नवनि(८८)(शातन)खराणां नखराणां [व्रणः]
स्मरजन्यां स्म रजन्यां कुरुते (कुरुतेन) रुजं। [किं] ते११ लो-
चनाभ्यां लोचनाभ्यां (फलिता)खिलजनेक्षणदेशः क्षणदेशः
[२३०] किन् न पीयते। प्रियसखि मदनमालिनि (मालिनि बिम्बाध-
रसङ्गत्यागेच्छया) विरागं कुरु मधुमदारुणमाळविकापो-
ल(कोमललोलदळ)मण्डलतया लतया (को विशेषस् त्वया)। कुर-
[२३१]ङ्गिके कल्पय कुरङ्ग(शाबेभ्यश्¹²) शष्पाङ्कुरं। किशोरिके
कार(८९)य (किशोरं) प्रत्यवेक्षां। तरळिके तरळय कृष्ण्(आग-
रु)धूपपटलम्। कर्पूरिके (पांसुलय) कर्पूरधूलिभिः पयो-
¹ So also Hall’s manuscripts A, C, D, and the commentator Jagaddhara.
² So also Hall’s manuscripts A, B, C, D, E, F, G.
³ So also Hall’s manuscript H. ⁴ Hall’s manuscript H also omits tava yāti.
⁵ So also Hall’s manuscripts A, B, C, D, E, F, G.
⁶ Trichinopoly ed., ayi. ⁷ Hall’s manuscripts D, E, G also omit tal.
⁸ Hall’s manuscript D and the commentator Narasimha also have viyuktā.
⁹ Tel. ed. 61 and Grantha ed., ucyasē.
¹⁰ Hall’s manuscripts B, D, G also omit the first dayitō.
¹¹ Srirangam text and Trichinopoly ed., tava.
¹² Tel. ed. 61 and Grantha ed., śākhēbhyaś.
N 2

१८० | वासवदत्ता

धरभारम्। मातङ्गिके मानय मातङ्गशिशु(धावनम्)। श-
शिलेखे (वि)लिख ललाटपट्टे शशि(रेखाम्)। केतकिके सङ्केतय
केतकी(मण्डपदोहलम्)। शकु[२३२]निके देहि क्रीडाशकुनिभ्य
आहारम्। मदनमञ्जरि (मञ्जीरय लतामण्डपम्। कदळिके
विदळय) कदळीगृहम्। शृङ्गारमञ्जरि [सङ्]कल्पय शृङ्गार-
(रचनाम्१। सञ्जीवनिके२) वितर जीवञ्जीवकमिथुनाय (मरीचि३)-
पल्लवम्। पल्लविके पल्लवय कर्पूरधूलिभिः कृत्रिमकेतकी-
काननम्। सहकारमञ्जरि (सम्मार्जय श्रमोदकबिन्दून्) स-
हकार(सौरभ)व्यजनवातेन। मदनलेखे (वि)लिख मदन-
लेखं मलयानिलस्य। [२३३] (मकरिके मकराङ्कशोभिते) देहि
मृणाळाङ्कुरं राजहंस(शाबेभ्यः)। विलासवति विलासय (९०)
मयूर(किशोरकम्)। तमालिके (लेपय) मलयजरसेन भवन-
वाटम्। काञ्चनिके विकिर (कस्तूरिका४)द्रवं काञ्चनमण्डपि-
कायाम्। प्रवाळिके सेकय (घु)सृणरसेन [बाल]प्रवाळकाननम्।
इत्य् अन्योन्यं प्रणयपेशलाः प्रमदा(जनानाम्) आलापकथाश्
शृण्वन् कन्दर्पकेतुः मकरन्देन (समं तद् भवनम्५)
[मनस्य् अहो भवनानाम् अतिशायि सौन्दर्यम् अहो शृङ्गारकलाके-
लिकौशलं तथाह्य् अयं तत्काललीलाबहलविरलविमल[२३४]माल-
वीदशनकान्तिकान्तिदन्तिदन्तघटितो मण्डपो ऽसाव् अपि कनकाशा-
लाकाविनिर्मितयन्त्रपञ्जरसंयतः क्रीडाशुक इत्यादि परिचिन्त-
यन्] प्रविश्य व्याकरणेने ऽव सरक्तपादेन (महा)भारतेने ऽव
सुपर्वणा रामायणेने ऽव सुन्दरकाण्डचारुणा [२३५] जङ्घायु-
गळेन विराजमानां चन्दोविचितिम् इव भ्राजमानतनुमध्यां
नक्षत्रविद्याम् इव गणनीयहस्तश्रवणां न्याय(विद्याम्) इवो
ऽद्द्योतकरस्वरूपाम् (सत्कविकाव्यरचनाम्) इवा ऽलङ्कार(प्रसा-
(९१)धिताम्६) उपनिष[२३६]दम् इव (सानन्दाम् रविप्रभाम् इव
लोकम्) उद्द्योतयन्तीम् द्विजकुलस्थितिम् इव चारुचरणां वि-
न्ध्यगिरिश्रियम् इव सुनितम्बां (रोहिणीम्) इव गुरुकळत्रतयो ऽप-
शोभितां शतकोटि(मूर्तिं७) इव मुष्टिग्राह्य[तनु८]मध्यां प्रिय-
ङ्गुश्यामासखीम् इव प्रियदर्शनां ब्रह्मदत्तमहिषीम् इव

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

• १ So also Hall's manuscripts D, E, G.
• २ So also Hall's manuscripts D, H.
• ३ So also the commentator Narasiṃha; Trichinopoly ed. and Hall's manuscripts C, D, F, G, H have marīca.
• ४ So also Hall's manuscripts F, G, H.
• ५ Hall's manuscripts A, D also have tad bhavanam.
• ६ Cf. prasādhikām in Hall's manuscript D.
• ७ So also Hall's manuscript A.
• ८ Hall's manuscripts D, E also omit tanu.

A SANSKRIT ROMANCE 181

sōmaprabhām [237] diggajakarēṇukām ivā 'nupamām (rēvām) iva
(śarmadām) tamālapatraprasādhitām (ca) aśvatarakanyām iva ma-
dālasām vāsavadattām dadarśa. atha tām [prīti]viṣphāritēna
cakṣuṣā pibataḥ (92) kaṃdarpakētōḥ jahāra cētanām mūrchā[vē-
gaḥ]. tam (anu) vāsavadattā mumūrcha. atha makaraṃdasa-
khījana(prayatnāt) labdhasaṃjñāv (ētāv) ēkāsanam alaṃcakratuḥ.
[238] (atha¹) vāsavadattāyāḥ prāṇēbhyō 'pi garīyasī (sakhī²) kalā-
vatī nāma kaṃdarpakētum uvāca. āryaputra nā 'yaṃ visrambha-
(kathānām³) avasaraḥ (atō⁴) laghutaram ēvā ('bhidhīyatē⁵). tva-
tkṛtē yā 'nayā (yātanā) 'nubhūtā sā yadi nabhaḥ patrāyatē sāgarō
[239] (mēḷāmaṇḍāyatē) brahmā[yatē] (lipikārāyatē bhujaṃgapa-
tir⁶ vā kathakāyatē tathā) 'py anēkāir yugasahasrāir abhilikhyatē
(vā na) vā. tvayā (ca) rājyam ujjhitam. kiṃ bahunā 'tmā ('syās)
saṃkaṭē samārōpitaḥ [ēva⁷]. (yāi) 'ṣā 'smatsvāmiduhitā [pitrā]
(prabhātāyāṃ⁸ [240] śarvaryāṃ pitrā) yāuvanāti(krama⁹)śaṃkinā
haṭhēna vidyādharacakravartinō vijayakētōḥ putrāya puṣpakētavē
pāṇi(grahaṇāya) dātavyē "ti (niścitā¹⁰). anayā (cā 'smābhis saha
sammaṃtryā) "lōcitaṃ adya yadi taṃ janam ādāya (nā "gacchati
tamālikā) tadā 'vaśyam ēvā ('śrayāśa āśrayitavya) iti. [tad asyāḥ
sukṛtavaśēna mahābhāgē 'māṃ bhūmim anuprāptaḥ.] tad atra
yat sāmprataṃ tatra bhavān ēva pramāṇam ity uktvā virarāma.
atha kaṃdarpakētur (api) bhītabhīta iva (praṇayā¹¹)naṃd(āmṛta¹²)-
sāgaralaharībhir āpluta iva [bhuvanatrayarājyābhiṣikta iva] vāsa-
va[241]dattayā saha sammaṃtrya makaraṃdaṃ (93) vārtānvēṣa-
ṇāya tatrāi "va nagarē niyujjya (bhujagēnē¹³) 'va sadāgatyabhimu-
khēna (saritpulinēnē 'va śuktiśōbhitēna viṃdhyavipinēnē 'va śrī-
vṛkṣalāṃchitēna haṃsēnē 'va mānasagatinā vanaspatinē "va ska-
mdhaśōbhitēna vajrēṇē 'vē 'ṃdrāyudhēna¹⁴) manōjavanāmnā tura-

Footnotes

¹ So also Hall's manuscripts A, B.
² So also Hall's manuscript D. ³ So also Hall's manuscripts D, E, H.
⁴ So also Hall's manuscripts E, F. ⁵ So also Hall's manuscripts E, F.
⁶ Cf. bhujagapatir in Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G.
⁷ Hall's manuscripts D, H also omit ēva.
⁸ So also Hall's manuscripts D, H, and the commentator Jagaddhara.
⁹ Cf. kramadōṣa in Hall's manuscripts D, H. ¹⁰ So also Hall's manuscript D.
¹¹ Cf. sapraṇayama in Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H.
¹² So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G.
¹³ So also Hall's manuscripts C, D, E, F, G, H.
¹⁴ Cf. mahōdadhipulinēnē 'va śuktiśōbhitēna vindhyavipinēnē 'va śrīvṛkṣalāṅkṣitēna

१८२ वासवदत्ता
गेण तया (वासवदत्तया) सह (पुरान् निरगात्¹। ततः²) क्रमे-
ण [च] (गव्यूतिमात्रम् अध्वानं गत्वा नर³)जाङ्गलकबळन्-
(अर्थं) मिलितनिश्शङ्ककङ्ककु[242]लसंकुलेन अर्धदग्ध-
चिताचक्रसिमसिमायमान (वसाविस्र) विकटकटतृष्णाचटुलकटपू-
तनोत्ताल(तालु)रवभीषणेन शूलशिखरारोपितशङ्कित[वर्ण]क-
र्ण(नासा)च्छेद(पतित⁴)रुधिरपटल (पतनटङ्कारितकरकोटिक-
र्परकरालकोणपनृत्ततुमुलेन बम्भरालिकेलीसम्भार)भरित-
भूमिभाग(बीभत्सेन) कटाग्निदह्यमान(चटुल⁵चटात्कार)-
[243]नृ(करोटि)टङ्कार(भैरवेण विवृतोल्कामुखमुखोज्ज्वलित-
ज्वलनज्वालजटिलेन आन्त्रतन्तुकलिलकपालप्रलम्ब(94)डामर-
ढाकिनीगणकृतकुणपविभागकोलाहलेन आर्द्रसिराचितविवाह-
मङ्गलप्रतिसरपिशाचमिथुनप्रदक्षिणीक्रीयमाणचिताग्निना⁶)
शूलपाणिने ऽव कपालावलि[भस्म]शिवा(बहुभूति)भुजग(राजा)व-
रुद्धदेहेन पुरुषातिशयेने ऽवा ऽनेकमण्डलकृतसेवेन (द-
ण्डकारण्येने ऽव कबन्धाधिष्ठितेन चक्रवर्तिने ऽवा ऽनेक-
नरेन्द्रपरिवृतेन त्रिदिवेने ऽव संचरद्बलारिणा) श्मशानवाटेन
(निर्गत्य निमिष)मात्राद् एवा ऽनेकशतयोजनं (अध्वानं गत्वा
पुनर् अपि) प्रलयकालवेळाम् इव समुदितार्कसमूहां नाग[244]-
(राज्य⁷)स्थितिम् इवा ऽनन्तमूलां सुधर्माम् इव स्वच्छन्दस्थि-
त(95)कौशिकां सत्पुरुषसेवाम्⁸ इव [बहु⁹]श्रीफलाढ्यां भा-
रतसमरभूमिम् इव दूरप्ररूढार्जुनां पुलोमकुलस्थितिम् इव
सहस्रनेत्रोचित्(ऐन्द्राणीं शूर)पाल[चित्त¹⁰]वृत्तिम् इव (दर्शिता¹¹)-
गणिकारिकां सज्ज[245]नसम्पदम् इव विकसिताशोकसरळपुन्ना-
varuṇahaṁsēnē 'va mānasagatinā 'raṇyēnē 'va gaṇḍakaśōbhitēna vajrēṇē 'vē
'ndrāyudhēna in Hall's manuscript D.
¹ Hall's manuscripts A, B, C, F, H, and the commentator Narasiṁha also have
niragāt.
² So also Hall's manuscript D.
³ Hall's manuscript D also has nara; cf. nava in the commentator Narasiṁha.
⁴ Cf. chēdagala in Hall's manuscript D. ⁵ So also Hall's manuscripts E, G.
⁶ Cf. vivṛtōlkāmukhamukhōjvalajjvalanajvālājālajaṭilēnā ''ntratantraprōtakalita-
kapālakūṭapralambiprālambiḍāmaraḍākinīgaṇakṛtarūpavibhāgakōlāhalēnā ''rdrasarā-
citavivāhamaṇḍalapratisarapiśācamithunapradakṣiṇīkriyamāṇacitācakrānalēna in
Hall's manuscript D; Srirangam text and Trichinopoly ed. also have ḍakinī and
kriyamāṇa.
⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ Grantha ed., sēvanam.
⁹ Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H, and the commentators Narasiṁha and
Jagaddhara also omit bahu.
¹⁰ Hall's manuscripts A, B, F, G, H also omit citta.
¹¹ So also Hall's manuscript D.

गां शिशुजनलीलाम् इव कृतधात्रीधृतिं क्वचिद् राघवचित्तवृत्तिम
इव वैदेही(मयाम्) [२४६] क्वचित् क्षीरसमुद्रमथनवेलाम् इवो-
ऽज्जृम्भमाणामृतां क्वचिन् नारायण(मूर्तिम्¹) इव स्वच्छम्(९६)-
दापराजितां क्वचिद् वाल्मीकिसरस्वतीम् इव दर्शितेक्ष्वाकुवंशां
(क्वचिल्) लङ्काम् इव बहुपलाशसेविताम्² (क्वचिद् धार्तराष्ट्र)से-
नाम् इवा ऽर्जुनशरनिकरपरिवारितां (क्वचिन्) नारायणमूर्तिम् इव
बहुरूपां [२४७] (क्वचित्) सुग्रीवसेनाम् इव पनस(नल)कुमुदसे-
वितां (क्वचिद्) अविधवाम् इव सिन्दूरतिलकभूषितां प्रवालाभ-
रणां च (क्वचित्) कुरुसेनाम्³ इवो ऽलूकद्रो[२४८]णशकुनिसनाथां
धार्तराष्ट्र(आञ्चितां) च अम्ला(९७)नजाति(वि)भूषिताम् अपि (विरुद्ध⁴)-
वंशां दर्शिताभयाम् अपि विभीषणाम् सततहितपथ्याम् अपि
[२४९] प्रवृद्धगुल्मां षट्पदव्या(प्ताम्) अपि द्विपदानाकुलां द्वि-
जकुलभूषिताम् अपि (न)कुलीनवंशां विन्ध्याटवीं (प्र⁵)विवेश।
(अत्रान्तरे⁶) तयोर् निद्रां आदाय (निशा⁷ ऽजगाम। ततः) क्रमेण
च काल(कैवर्तकेन) तमिस्रा(नावं) प्रक्षिप्य गगनमहासरा-
(९८)सि सजीव२५०निकर इव [अप⁸]ह्रियमाणे तारागणे
(सन्ध्या)रक्तांशुक[पट]े विषमप्ररूढबिसलतासर(यन्त्रा)-
नुगतशतपत्रपुस्तकResourceसनाथे मकरन्दबिन्दुसन्दोहनि-
र्भरपानमत्तमधुकरसान्द्रमन्द्र स्व-
धर्मम् इव पठति विकचकमलाकरभिक्षौ कृषीवलेने ऽव का-
लेन तिमिरबीज(निकरेष्व्) इव मधुकरेषु [कुमुदक्षेत्रेषु] म-
धुरसकर्दमितपरागपङ्केषु घनघटमानदल(पुटेषु⁹
कुमुदाकरक्षेत्रेषु) [भ्रमरेषु व्याजात् [२५१] पङ्कजेषू] ऽप्यमा-
नेषु रजोमुर्मुरसनाथमधुकरपटल(धूमा¹⁰)नुगतोद्द-
ण्डपुण्डरीकव्याजाद् धूप[पटल]म् इव भगवते किरणमालिने
प्रयच्छन्त्याम् कमलिनी(तापस्याम्¹¹) रजनीवधूकर[तल¹²]-
द्वयोच्छलितपतत्प्रभातमूसलाहतिक्षतान्तरे उलूखल इव च-

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

¹ So also Hall's manuscript E.
² Trichinopoly ed. omits kvacil . . . °sēvitām.
³ Trichinopoly ed. omits iva panasa° . . . kurusēnām.
⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṁha.
⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G.
⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṁha.
⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ Hall's manuscript C also omits apa.
⁹ So also Hall's manuscripts A, C. ¹⁰ So also Hall's manuscript A.
¹¹ Cf. kamalinītapasvinyām in Hall's manuscripts A, C, F.
¹² Hall's manuscripts D, H also omit tala.

१८४ VĀSAVADATTĀ
म्द्र(मण्डले) खण्डन(वि¹)कीर्णेषु [इव] तण्डुलेष्व् (इव) तारा-
गणेषु (नि²)मीलत्सु सन्ध्याताम्रमुखेन [इव] वासरवानरेण
नभस्तरुम् (आरुह्य) शाखाभ्य इव कम्पिता(९९)भ्यो दिग्भ्यो
विकचप्रसून(निकर³) इव तारागणे (फल इवे ऽन्दुमण्डले⁴)
[च नि]पत[२५२]ति तारा[गणशालि]तण्डुल⁵(शबलित)नभो ऽङ्गणं
स्फुरदरुण(किरण)चूडा(चक्र)चारुवदने वासरकृकवाकौ च-
रितुम् अवतरति मत्(सङ्गमाद्⁶) अतिप्रवृद्धो वारुणी(सङ्गमाद्)
द्विजपतिर् एष (पतती) ऽति हसन्त्याम् इवा "खण्डल(आशायाम्) अरु-
णकेसरि(खरनखरपात)निहतान्धकारकरीन्द्ररुधिरधारा-
भिर् इवो ऽदयगिरिशिखर(गैरिक)निर्झर[धौतधातु]धाराभिर्
इव (त्वङ्गत्)तुरङ्गखरखुरपुटपाटितपद्मरागच्छटाभिर्
इव [२५३] [केसरिकरतलाहतमत्तमातङ्गोत्तमाङ्गसङ्गलदस्र-
प्रसारिणीभिर् इव] उदयाचलकूटकोटिप्ररूढजपाकुसुमक़ान्ति-
भिर् इव (पूर्वगिरि⁷केसरिचरणतलाहतमत्तमातङ्गोत्तमाङ्ग-
विगलदसृग्धारासारिणीभिर् इव) त्रिभुवनकार्य(सम्पादना⁸तुर)-
रागरासैर् इव रक्तमण्डले ताराकुमुद(वन⁹)ग्रहणाय प्रसा-
रितहस्त इव कुङ्कुम्(अरुणैः किरणैः कनकदर्पण¹⁰ इव) प्रा-
चीविलासिन्याः पूर्वाचलभोगीन्द्रफणोपले गगनेन्द्रनीलतरु-
[कनक][२५४]किसलये नभोनगर(प्राग्द्वार)कनक(पूर्ण)कु-
म्भे तप्तलोहकुम्भाकारे प्राची(कुमारी¹¹)ललाटतट(घटितकु-
ङ्कुम¹²तिलक)बिन्दौ सन्ध्या(बाल¹³)लतैककुसु(१००)मे मञ्जि-
ष्ठा[रक्त]पट्टसूत्र(पिण्ड)सदृशे सन्ध्य्(अरुणसूत्रग्रथित)-
प्राची(वधू¹⁴काञ्ची)काञ्चनदीनारचक्र इव (कुमार इव संहृत-
तारके पद्मनाभ इवो ऽल्लसत्¹⁵पद्मे अध्वग इव च्छायाप्रिये
शक्र इव गोपतौ उदयगिरि)धातुरागारुणदिग्गजपादतलानुकारिणि

¹ So also Hall's manuscript E. ² So also Hall's manuscript D.
³ Cf. nicaya in Hall's manuscript D.
⁴ So also Hall's manuscripts D, E, and the commentator Jagaddhara.
⁵ Cf. tārāgaṇataṇḍula in Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H.
⁶ So also Hall's manuscripts D, H.
⁷ So also Hall's manuscript D.
⁸ Cf. saṃpādanaprabhā in Hall's manuscripts D, H.
⁹ So also Hall's manuscript D.
¹⁰ Hall's manuscript D also has kanakadarpaṇē.
¹¹ So also Hall's manuscript A.
¹² Cf. taṭakuṅkumāmbubindāu in Hall's manuscripts A, B, C, F, G.
¹³ Cf. sandhyāpravālalatā in Hall's manuscripts E, H.
¹⁴ Cf. śacīvadhūkāñcana in Hall's manuscript A.
¹⁵ Tel. ed. 61, Grantha ed., and Srirangam text, 'llasita.

(prabhūta)timirataskarē (sam)udayam ārōhati (bhagavati bhāsvati)
maṃjiṣṭhā(nikara¹) iva diggajēṣu mahābhārata[samarabhūmi]ru-
dhirōdgāra iva kurukṣētrēṣu [255] sura(dhanuḥ)kāṃti(vi)lēpa iva
jalada(cchadēṣu) kāṣāyapaṭa iva śākyāśrama(śākhāsu) kāusumbha-
rāga iva dhvajapaṭapallavēṣu phalapāka iva karkaṃdhūṣu kuṃku-
ma[cchaṭā]rasa iva vyōmamahāsāudh(āṃgaṇē²) saṃcaradaruṇa-
(yavanikā)paṭa iva kāla(mahānaṭasya³) [bāla⁴]pravāḷa(bhāgā)ruṇē
prasarati bālātāpē kṣaṇēna [ca] cāṭucaṭulacakravākahṛdaya(kōśa)-
saṃtāpaharaṇād iva dahana(pratāpa)pravēśād iva dinanāthakā-
mtōpal[ānal]asaṃgād ivō 'ṣṇimānam uṣṇaraśmēr āśrayati raśmi-
saṃcayē kaṃdarpakētus sarvarātrajāgaraṇa(vaśād) āhāraśūnya-
(paravaśa)śarīratayā niścētanō 'nēkayōjanaśa[256]t(ādhva)bhrama-
ṇakhinnō vāsavadattayā 'py ēvaṃvidhayā saha latā(grahē) maṃ-
damārutāṃdōlitakusumaparima(101)ḷalubdhamugdha(mukhara)-
paribhramatbhramarajhaṃkāramanōharē tatkāla(sulabhayā⁵) ni-
drayā gṛhītō niṣpaṃdakaraṇagrāmas suṣvāpa. tatō vaṇijī 'va pra-
sāritāṃbarē mahādāvānala iva sakalakāṣṭhōddīpini (kalpavṛkṣa iva
sarvāśāprasādhakē) pataṃgamaṃḍalē (madhyaṃ nabhassthalasyā⁶)
'rūḍhē [katham api] kaṃdarpakētuḥ (prabuddhaḥ⁷) priyayā vinā-
kṛtaṃ latā(graham) avalōkya (cō) 'tthāya [257] [ca] tata itō datta-
dṛṣṭiḥ kṣaṇaṃ (viṭapiṣu) kṣaṇaṃ latāṃtarēṣu kṣaṇaṃ [taruśikharēṣu
kṣaṇam] (adhaḥ)kūpēṣu kṣaṇam (ūrdhvataruśikharēṣu) kṣaṇaṃ śu-
ṣkaparṇarāśiṣu kṣaṇam ākāśa(talēṣu) kṣaṇaṃ dikṣu (kṣaṇaṃ⁸) vidi-
kṣu ca bhramann anavarata[virahānala⁹]dahyamānahṛdayō vilalāpa.
(hā) priyē vāsavadattē dēhi mē darśanam [258] (kṛtam) parihāsēna
aṃtarhitā 'si tvatkṛtē yāni [mayā] duḥkhāny anubhūtāni tēṣāṃ
tvam ēva pramāṇam. hā priya(sakha¹⁰) makaraṃda paśyē ('daṃ)
dāivadurvilasitaṃ kiṃ (pūrvaṃ mayā kṛtam anavadātaṃ) karma.
ahō (vipākō niyatēḥ) ahō duratikramā kālagatiḥ ahō grahāṇām

Footnotes

¹ Tel. ed. 61 and Grantha ed. omit nikarā.
² So also Hall's manuscript B.
³ Cf. kālanaṭakasya in Hall's manuscript D.
⁴ Hall's manuscripts D, E, H also omit bāla.
⁵ So also Hall's manuscripts D, E.
⁶ Cf. nabhōmadhyam in Hall's manuscript E.
⁷ Cf. prāptabōdhaḥ in Hall's manuscripts E, H.
⁸ So also Hall's manuscript B.
⁹ Hall's manuscripts A, C, E, F, G, H also omit virahānala.
¹⁰ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G.

Devanagari Transcription / देवनागरी-रूपान्तरम्

(प्रभूत)तिमिरतस्करे (सम्)उदयम् आरोहति (भगवति भास्वति)
मञ्जिष्ठा(निकर¹) इव दिग्गजेषु महाभारत[समरभूमि]रु-
धिरोद्गार इव कुरुक्षेत्रेषु [२५५] सुर(धनुः)कान्ति(वि)लेप इव
जलद(च्छदेषु) काषायपट इव शाक्याश्रम(शाखासु) कौसुम्भ-
राग इव ध्वजपटपल्लवेषु फलपाक इव कर्कन्धूषु कुङ्कु-
म[च्छटा]रस इव व्योममहासाध(आङ्गणे²) सञ्चरदरुण-
(यवनिका)पट इव काल(महानाटस्य³) [बाल⁴]प्रवाळ(भागा)रुणे
प्रसरति बालातापे क्षणेन [च] चाटुचटुलचक्रवाकहृदय(कोश)-
सन्तापहरणाद् इव दहन(प्रताप)प्रवेशाद् इव दिननाथका-
न्तोपल[आनल]सङ्गाद् इवो ऽष्णिमानम् उष्णरश्मेर् आश्रयति रश्मि-
सञ्चये कन्दर्पकेतुस् सर्वरात्रजागरण(वशाद्) आहारशून्य-
(परवश)शरीरतया निश्चेतनो ऽनेकयोजनश[२५६]त्(आध्व)भ्रम-
णखिन्नो वासवदत्तया ऽप्य् एवम् Crush/विधया सह लता(ग्रहे) म-
दममारुतान्दोलितकुसुमपरिम(१०१)ळलुब्धमुग्ध(मुखर)-
परिभ्रमत्भ्रमरझङ्कारमनोहरे तत्काल(सुलभया⁵) नि-
द्रया गृहीतो निष्पन्दकरणग्रामस् सुषवाप। ततो वणिजी ऽव प्र-
सारिताम्बरे महादावानल इव सकलकाष्ठोद्दीपिनी (कल्पवृक्ष इव
सर्वाशाप्रसाधके) पतङ्गमण्डले (मध्यं नभस्स्थलस्या⁶)
ऽरूढे [कथम् अपि] कन्दर्पकेतुः (प्रबुद्धः⁷) प्रियया विना-
कृतं लता(ग्रहम्) अवलोक्य (चो) ऽत्थाय [२५७] [च] तत इतो दत्त-
दृष्टिः क्षणं (विटपिषु) क्षणं लतान्तरेषु क्षणं [तरुशिखरेषु
क्षणम्] (अधः)कूपेषु क्षणम् (ऊर्ध्वतरुशिखरेषु) क्षणम् शु-
ष्कपर्णराशिषु क्षणम् आकाश(तलेषु) क्षणम् दिक्षु (क्षणं⁸) विदि-
क्षु च भ्रमन्न अनवरत[विरहानल⁹]दह्यमानहृदयो विललाप।
(हा) प्रिये वासवदत्ते देहि मे दर्शनम् [२५८] (कृतम्) परिहासेन
अन्तर्हिता ऽसि त्वत्कृते यानि [मया] दुःखान्य् अनुभूतानि तेषां
त्वम् एव प्रमाणम्। हा प्रिय(सख¹⁰) मकरन्द पश्ये (ऽदं)
दैवदुर्विल्सितं किं (पूर्वं मया कृतम् अनवदातम्) कर्म।
अहो (विपाको नियतेः) अहो दुरतिक्रमा कालगतिः अहो ग्रहाणाम्

१८६ वासवदत्ता
अतिकटु कटाक्ष(पातनं¹) अहो विस(दृशता) गुरुजनाशिषाम् अहो
दुःस्वप्नानां दुर्निमित्तानां च (फलं) सर्वथा न (कश्चिद्²)
अगोचरो [२५९] (भवितव्यानाम्)। किं न सम्यग् आगमिता (विद्या)
किं [न] यथावद् (अनाराधिता) गुरवः किं नो ऽपासिता वह्नयः
[किम् अधिक्षिप्ता भूदेवाः³] किं न प्रदक्षिणीकृताः सुरभयः
किं न कृतं [२६०] (शरण्येष्व्) अभयम्। (१०२) इति बहुविधं
विलपन् (मरणेच्छुः⁴) दक्षिणेन काननं निर्गत्य नव्य(नल)-
नळदनळिनीनिचुलपिचुलवकुळ(चिरिबिल्वबहुलेन⁵ प्रचुर-
विरचितविविधो)टजकुटजरुद्धोपकण्ठेन सोत्कण्ठभृङ्ग-
[२६१]राज[रसितसुन्दर]सुन्दरी(कृतास्वाद)वितत(चूतव्रतती)व्रा-
तावरण[तरुण]वरुण⁶(तरु)स्कन्धसन्नद्धभृङ्ग(गोळेन)
गोलाङ्गूलभग्नगळन्मधु[च्छ[२६२]त्रमधु]पटलरसासार-
(शीकर)सिक्ततरुतलेन (प्रवृद्ध⁷नारिकेळकङ्केळिराजताळीतालत-
माल⁸)हिन्तालपुन्नागकेसर(नागकेसरघनresource/सारेण) मल्लिका(के-
तकी)कोविदार(अर्कपर्णजम्बू)बी[२६३]जपूरजम्बीर[जम्बू]गुल्म-
गहनेन (पवनसंवाहितानैकपनसविटपिविटपेन) [अप्रत्यू-
ह]दात्यूह(कुहकुहाराव)भरितनदी(तटनिकुञ्जपुञ्जेन) पु-
ञ्जित(ओत्)कण्ठ कलकं (१०३)ठाध्यासित[ओद्दाम्]असहकारपल्लवे-
न [चपलकुलाय]कुक्कुटकुटुम्बसं(वासितो)त्कट्(अनेक)विटपेन
कोरकनिकुरुम्बारोमाञ्चितकुरवकराजिना रक्ताशोकपल्लवलाव-
ण्य(वि)लिप्यमानदशदिशा प्रविकसितकेसर(कुसुम⁹)रजोविसर-
(धूसरितपरिसरेण) पराग(पुञ्ज)पिञ्जर(सिन्दुवार¹⁰राज्यमा-
न)मधुकरमञ्जुशिञ्जितजनितजनमुदा (लवङ्गचम्पकम-
धूककृतनाल¹¹लोध्रकर्णिकारकदम्बकदम्बकेन) मदजल-
मेचकित (गण्डकाष) मुचुकुन्द[स्क[२६४]न्ध]काण्ड (कथ्य-
मान¹²)निश्शङ्ककरिकट¹³[विकट]कण्डूतिना कतिपयदिवसप्रसू-
¹ Cf. patanam in Hall's manuscripts C, D, E, F.
² So also Hall's manuscripts A, B, D, E, G, H.
³ Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H also omit kim adhikṣiptā bhūdēvāḥ.
⁴ So also Hall's manuscript D.
⁵ Hall's manuscripts C, D, G also have bahulēna.
⁶ Tel. ed. 61 and Grantha ed., vāruṇa.
⁷ Tel. ed. 61 and Grantha ed. omit pravṛddha.
⁸ Cf. nārikēlakarakēlīrājatālītāla in Hall's manuscript D.
⁹ Cf. pravikasitakusumakēsara in Hall's manuscripts A, B.
¹⁰ So also Hall's manuscript A.
¹¹ Tel. ed. 61 and Grantha ed., madhūkatamāla.
¹² Cf. mathyamāna in Hall's manuscripts A, B, F.
¹³ Tel. ed. 61 and Grantha ed., niśśaṃkakaraṭa.

takukkuṭī(kuṭī¹)kṛta[kuṭaja]koṭarēna caṭakasaṃcāryamāṇacaṭula-
vācātacaṭakāirakriyamāṇacāṭunā sahacarī(sahacaraṇacumcura)ca-
kōra(camcunā) śāilēya(sugamdhi)śīlātalasu[265]khaśayita(śaśaśiśu-
rāśinā) śēphālikāśīphāvivaravisrabdhavartamāna(gāudhēya)rāśinā
nirātaṁkaraṃku(nikarēṇa) nirākulanakula[kula]kēḷinā kalakōkila-
kulakabaḷita(cūta)kalikōdgamēna sahakārārāmarōmaṃtʰāyamāna-
(camara)yūthēna śravaṇahārisa(nīḍa²)girinitambanirjharanināda-
(śravaṇōtsukanidrānaṃda³)maṃdāyamānakarikulakarṇatāḷaduṃ-
dubhi(dhvaninā) samāsannakinnarīgīta(śravaṇaramamāṇa)ruruvi-
sarēṇa [266] (kuhari(104)ta)haridrādravarajyamānavarāhapōtapō-
trapālinā guṃjā(kuṃja⁴puṃjaguhijāhakajātēna⁵ daṃśa)daṃśana-
kupita(kapi⁶)pōta(pēṭacapēṭaka⁷)pāṭita(pāṭalīpuṭakīṭasaṃghēna)
kuliśaśikharakharanakharapracayapracaṃḍacapēṭ(ā)pāṭitamatta-
mātaṃga(mada)cchaṭācchuritacārukēsara(bhara)bhāsurakēsarika-
dambēna mahāsāgarakacchōpāmtēna katipayadūram(adhvānaṃ⁸)
gatvā aticapala(vāripracayaprahataprapātātayā) tāṃḍa[267]vō-
ddaṃḍa(dōṣṣaṃḍa⁹)khaṃḍaparaśuviḍambanāpaṃḍitaṃ vāruṇī¹⁰-
vijayapatākābhir iva śēṣakulanirmōka[mañju]maṃjarībhir iva (su-
dhāsahacarībhir iva jyōtsnāsahōdarībhir iva) śaśāṃka(maṃḍala)-
paramāṇu(saṃtatībhir) iva lakṣmīlīlā(darpaṇadhāriṇībhir) iva jala-
dēvatā(kuca¹¹)caṃdana(dhārātarpaṇa)vicchittibhir iva phēnarāji-
bhir upāṃta(ramaṇīyaṃ) aparam iva gagana(talam) avan(ītalam)
avatīrṇam arṇavaducchalacchīkara(nikarēṇa) nabha-
ścarān muktāphalāir iva vilōbhayamtam abhayābhyarthanāgatā-
nēka(pakṣati)kṣitidharabharitakukṣibhāgaṃ sagarasuta(visarasa-
mud)khātaṃ (vārijātamukhōdbhāsitapārijātaṃ) abhijātamaṇira-
tnākaraṃ kari(105)makara[ku[268]la]saṃkulaṃ (śakuni)kulakaba-

Footnotes

¹ So also Hall's manuscript C, and the commentator Jagaddhara.
² So also Hall's manuscripts C, D.
³ Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G also have nidrānanda.
⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H; cf. guñjāpuñjakuñja in Hall's
manuscript D.
⁵ Hall's manuscripts D, E, F also have jāhakajātēna.
⁶ So also Hall's manuscripts C, D.
⁷ Hall's manuscript D also has capēṭaka.
⁸ Cf. katipayādhvānaṃ in Hall's manuscript E.
⁹ Cf. dōḥkhaṇḍa in Hall's manuscripts A, C, D, E, F.
¹⁰ Srirangam text and Trichinopoly ed., vāruṇa.
¹¹ So also Hall's manuscripts B, C, F.

Devanagari Transliteration (देवनागरी लिप्यन्तरण)

तक्कुक्कुटी(कुटी¹)कृत[कुटज]कोठरेण चटकसंचार्यमाणचटुल-
वाचातचटकाइरक्रियमाणचाटुना सहचरी(सहचरणचुंचुर)च-
कोर(चंचुना) शैलेय(सुगंधि)शीलातलसु[265]खशयित(शशशिशु-
राशिना) शेफालिकाशीफाविवरविस्रब्धवर्तमान(गौधेय)राशिना
निरातंकरंकु(निकरेण) निराकुलनकुल[कुल]केलिना कलकोकिल-
कुलकबलित(चूत)कलिकोद्गमेन सहकारारामरोमंथायमान-
(चमर)यूथेन श्रवणहारिस(नीड²)गिरिनितंबनिर्झरनिनाद-
(श्रवणोत्सुकनिद्रानंद³)मंदायमानकरिकुलकर्णतालदुं-
दुभि(ध्वनिना) समासन्नकिन्नरीगीत(श्रवणरममाण)रुरुवि-
सरेण [266] (कुहरि(104)त)हरिद्राद्रवरज्यमानवराहपोतपो-
त्रपालिना गुंजा(कुंज⁴पुंजगुहिजाहकजातेन⁵ दंश)दंशन-
कुपित(कपि⁶)पोत(पेटचपेटक⁷)पाटित(पाटलीपुटकीटसंघेन)
कुलिशशिखरखरनखरप्रचयप्रचंडचपेट्(आ)पाटितमत्त-
मातंग(मद)च्छटाच्छुरितचारुकेसर(भर)भासुरकेसरिक-
दंबेन महासागरकच्छोपांतेन कतिपयदूरम्(अध्वानं⁸)
गत्वा अतिचपल(वारिप्रचयप्रहतप्रपाततया) तांड[267]वो-
ड्डंड(दोष्षंड⁹)खंडपरशुविडंबनापंडितं वारुणी¹⁰-
विजयपताकाभिर इव शेषकुलनिर्मोक[मञ्जु]मंजरीभिर इव (सु-
धासहचरीभिर इव ज्योत्स्नासहोदरीभिर इव) शशांक(मंडल)-
परमाणु(संततीभिर) इव लक्ष्मीलीला(दर्पणधारिणीभिर) इव जल-
देवता(कुच¹¹)चंदन(धारातर्पण)विच्छित्तीभिर इव फेनराजी-
भिर उपांत(रमणीयं) अपरम् इव गगन(तलम्) अवन्(ईतलम्)
अवतीर्णम् अर्णवदुच्छलच्छीकर(निकरेण) नभ-
श्चरान् मुक्ताफलैर् इव विलोभयन्तम् अभयाभ्यर्थनागता-
नेक(पक्षति)क्षितिधरभरितकुक्षिभागं सगरसुत(विसरस-
मुद्)खातं (वारिजातमुखोद्भासितपारिजातं) अभिजातमणिरा-
त्नाकरं करि(105)मकर[कु[268]ल]संकुलं (शकुनि)कुलकब-

१८८ वासवदत्ता
लनाभिलाषसंचरन्नक्रचक्रं (स्तिमिततिमि)तिमिङ्गिलकुलं (क-
दलीवनवात) विलुलित (ऐला) लवलीलवङ्ग (मातुलुङ्ग¹) गुल्म (गह-
नं) ऊर्मिमारुत(मर्मरिततरलतरो)त्ताल (ताली² वनचरित³) जल-
मानुषमिथुनमृदित[सलिल]पुलिनबालशैवालं प्रवाळांकुरको-
टिपाटितमुखखिन्नशंखनख(मुखरखरशिखरवि)लिखि-
ततट(रेखं) खगेश्वरगोत्रपत्ररथपटलकलिलसलिलं अद्या-
ऽप्य् अनिर्मुक्तमन्दरमथनसंस्कारम् इवा "वर्तभ्रान्तिभिः
साप[269]स्मारम् इव (सितफेनसञ्चयैः) ससुरा(गन्धम्) इवै-
("लापरिमलैः सघोषम्) इव गर्जितैः सखेदम् इव (नागनिश्व़ा-
सैः) सभ्रू(भङ्गं⁴) इव तरङ्गैः साळानस्तम्भम् इव राम-
सेतुना कुम्भीनसीकुक्षिमू इव लवणोत्पत्तिस्थानं व्याकरणम्
इव [वितत⁵]स्त्रीनदीकृत्यबहुलं राजकुलम् इव दृश्यमानम-
हापात्रं हस्तिबन्धम् इव वारिगतानेकना[270]ग(106)मुच्य-
मान(शूत्)कारं विश्वामित्रपुत्रवर्गम् इव अम्भोज(चारु)म-
त्स्योपशोभितं सत्पुरुषम् इव गोत्र्(आतिशयं) साधुम् इवा ऽच्यु-
तस्थिति रमणीयं सुनृ(पतिं⁶) इव सज्जनक्रमकरं कृतम-
न्युम् इव करतोयाप्लुत[271]मुखं विरहिणम् इव चन्दनोद-
कषिक्तं विलासिनम् इव नर्मदानुगतं (राशिम् इव समीनकुली-
रं शृङ्गारिणम् इवा ऽनेकमुक्ताऽलंकृतं) उद्धृतकालकूटम् अपि
प्रकटितविषराशिम् अतिवृद्धम् अपि सुन्दरी[परि]वृत(ओप्⁷)अकण्ठं
(107) सुरोत्पत्तिस्थानम् अप्य् असुराधिष्ठितं जल[272][नि]धिम्
अपश्यत्. अचिन्तयच् च अहो मे कृतापकारेणा ऽपि विधिना उपकृतिर्
एव कृता यद् अयं लोचनगोचरतां (गतस्) समुद्रः तद् अत्र
देहं (त्यजामि) [प्रियाविरहाग्निं निर्वापयामि]. यद्य् अप्य् अना-
तुरस्या ("त्म⁸)त्यागो न विहितः तथा ऽपि (खलु नः कार्यं) न
[खलु] सर्वस् (सर्वं⁹) कार्यम् (एव) करोत्य् [इत्य्¹⁰] असारे सं-
सारे. केन किन् [273] (नाम¹¹) न कृतं. तथा हि गुरुदार(हर-
¹ So also Hall's manuscripts E, F, H, and the commentator Jagaddhara.
² Srirangam text and Trichinopoly ed., tālī.
³ Hall's manuscript D also has carita.
⁴ So also Hall's manuscripts A, D, E.
⁵ Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H also omit vitata.
⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G.
⁷ Cf. parivṛtōpakaṇṭham in Tel. ed. 61, Grantha ed., and Hall's manuscripts B, E.
⁸ So also Hall's manuscripts C, D.
⁹ So also Hall's manuscripts C, D.
¹⁰ Trichinopoly ed., iha.
¹¹ So also Hall's manuscripts C, D, H.

णं¹) द्विजराजो ऽकरोत्। पुरूरवा ब्राह्मणधनतृष्णया विन-
नाश। नहुषश् (शक्र)कलत्र(दोहळी भुजंगताम् अयासीत्)। य-
यातिः (कृतपुरोहितसुता)पाणिग्रहणः [२७४] पपात। सुद्युम्नः
स्त्रीमय (एवा) ऽभवत्। सोमकस्य प्रख्याता (जगती²) जंतुव-
धनिर्घृणता। पुरुकुत्सः कुत्सित (एवा ऽभवत्)। कुवलयाश्वो
ऽश्व[२७५]तारकन्न्यामपि (जगाम)। नृगः कृकलासताम् अगमत्।
(नलः कलिना ऽभिभूतः।) संवरणो मित्रदुहितरि विक्लबताम्
(अगमत्)। [२७६] दशरथः (अभी)ष्टरामोन्मादेन मृत्युम् अवा-
प। कार्तवीर्यो [गो]ब्राह्मणपीडया पंचत्वम् अयासीत्। [युधि-
ष्ठिरः समरशिरसि सत्यम् उत्ससर्ज।] (शंतनुर्³) अतिव्यसनात्
(वने⁴) विललाप। (तद्) इत्थं ना ऽस्त्य् (एव जगत्य्) अकळंकः को
ऽपि। तद् अहम् अपि देहम् (उत्सृ(१०८)जामी) ऽत्य् (एवं) वि[२७७]चिं-
त्य कुरर[खर]नखरशिखरखंडित(पृथुळ⁵)पृथुरोम-
[बिलमविरलशकुलकुल]शल्क(संकुलं⁶ संकलित)जलनकुल(कु-
लो⁷)च्चार(शारं) क्रोष्टुकुलोत्सृष्टविकटकर्कटकर्परपरंपरा-
परिगत(प्रांतं⁸ अतितरळ)जलरयलुळितचतुळशफरकुलकब-
लनकृतमतिनिभृतबकशकुनिनिवह(बहु)धवळितपरिसरम्
अतिचपलजलकपिकुलविहरण(तुलिर⁹)सलिलकण[२७८]निकर(परिमि-
ळनशिशिरिततामालतलं अनुदिन)निपतदतितरुण[वन]महिषग-
वलशिखर(वि)लिखितविषमतटम् अनवरतचरदसितमुखचर-
णविहग(वर)निवह(मधुकर)निनद(मुखरित)हिमकर(कि-
रणनिकर)[२७९]रुचिरजलमनुज(गण)शयनमृदित(तटधरणी)-
तलम् अति(बहुळ)मद[जल]शबळ(कट¹⁰)तटकरि[वर]शतनिपतित-
मधुकर(निकरम्¹¹) अतिजवनपवनविधुतजल(विघटन)निप-
तित(फणि)गणपरिगतपरिसरं जलनिधि(जलगता)भुजगनिर्मु-
क्तनिर्मोकपट्टम् [इव] दर्पणम् इव वसुंधरायाः स्फटिककु-
ट्टिमम् इव वरुणस्य (कमलवनम् इव सपद्मरागं वनप्र-
¹ So also Hall's manuscripts, A, B, C, D, F, G, H.
² So also Hall's manuscript D.
³ So also Hall's manuscripts A, C, F, H.
⁴ So also Hall's manuscripts A, F, H. ⁵ So also Hall's manuscripts B, D.
⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṁha.
⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, and the commentator Narasiṁha.
⁸ So also Hall's manuscripts B, C, D, F, G, H.
⁹ Tel. ed. 61, Grantha ed., Trichinopoly ed., and Srirangam text, tulita.
¹⁰ This reading is also recorded by Śivarāma, ad loc.
¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, F.

१९० वासवदत्ता
देशमिव सविद्रुमलतां कातरम्¹ इव सदारं विष्णुमिवानै-
कम्/कमुक्तोपेतं) पुलिन(तलं) आससाद। ततः कृतस्नानादि(सकल-
कृत्यो जलनिधि)जलमवतरितुम्/अवतरीतुम् आरेभे शरीरत्यागाय। अथ सा-
नुग्रहेषु ग्राहेषु निर्मत्सरे(१०९)षु मत्स्येष्वक्षुद्रेषु क्षुद्र(आ-
म्डेष्वनिच्छेषु) [२८०] कच्छपेष्वक्रूरेषु नक्रेष्वभयं-
करेषु मकरेष्वमारेषु (शिंशुमारेष्वाकाशात्²) सरस्वती समु-
दचरत्। आर्य कंदर्पकेतो पुनरपि तव (प्रियासमागमो)
भविष्यत्यचिरेण तद्विरम मरणव्यवसायादिति। (सो ऽपि) तद्
उपश्रुत्य मरण(आरम्भाद्) विरराम³। [पुनः प्रियया समा-
गमेच्छया शरीरस्थितिहेतुमाहारं चिकीर्षुर्महासागरकच्छो-
पान्तभुवं जगाम।] अथ तत इतः परिभ्रमन् फलमूला-
दिना वने (वर्तयन्⁴) [कियन्तं] कालं (अनेकं) निनाय [क-
न्दर्पकेतुः]। एकदा (तु⁵) कतिपय(दिवसा⁶)पगमे काकलीगा-
यन इवो [२८१] (ऽपसमृद्ध⁷)निम्नगानदः (सायंतन)समय
इव नर्तितनीलकण्ठः कुमारमयूर इव (समारूढ)शरजन्मा
[महा]तपस्वी ऽव प्रशमितरजःप्रसरःतापस इव धृतजलद-
करकः प्रळयकाल इव दर्शितानैकतरणिविभ्रमः निरुप(द्र-
व)कानन(प्र⁸)देश इव घनोत्(से[२८२]कित)सारंगः रेवतीकर-
पल्लव इव हलिधृ(११०)तिकरः (लंकेश्वर इव समेघनादः
विंध्य इव घनश्यामः⁹ सम्)आजगाम वर्षासमयः। (वि)-
भिन्न[मेघ]नीलोत्पलकानन(नीले) क्रीडासरसी ऽव नभसि स्म-
रस्य (कनक)रत्न(नौर) इव जलद(काल)लक्ष्मीमातंगकन्या-
नर्तनरज्जु[२८३]र् इव नभस्सौधतोरण(रत्न)मालिके ऽव प्र-
वसता निदाघ(कालकांतेन द्युस्त्री)पयोधरे दत्तआ स्मर-
णाय¹⁰आवलिरिव गगनलक्ष्मी(बंधुर)रशनामाले
ऽव नभोमंदार[तरु¹¹]सुंदरकलिक[आमाल]ए ऽव रतिनखमार्ज-
नरत्न(शिला)शलाके ऽव रत्न(शक्तिर्) इव¹² (विलासयष्टिरिव) कुसु-
¹ Trichinopoly ed., kāntāram. ² So also Hall's manuscripts A, B, D, F, H.
³ Cf. virarāma maraṇārambhāt in Hall's manuscripts C, D, E.
⁴ So also Hall's manuscripts C, D, F, H.
⁵ So also Hall's manuscripts C, D, E, H.
⁶ So also Hall's manuscripts A, B, F, H.
⁷ Cf. samṛddha in Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, Trichinopoly ed., and
Srirangam text.
⁸ So also Hall's manuscripts F, G.
⁹ Cf. rāvaṇa iva samēghanādō vindhyagirir iva saghana in Hall's manuscript C.
¹⁰ Hall's manuscripts C, D, E, F also omit smaraṇāya.
¹¹ Hall's manuscripts C, D, E, G, H also omit taru.
¹² Trichinopoly ed. omits ratnaśaktir iva.