तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लोकः १०१ ] प्रथमाह्निकम् । १४३
गुरुभिः तत्तच्छास्त्रावतारकैः, इमैः एभिः सम-
नन्तरोक्तैः अन्वर्थैः अर्थानुगतैर्वाचकैः, संस्तुतः
परिचितः शास्त्रे विशेषानुपादानात् सर्वत्रैव अर्था-
दुक्तः । अथ च अन्वर्थैः सम्यक् सकलजगद्धरणादि-
सामर्थ्यप्रतिपादनद्वारेण स्तुतः इत्यर्थः, यदुक्तं
'ध्रियात्सर्वं रवयति सर्वदो व्यापकोऽखिले ।
इति भैरवशब्दस्य सततोच्चारणाच्छिवः ॥'
इति । तथा
'....................भरणाद्धरितस्थितिः ।'
इति । इमैः इति चिन्त्यम् । गुरुगदितैरिति तु
श्रेष्ठः पाठः ॥१००॥
हेयेत्यादिना देवशब्दस्य निर्वचनमाह
हेयोपादेयकथा-
विरहे स्वानन्दघनतयोच्छलनम् ।
पं० ४ क० पु० असौ चान्वर्थैः सकलजगद्धरणादिति पाठः ।
पं० ६ ख० पु० रचयतीति पाठः ।
पं० ७ क० पु० समन्ततोच्चारणाच्छिव इति पाठः ।
पं० ११ ख० पु० स्पष्टः पाठः इति ।
पं० १४ ख० पु० स्वानन्दतयोच्छलनमिति प्रथमः पाठः ।

१४४ श्रीतन्त्रालोकः ।
क्रीडा सर्वोत्कर्षेण-
वर्तनेच्छा तथा स्वतन्त्रत्वम् ॥१०१॥
व्यवहरणामभिन्नेऽपि
स्वात्मनि भेदेन संजल्पः ।
निखिलावभासनाच्च
द्योतनमस्य स्तुतिर्यतः सकलम् ॥१०२॥
तत्प्रवणामात्मलाभा-
त्प्रभृति समस्तेऽपि कर्तव्ये ।
बोधात्मकः समस्त-
क्रियामयो दृक्क्रियागुणश्च गतिः ॥१०३॥
स्वस्वातन्यमाहात्म्यात् शिवादिक्षित्यन्ताशेषवि-
श्वात्मनोल्लासनमेव अस्य क्रीडा सर्वोत्कर्षेण वर्तने-
च्छा, तथा स्वतन्त्रत्वं व्यवहरणम् इति अभिन्नेऽपि
स्वात्मनि भेदेन संजल्पः, क्रीडेति देव्यति क्रीडति
इति देवः । न चात्र क्रीडातिरिक्तं निमित्तम् इत्याह
हेय इत्यादिना । नहि किंचिदुपादातुं हातुं वा जग-

पं० ५ क० ख० अखिलेति पाठः ।
पं० ६ क० पु० बोधात्मकसमस्तक्रियामये इति पाठः ।
पं० १० क० ख० पु० गुणमयश्च गतिरिति पाठः ।

श्लोक १०३ ] प्रथमाह्निकम् । १४५
त्सर्गादौ ईश्वरः प्रवर्तते, अत एव स्वानन्दघनत्व-
मेवात्र हेतुरुपात्तः, अत एव चास्य स्वतन्त्रत्वमेव,
सर्वोत्कर्षेण वर्तनेच्छा विजिगीषुता, विजिगीषोर्हि
कथं नु नाम सर्वानिवाभिभूय अहं वर्ते इतीयमेव
इच्छा भवति । तथा-शब्दः पूर्वापेक्षया समुच्चये
तेन दीव्यति विजिगीषते इति देवः । देवशब्दस्य
सर्वस्मात् अभिन्नेऽपि स्वात्मनि भेदेन 'अहमिदं जा-
नामि' इति योऽयमस्य संजल्पः तद्व्यवहरणम् अपा-
रमार्थिकेन रूपेण स्फुरणम् इत्यर्थः, तेन दीव्यति
व्यवहरति इति देवः । निखिलस्य प्रमातृप्रमेयात्मनो
निखिले चास्य यत् अवभासनं तत् द्योतनं, तेन
दीव्यति द्योतते द्योतयति इति वा देवः । यतः
सकलमिदं जगत् स्वरूपलाभात्प्रभृति समस्तेति-
कर्तव्यतायां तदायत्तप्रवृत्ति इत्यस्य स्तुतिः । सर्वे
हि शिवमन्त्रमहेश्वरादयः तत्परतन्त्रवृत्तित्वादुन्मु-
खतया प्रह्वा एव इति भावः । अस्य इति कर्मणि
पं० ६ क० पु० इति भाव इति पाठः ।
पं० ८ ख० पु० योऽस्येति पाठः ।
पं० १५ ख० पु० शिवे मन्त्रमहेश्वरेति शोधितः पाठः ।
१९

१४६ श्रीतन्त्रालोकः ।
षष्ठी, तेन दीव्यते स्तूयते इति देवः । समस्ता
पूर्णा विमर्शलक्षणा क्रिया प्रकृता यस्यासौ, दृक्क्रिये
गुणः शक्तिर्यस्यासौ, यतोऽयमेवंविधः ततोऽस्य
गतिः - विशेषानुपादानात् सर्वत्र ज्ञानं प्रसरणं
च इति सर्वज्ञः सर्वव्यापकश्च इति सिद्धम्, तेन
दीव्यति, जानाति, प्रसरति च इति वा देवः ॥१०१॥
१०२॥१०३॥
एतदेवोपसंहरति
इति निर्वचनैः शिवतनु-
शास्त्रे गुरुभिः स्मृतो देवः ।
गुरुभिः इति बृहस्पतिपादैः स्मृत इति
‘एवं वामो देवः स दीव्यति क्रीडति प्रभुर्यस्मात् ।’
इत्यादिना
‘अविवृत्तगतिः स यस्माद्देवस्तस्मात्सदाशिवो गीतः ।’
इत्यन्तेन ग्रन्थेन व्यावर्णितः इत्यर्थः ॥
शासनेत्यादिना पतिशिवशब्दयोर्निर्वचनमाह
पं० १२ क० ख० पु० क्रीडति प्रभुर्यः स्यादिति पाठः ।

श्लोक १०४ ] प्रथमाह्निकम् । १४७
शासनरोधनपालन-
पाचनयोगात्स सर्वमुपकुरुते ।
तेन पतिः श्रेयोमय
एव शिवो नाशिवं किमपि तत्र ॥१०४॥
शासनं शास्त्रोपदेशादिना बोध्यानां बोधनं ।
रोधनं संसारिणां विलयशक्त्या आघ्रातत्वात् तत्रै-
वावस्थापनं । पालनं यथास्थितस्य विश्ववैचित्र्यस्य
नियतनियन्त्रणया तथैव स्थापनात्मकं संरक्षणं ।
पाचनं कर्मणां कर्मिणः प्रति फलदानोन्मुख्यजननम् ।
उक्तं हि
‘स्वापेऽप्यास्ते बोधयन्बोधयोग्यान्
रोध्याञ्रुन्धन्पाचयन्कर्मिकर्म ।
मायाशक्तोर्व्यक्तियोग्याः प्रकुर्वन्
सर्वं पश्यन् यद्यथावस्तुजातम् ॥’
इति । तेन इति रक्षणार्थपर्यवसायिनोऽपि पतिशब्दस्य
शासनादिकारकत्वेन हेतुना इत्यर्थः । अत एव
पं० ६ ख० पु० फलदानादौन्मुख्येति पाठः ।
पं० १४ ग० पु० पश्यन्सर्वं यद्यथेति पाठः ।
पं० १५ ख० पु० पर्यवसायिनोपकारकत्वेन हेतुनेत्येवंविधः पाठः ।

१४८ श्रीतन्त्रालोकः ।
पाति रक्षति इति पतिः । श्रेयोमयः पराद्वयस्व-
भावत्वात् । अशिवम् इति द्वैतम् ॥१०४॥
ननु एवमपि किं विशेषणयोगेन, इत्याशङ्क्याह
ईदृग्रूपं कियदपि
रुद्रोपेन्द्रादिषु स्फुरेद्येन ।
तेनावच्छेदमुदे
परममहत्पदविशेषणमुपात्तम् ॥१०५॥
ईदृक् इति भैरवादिशब्देष्वन्वर्थगत्या दर्शितम् ।
कियत् इति किंचिदेव, न तु सर्वम्, एतत् हि अंशां-
शिकया सर्वत्रैव संभवेत् इति भावः । अत एव अन्य-
व्यवच्छेदेन सर्वातिशयप्रतिपादनार्थं परममहत्पदल-
क्षणं विशेषणमुक्तम् ॥१०५॥
ननु अज्ञानं संसृतौ निमित्तं, ज्ञानं च मोक्षे,
स्वस्वरूपाख्यातिश्चाज्ञानं, तत्ख्यातिश्च ज्ञानं, स्वा-
पं० १ क० पु० परमाद्वयेति पाठः ।
पं० ३ स० पु० विशेषेण योगेनेति पाठः ।
पं० ७ ख० पु० महत्पदमुपात्तमिति पाठः ।
पं० ११ क० पु० महत्पदविशेषणमिति लक्षणपदहीनः पाठः ।
पं० १४ क० पु० तद्व्याख्यातिश्चेति पाठः ।

श्लोक १०६ ] प्रथमाह्निकम्। १४९
त्मनश्च स्वरूपं परः प्रकाशः, स एव च स्वं रूपं स्वे-
च्छया प्रच्छाद्य विश्वरूपतामवभासयेत् । एवमपि
तदधिगमे तच्छक्तिरेवोपायो, येन स्वरूपख्यातिर्भ-
वेत्, इयदेव च ज्ञातव्यम् यत्सर्वेषामेव शास्त्राणां
प्रतिपाद्यं तच्च इह उक्तप्रायम् इत्यत एव विर-
न्तव्यम् इत्याशङ्क्याह
इति यज्ज्ञेयसतत्त्वं
दर्श्यते तच्छिवाज्ञया ।
मया स्वसंवित्सतर्क-
पतिशास्त्रालिकक्रमात् ॥ १०६॥
‘इत्युपोद्घातः’ । इति – उक्तेन प्रकारेण यत् ज्ञेयस्य
बन्धमोक्षादेः शास्त्रान्तरदृष्टत्वात् सतत्त्वं पारमार्थिकं
रूपम् अर्थादिह संक्षेपेण उद्दङ्कितम्, तन्मया
शिवाज्ञया स्वसंविदादि अवलम्ब्य च दर्श्यते –
विस्तरेण उच्यते इत्यर्थः । शिवोऽत्र गुरुः ।
‘यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः ।
उभयोरन्तरं नास्ति गुरोरपि शिवस्य च ॥’
पं० १४ ख० पु० अवलम्ब्य चर्च्यते इति पाठः ।

१५० श्रीतन्त्रालोकः ।
इति, नहि अत्र तदादेशमन्तरेण अधिकार एव भवेत्
ईत भावः । स्वसंवित् स्वानुभवः । सत्तर्को युक्तिः ।
पतिशास्त्रं भेदप्रधानं शैवम् । त्रिकं परादिशक्तित्रया-
भिधायकं शास्त्रम् । क्रमः चतुष्टयार्थः । समाहारेऽयं-
द्वन्द्वः । इह सर्वमेव स्वानुभवेन युक्त्या सामान्या-
गमेन विशेषागमेन च सिद्धमुपदिश्यते इत्यागमः ।
उपोद्घात इति उप — आशु संक्षेपेण ऊर्ध्वमादौ हन्यते
टंक्यते दीनार इव राजाभिधानं शास्त्रार्थो यस्मिन्
स तथा ॥ १०६ ॥
तदेवं प्रतिज्ञाय शास्त्रार्थगर्भीकारेण संप्रति अव-
तारयितुमाह
तस्य शक्तय एवैता-
स्तिस्रो भान्ति परादिकाः ।
सृष्टौ स्थितौ लये तुर्ये
तेनैता द्वादशोदिताः ॥ १०७ ॥
तस्य परमेश्वरस्य भैरवादिशब्दाभिधेयस्य, एताः
पं० २ क० पु० स्वसंविदनुभव इति पाठः ।
प० ७ ख० पु० उपांशु संक्षेपेयोति पाठः ।

श्लोकः १०८ ] प्रथमाह्निकम् । १५१
निखिलशक्त्यन्तरगर्भीकारेण प्रधानतया प्रतिपा-
दिताः परादिकास्तिस्रः शक्तयः, सृष्टौ, स्थितौ, लये
संहारे, तुर्ये, अनाख्ये च भान्ति-सर्वसर्वात्मकेन रूपेण
स्फुरन्ति इत्येकैकस्याः चातूरूप्येण श्रीसृष्टिकाल्या-
द्यात्मकतया द्वादशधोदय इति वाक्यार्थः । तदुक्तं
'धाम्नां त्रयाणामप्येषां सृष्ट्यादिक्रमयोगतः ।
भवेच्चतुर्धावस्थानमेवं द्वादशधोदितः ॥
स्वसंवित्परमादित्यः प्रकाशवपुरव्ययः ।'
इति ॥ १०७ ॥
ननु एक एव परप्रकाशात्मको भैरवादिशब्द-
व्यपदेश्यः परमेश्वरः समस्ति, तस्य चाभिन्ना एकैव
स्वातन्त्र्याख्या शक्तिः इत्युपपादितं, तत्कथमस्य इह
द्वादशधोदय इत्युक्तम् ?, इत्याशङ्क्याह
तावान्पूर्णस्वभावोऽसौ
परमः शिव उच्यते ।
तेनात्रोपासकाः साक्षा-
त्तत्रैव परिनिष्ठिताः ॥ १०८ ॥
पं० ३ क० पु० भवन्ति सर्वसर्वात्मकत्वेन स्फुरन्तीति पाठः ।
पं० ११ ख० पु० तस्य चैके वाभिन्ना इति पाठः ।

१५२ श्रीतन्त्रालोकः ।
तावान् इति - द्वादश शक्तयः परिमाणमस्य, स
तथा, अत एव पूर्णस्वभावः इत्युक्तं । पूर्णे सर्व-
मस्ति, सर्वत्र पूर्णमस्ति, अन्यथास्य पूर्णतैव न
स्यात् । अत एव अत्र द्वादशात्मके चक्रे ये उपास-
काः ते तत्र परमशिवे एव परिनिष्ठिताः - तदैकात्म्य-
भाजो भवन्ति इत्यर्थः । एतच्च बहुप्रघट्टकवक्त-
व्यम्, इति शाक्तोपायाह्निक एव वितत्य विचार-
यिष्यते, इति नेहायस्तम् ॥ १०८ ॥
ननु कथमेतद्युक्तं - यतोऽत्र संख्यायाः तत्र तत्र
न्यूनत्वमाधिक्यं च संभवति ?, इत्याशङ्क्याह
तासामपि च भेदांश-
न्यूनाधिक्यादियोजनम् ।
तत्स्वातन्त्र्यबलादेव
शास्त्रेषु परिभाषितम् ॥ १०६ ॥
तदेवाह
एकवीरो यामलोऽथ
त्रिशक्तिश्चतुरात्मकः ।
पं० १६ ख० पु० यामलोक्त इति, यामलोत्थ इति च पाठः ।

श्लोकः १११ ] प्रथमाह्निकम् । १५३
पञ्चमूर्तिः षडात्मायं
सप्तकोष्ठकभूषितः ॥ ११० ॥
नवात्मा दशादिक्शक्ति-
रेकादशकलात्मकः ।
द्वादशारमहाचक्र-
नायको भैरवस्त्विति ॥ १११ ॥
यथा एकवीरो मृत्युजिति प्रथमध्याने । यामलः
तत्रैव । कुलप्रक्रियायां तिस्रः शक्तयः पराद्याः ।
चतुरात्मा जयादिभेदेन । पञ्चमूर्तिः सद्योजातादि-
तया । तदुक्तं
'सिद्धान्ते पञ्चकं सारं चतुष्कं वामदक्षिणे ।
त्रिकं तु भैरवे तन्त्रे....................॥'
इति । षडात्मा इति, यद्वक्ष्यति
'विश्वा तदीशिका रौद्री वीरका त्र्यम्बिका तथा ।
गुर्वीति षडरे देव्यः.................. ॥'
इति । सप्तकः इति, यदुक्तं
पं० ८ क० पु० तत्रैव प्रक्रियायामिति पाठः ।
पं० ११ ख० पु० चतुर्थं वामेति पाठः ।
२०

१५४ श्रीतन्त्रालोकः ।
'ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ।
वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा चेति मातरः ॥'
इति । अष्टकेन अघोरादिना । स एव एतदष्टकम-
ध्यवर्ती नवात्मा । दशदिक्छक्तिः इति, यदुक्तं
'उमा दुर्गा भद्रकाली स्वस्ति स्वाहा शुभङ्करी ।
श्रीश्च गौरी लोकधात्री वागीशी दशमी स्मृता ॥'
इति । एकादश इति खण्डचक्रोक्ता । इयदन्तं
न्यूनसंख्यास्वीकारः भैरवः इति त्रयोदशः । अनेन
अधिकसंख्यासूत्रणम् ॥११०॥१११॥
तच्च अधिकसंख्याकत्वं निरवधि, इत्याह
एवं यावत्सहस्रारे
निःसंख्यारेऽपि वा प्रभुः ।
विश्वचक्रे महेशानो
विश्वशक्तिर्विजृम्भते ॥११२॥
सहस्रारे इति त्रिशिरोभैरवप्रथमपटलोक्ते । ग्रन्थ-
विस्तरभयात्तु न प्रातिपद्येन संवादितम् । निःसंख्यारे
इति भुवनादीनामानन्त्यात् । एवमपि एतस्मान्न व्य-
तिरिक्तम्, इत्याह विश्वशक्तिः इति । तदुक्तं
पं० ८ क० ग० पु० न्यूनस्वीकार इति, ख० पु० अनेन त्रयोदशकथनेन
अधिकेति च पाठः ।

श्लोकः ११३ ] प्रथमाह्निकम् । १५५
'शक्तिश्च शक्तिमांश्चैव पदार्थद्वयमुच्यते ।
शक्तयोऽस्य जगत्कृत्स्नं शक्तिमांस्तु महेश्वरः ॥'
इति ॥११२॥
ननु विश्वेषामपि चक्राणां यदि प्रभुरेव परमार्थः
तदेकेनैव कार्ताथ्यात् प्रतिशास्त्रं बहूनि किमुक्तानि?,
इत्याशङ्क्याह
तेषामपि च चक्राणां
स्ववर्गानुगमात्मना ।
ऐक्येन चक्रगो भेद-
स्तत्र तत्र निरूपितः ॥११३॥
ऐक्येन तत्तत्सृष्ट्याद्यात्मनियतकृत्यकारित्वादिना
साजात्येन । तच्च नियतकृत्यकारित्वादेव अस्य
स्ववर्गानुगमात्मकत्वमुक्तम्, अत एव चक्रगो भेद
इति शास्त्रेषु चक्राणामानन्त्यम् ॥११३॥
तदेव दर्शयति
चतुष्षड्विद्विंगणा-
योगात्त्रैशिरसे मते ।
पं० १२ क० पु० अस्य स्ववर्गानुगमेति पाठः ।

१५६ श्रीतन्त्रालोकः ।
षट्चक्रेश्वरता नाथ-
स्योक्ता चित्रनिजाकृतेः ॥११४॥
चतुर्णां द्विगणनायोगेन अष्टौ, पुनस्तथात्वेन षोड-
श, षण्णां द्विगणनायोगेन द्वादश, पुनस्तथात्वेन
चतुर्विंशतिः इति षण्णां चक्राणामीश्वरता, तत्तत्स-
मुल्लास्यचक्राद्युपाधिवैचित्र्याच्चित्रा — नानाकारा, तद-
तिरिक्तस्य अन्यस्य अनुपसम्भात् निजाकृतिः
यस्य, अत एव नाथस्य स्वातन्त्र्यशालिनः तत्तच्चक्रा-
धिष्ठातुः प्रभोः त्रैशिरसे मते त्रिशिरोभैरवे उक्ता
अभिहिता इत्यर्थः । तदुक्तं तत्र
‘चतुष्कं षट्कोष्ठकं द्वादशारं षोडशारकम् ।
चतुर्विंशारकं देवि प्रविभक्त्या सुसंस्थितम् ॥’
इत्यादि ॥११४॥
बहुप्रकारत्वं चक्राणां भेदनिमित्तमपि त्रिशिरो-
भैरव एवोक्तम्, इत्याह
पं० ३ क० पु० तथात्वे षोडश इति पाठः ।
पं० ६ क० पु० समुल्लासस्य चक्रेति पाठः ।
पं० ११ क० पु० चतुष्कषट्कोष्ठकेति पाठः ।
पं० १२ क० पु० प्रविभक्त्या तथाष्टकमिति पाठः ।

श्लोकः ११६ ] प्रथमाह्निकम् । १५७
नामानि चक्रदेवीनां
तत्र कृत्यविभेदतः ।
सौम्यरौद्राकृतिध्यान-
योगीन्यन्वर्थकल्पनात् ॥ ११५ ॥
उक्ता इति पूर्वश्लोकाल्लिङ्गादिविपरिणामाद् यो-
ज्यम् । एक एव हि परमेश्वरः तत्तत्साधककामा-
नुसारं नियतां सौम्यरौद्रादिरूपाम् आकृतिमाभा-
स्य तां तां सिद्धिं नियच्छेत् । तदुक्तं
'येन येन हि रूपेण साधकः संस्मरेत्सदा ।
तस्य तन्मयतां याति चिन्तामणिरिवेश्वरः ॥'
इति । श्रीत्रिशिरोभैरवप्रथमपटलाच्च अयमर्थः
स्वयमेवाधिगन्तव्यः । अस्माभिस्तु ग्रन्थविस्तारभ-
यात् न प्रातिपद्येन संवादितम् ॥ ११५ ॥
तदेवाह
एकस्य संविन्नाथस्य
ह्यान्तरी प्रतिभा तनुः ।
पं० ६ ख० पु० साधकशमानुसारमिति पाठः ।

१५८ श्रीतन्त्रालोकः ।
सौम्यं वान्यन्मितं संवि-
दूर्मिचक्रमुपास्यते ॥११६॥
आन्तरी प्रतिभा स्वातन्त्र्यशक्तिः । अन्यत्
इति रौद्रम् । अत एव तत्तत्सौम्यरौद्रादिनियताका-
रावच्छिन्नत्वात् मितम् ॥ ११६ ॥
एतदेव विभज्य दर्शयति
अस्य स्यात्पुष्टिरित्येषा
संविद्देवी तथोदितात् ।
ध्यानात्संजल्पसंमिश्राद्
व्यापाराच्चापि बाह्यतः ॥ ११७ ॥
स्फुटीभूता सती भाति
तस्य तादृक्फलप्रदा ।
पुष्टिः शुष्कस्य सरसी-
भावो जलमतः सितम् ॥११८॥
अनुगम्य ततो ध्यानं
तत्प्रधानं प्रतन्यते ।
पं० २ ख० पु० उपासते इति पाठः ।
पं० ७ ख० पु० अस्य स्यात्तुष्टिरिति प्रथमः पाठः ।
पं० १३ ख० पु० सरसीभावे इति पाठः ।

श्लोकः १२२ ] प्रथमाह्निकम् । १५९
ये च स्वभावतो वर्णा
रसनिःष्यन्दिनो यथा ॥११९॥
दन्त्यौष्ठ्यदन्त्यप्रायास्ते
कैश्चिद्वर्णैः कृताः सह ।
तं बीजभावमागत्य
संविदं स्फुटयन्ति ताम् ॥१२०॥
पुष्टिं कुरु रसेनेन-
माप्यायय तरामिति ।
संजल्पोऽपि विकल्पात्मा
किं तामेव न पूरयेत् ॥१२१॥
अमृतेयमिदं क्षीर-
मिदं सर्पिर्बलावहम् ।
तेनास्य बीजं पुष्णीया-
मित्येनां पूरयेत्क्रियाम् ॥१२२॥
ध्यानाद्येव क्रमेण निरूपयति - पुष्टिरित्यादिना ।
ततः इति समनन्तरोक्ताद्धेतोः । अतः इति पुष्टेः
पं० ७ क० पु० पुष्टिं कुरु रसोऽनेन ध्याययन्तु ततस्तरामिति पाठः ।
पं० ९ ख० पु० संकल्पोऽपि इति पाठः ।
पं० १३ ग० पु० पुष्णीयादिति पाठः ।

१६० श्रीतन्त्रालोकः ।
शुष्कस्य सरसीभावापादानलक्षणत्वात् । जलं हि
आप्यायकं तत्प्रधानं पुष्टिप्रयोजकम् पूर्णमित्यादि-
रूपम्। संप्रति संजल्पमपि लौकिकालौकिकभेदेन द्विधा
व्याचष्टे - ये च इत्यादिना । ते इति दन्त्योष्ठ्यदन्त्य-
प्राया वर्णाः । तां संविदं पुष्टिरूपां । बीजभावं
मन्त्रभावम् । अत एवास्य संजल्पस्यालौकिकत्वम् ।
दन्त्योष्ठ्या वकारादयः । दन्त्या अमृतबीजादयः ।
कैश्चिद्वर्णैरिति अदन्त्योष्ठ्यप्रायादिभिः । यदुक्तं
'वषडाप्यायने शस्तः ......................।'
इति । तथा
'पुष्टावाप्यायने वर्गैः ..................।'
इति । एवं मूर्धन्यादीनामपि ग्रहणम् । विकल्पात्मा
इत्यनेन अस्य लौकिकत्वं दर्शितम् । तामिति पुष्टि-
रूपां संविदम् । इदानीं बाह्यमपि होमादिरूपं व्या-
पं० १ ख० पु० शुष्कसरसीति पाठः ।
पं० २ क० पु० पूर्णमितादीति पाठः ।
पं० ८ क० पु० वर्णैरिति दन्त्योष्ठ्येति पाठः ।
प० ११ ख० वर्णैरिति पाठः ।
पं० १३ ख० पु० अस्या लौकिकत्वं दर्शितं तामिति सृष्टिरूपामिति पाठः ।

श्लोक १२३] प्रथमाह्निकम् । १६१
पारं विभजति अमृता इत्यादिना । क्षीरं दधि ।
तदुक्तं
‘दधिहोमात्परा पुष्टिः............।’
इति । बलावहशब्देन प्रत्येकं संबन्धः । तेन इति
गडूच्यादिना द्रव्यजातेन । बीजम् इति शरीरका-
रणभूतं शुक्रशोणितादि धातुव्रातम् । एनाम् इति
पुष्टिरूपां क्रियाम् ॥११७॥११८॥११९॥१२०॥१२१
॥१२२॥
एतदेव प्रमेयान्तरमुपक्षिपन् उपसंहरति
तस्माद्विश्वेश्वरो बोध-
भैरवः समुपास्यते ।
अवच्छेदानवच्छिद्भ्यां
भोगमोक्षार्थिभिर्जनैः ॥१२३॥
अवच्छेदानवच्छिद्भ्याम् इति, अवच्छेदः समन-
पं० १ क० पु० विभजयतीति पाठः ।
पं० ३ क० पु० दधिहोमात्मना पुष्टिरिति पाठः ।
पं० ४ ख० पु० प्रत्येकमभिसंबन्ध इति, क० पु० तेनेति अमृतादिना द्रव्य-
जातेऽप्यबीजमिति पाठः ।
पं० १० क० पु० तस्माद्विकस्वरो बोधेति पाठः ।
पं० १४ क० पु० अवच्छेदानवच्छिद्भ्यामिति वाक्यं नास्ति ।
२१

१६२ श्रीतन्त्रालोकः ।
न्तरोक्तनीत्या ध्यानादिनियतविधिनियन्त्रितत्वं, तद्-
न्यथात्वमनवच्छेदः । यद्वक्ष्यति
‘साधकानां बुभुक्षूणां विधिर्नियतियन्त्रितः ।
मुमुक्षूणां तत्त्वविदां स एव तु निरर्गलः ॥’
इति । भगवतश्च एतत्सावच्छेदमपि रूपम् अनव-
च्छिन्नपरस्वरूपानुप्राणितमेव, नहि तत्स्वरूपानुप्रवेशं
विना किंचिदपि सिद्ध्येत् ॥१२३॥
एतदेव शब्दार्थद्वारकं गीताग्रन्थेन संवादयति
येऽप्यन्यदेवताभक्ता
इत्यतो गुरुरादिशत् ।
इत्यतः – इत्येवमादिकात् वाक्यकदम्बकादित्य-
र्थः । गुरुरिति तात्त्विकार्थोपदेष्टा भगवान्वासुदेवः ।
तत्र हि
‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा
यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक-
मश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥’

• निरर्गलो नियतियन्त्रणारहित इत्यर्थः ।
  पं० ३ क० पु० नियतयन्त्रित इति पाठः ।