तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लोक ५६ ] प्रथमाह्निकम् । ९५
सिद्धौ तस्यापि अहंपरामर्शात्मा जीवितभूतः प्रका-
शोऽभ्युपगमनीयो - येन सर्वं सिद्ध्येत् । यदुक्तं
'प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिरहंभावो हि कीर्तितः ।'
इति । स एव च परप्रकाशात्मा परमेश्वरः शिवः
इत्युक्तं 'तेषामपि परो जीवः स एव परमेश्वरः'
इति ॥५५॥
एवमादिसिद्धत्वादस्य न केवलं साधकं प्रमाणम-
किंचित्करं, यावद्बाधकमपि इत्याह
सर्वापह्नवहेवाक-
धर्माप्येवं हि वर्तते ।
ज्ञानमात्मार्थमित्येत-
न्नेति मां प्रति भासते ॥५६॥
'सर्वेषां' ज्ञातृज्ञानज्ञेयानाम् 'अपह्नवः' निराकरणं
तत्र 'हेवाक' एव 'धर्मः' स्वभावो यस्यासौ बौद्धः ।
तत्र त्रयाभाववादिनो माध्यमिकाः । ज्ञातृज्ञेयाभाव-
वादिनो योगाचाराः । ज्ञात्रभाववादिनो वैभाषिकाः ।
सोऽपि 'ह्येवं ज्ञानमात्मार्थम्' इत्येतत् मां संवेदन-

९६ श्रीतन्त्रालोकः ।
स्वभावत्वाद् विचारयितारं प्रति नेति भासते-नास्ति
इति प्रतीतिरूपो वर्तते अवतिष्ठते इत्यर्थः, तेन
आत्मादेर्निराकरणे साधने वापि अवश्यमेव साध-
यिता पूर्वकोटावाञ्छितः सिद्धः । नहि साधयितार-
मन्तरेण अर्थानां साध्यतैव स्यात्, स च स्वतः सिद्धः
प्रकाशात्मा परमार्थरूपः परमेश्वरः शिव एव ॥५६॥
अतश्च तत्र व्यर्थमेव बौद्धस्यापि प्रमाणस्य परि-
कल्पनम् इत्याह
अपह्नुतौ साधने वा
वस्तूनामाद्यमीदृशम् ।
यत्तत्र के प्रमाणाना-
मुपपत्त्युपयोगिते ॥ ५७॥
'वस्तूनां' ज्ञातृज्ञानज्ञेयात्मनाम् 'आद्यम्' आद्य-
सिद्धत्वात् 'ईदृशं' परप्रमातृरूपं 'तत्र' इति आदि-
सिद्धे प्रमातरि । प्रमेयं खलु प्रमिएवत्प्रमाणमुच्यते,
प्रमेयं च विभिन्नप्रकाशाधीनसिद्धिकमिदन्ताविमृश्यं
पं० १ ख० पु० नास्तीति प्रत्येति रूपेति पाठः ।
पं० ६ क० पु० परमार्थरूप इति वाक्यं नास्ति ।
पं० ७ क० पु० व्यक्तमेवेति, प्रमाणस्यापरिकल्पनमिति च पाठः ।

श्लोकः ५८ ] प्रथमाह्निकम् । ९७
च भवति । न चैवंरूपत्वं प्रमातुर्येन प्रमाणपरिच्छेद्यः
स्यात्, स हि अर्थपरिच्छेदादौ प्रवृत्तः स्वप्रकाश-
रूपत्वान्न प्रकाशाद्भिन्नो, नापीदन्ताविमृश्यः - अहं-
प्रत्यवमर्शमयत्वात्, स च यदि प्रमाणप्रमेयः स्यात्
तत्रापि प्रमितिक्रियायां प्रमात्रा अपरेण भाव्यं, तत्रा-
प्यन्येन इत्यनवस्थानं स्यात्, तस्मान्नात्र प्रमा-
णस्य प्रवृत्तौ काचिदुपपत्तिः । यस्तु भावनोपदेशादौ
'सकृद्विभातोऽयमात्मा प्रमाता' इत्यादिरिदन्तया
व्यवहारः स न वास्तवः - तत्र तस्य साक्षादप्रतीतेः,
अहन्ताव्यवधानेन हि तत्रासौ प्रतीयते इत्यास्ताम्,
एतद्धि पदे पदे वितनिष्यते । प्रमाणानुपयोग-
स्त्वादिसिद्धत्वात् समनन्तरमेव दर्शितः, इति न पुन-
र्वितानितः ॥ ५८ ॥
न केवलमत्र युक्तिरेवास्ति यावदागमोऽपि इत्याह
कामिके तत एवोक्तं
हेतुवादविवर्जितम् ।
पं० ३ ख० पु० अहंविमर्शमयत्वादिति पाठः ।
पं० ५ ख० पु० प्रमात्रन्तरेणेति पाठः ।
पं० ८ ख० पु० प्रमेत्यादिरिति पाठः ।
१३

९८ श्रीतन्त्रालोकः ।
तस्य देवातिदेवस्य
परापेक्षा न विद्यते ॥५६॥
परस्य तदपेक्षत्वा-
त्स्वतन्त्रोऽयमतः स्थितः ।
ततः इति तत्र प्रमाणानामुपपत्त्युपयोगयोर-
भावात्, हेतोः अनुमानस्य वादेन विवर्जितम् ।
अत एवाह-तस्य इत्यादि, परस्य प्रमाणादेः,
अतः इति परानपेक्षत्वलक्षणाद्धेतोः ॥५६॥
एवमस्य परानपेक्षत्वायथा न प्रमाणान्यवच्छे-
दकानि, तथा प्रमेयाण्यपि इत्याह
अनपेक्षस्य वशिनो
देशकालाकृतिक्रमाः॥६०॥
नियता नेति स विभु-
र्नित्यो विश्वाकृतिः शिवः ।
वशिनः स्वतन्त्रस्य इति विशेषणद्वारेण हेतुः ।
पं० ८ क० पु० परानपेक्षणाद्धेतोरिति पाठः ।
पं० ६ क० पु० यथा प्रमाणाद्यवच्छेदेति पाठः ।

श्लोकः ६२ ] प्रथमाह्निकम् । ९९
अत्रापीति परानपेक्षस्य, प्रकाशात्मनः शिवस्य हि
देशकालाकारैर्भेदाभेदविकल्पोपहतत्वादवच्छेदाधा-
नमशक्यम् इत्युक्तं - नियता न इति । अत एव
च स एवंविधः इत्याह - विभुर्नित्यो विश्वाकृतिः
इति । विभुः इति देशावच्छेदशून्यत्वात् । नित्य
इति अतीतादिकालावच्छेदविगलनात् । विश्वाकृतिः
इति चिदचिदाद्याकारवैचित्र्योल्लासकत्वात् ॥६०॥
एतदेव प्रपञ्चयति
विभुत्वात्सर्वगो नित्य-
भावादाद्यन्तवर्जितः॥६१॥
विश्वाकृतित्वाच्चिदाचि-
त्तद्वैचित्र्यावभासकः ॥
अत एवास्यागमेषु नानारूपत्वमुच्यते इत्याह
ततोऽस्य बहुरूपत्व-
मुक्तं दीक्षोत्तरादिके ॥६२॥
तदेवाह
पं० १ ख० पु० पेक्ष्यस्येति प्रकाशेति पाठः ।
पं० ५ क० पु० नित्य इति कलावच्छेदेति पाठः ।

१०० श्रीतन्त्रालोकः ।
भुवनं विग्रहो ज्योतिः
खं शब्दो मन्त्र एव च ।
बिन्दुनादादिसंभिन्नः
षड्विधः शिव उच्यते ॥६३॥
भुवनं तत्तद्भुवनाधिष्ठेयं भोगाधाररूपम् । विग्रह-
शब्देन उपचाराद्विग्रहिणो लक्ष्यन्ते । तेषां च
रुद्र-क्षेत्रज्ञादिनानारूपत्वेऽपि तत्तत्सिद्धिदानसाम-
र्थ्यादिह रुद्रादीनि कारणान्येव । ज्योतिः बिन्दुः
'कदम्बगोलकाकारः स्फुरत्तारकसंनिभः ।'
इत्यादिनास्य ज्योतीरूपत्वेनाभिधानात् । खं
शून्यं - शक्ति-व्यापिनी-समनालक्षणम् । शब्दो ना-
दात्मा । मन्त्रः अकारोकार-मकारात्मा । अस्य
विशेषणं-बिन्दुनादादिसंभिन्नः इति । यदुक्तं
'बिन्दुनादस्तथा व्योम मन्त्रो भुवनविग्रहौ ।
षड्वस्त्वात्मा शिवो ध्येयः फलभेदेन साधकैः ॥'
इति । तथा
पं० ६ ख० पु० तारकप्रभ इति पाठः ।
पं० १४ ख० पु० भुवनविग्रहे इति पाठः ।

श्लोकः ६४ ] प्रथमाह्निकम् । १०१
‘उन्मना तु परो भावः स्थूलस्तस्यापरो मतः ।
पुनः शून्यं च व्योमात्मा संस्पर्शं च ततः परम् ॥
शब्दो ज्योतिस्तथा मन्त्राः कारणा भुवनानि च ।’
इति । तथा
‘व्योम-विग्रह-बिन्दूर्णा-भुवनाध्वविभेदतः ।
लक्ष्यभेदः स्मृतः षोढा.................... ॥’
इत्यादि ॥६३॥
अत्र च
‘यो यत्राभिलषेद्भोगान्स तत्रैव नियोजितः ।
सिद्धिभाक्.................... ॥’
इतिन्यायेन यस्य यत्र निष्ठा तस्य तत्प्राप्तिर्भ-
वति इत्याह
यो यदात्मकतानिष्ठ-
स्तद्भावं स प्रपद्यते ।
व्योमादिशब्दविज्ञानात्-
परो मोक्षो न संशयः ॥६४॥
यः साधको, यस्य भुवनादेः, आत्मकतायां
तद्रूपताया, निष्ठितः, स तद्भावं-तत्तद्भुवना-
दिरूपत्वेन नियतां सिद्धिमेति इत्यर्थः । तदुक्तं

पं० २ ख० पु० व्योमात्मा च पुनः शून्यं संस्पर्शमिति पाठः ।
पं० ५ ख० पु० भुवनेष्वनिभेदत इति पाठः ।

१०२ श्रीतन्त्रालोकः ।
'भुवनं चिन्तयेद्यस्तु वक्ष्यमाणैकरूपकम् ।
भुवनेशत्वमाप्नोति....................॥'
इत्युपक्रम्य
'ब्रह्मादिकारणानां तु विग्रहं यः सदा स्मरेत् ।
पूर्वोक्तलक्षणं यच्च तन्मयत्वमवाप्नुयात् ॥
मन्त्रैश्च मन्त्रसिद्धिस्तु जपहोमार्चनाद्भवेत् ।
पूर्वोक्तरूपकध्यानात्सिध्यत्यत्र न संशयः ॥
ज्योतिर्ध्यानात्तु योगीन्द्रो योगसिद्धिमवाप्नुयात् ।
तन्मयत्वं तदाप्नोति योगिनामधिपो भवेत् ॥
शून्यध्यानाच्च शून्यात्मा व्यापी सर्वगतिर्भवेत् ।
समनाध्यानयोगेन योगी सर्वज्ञतां व्रजेत् ॥'
इति । एषां च षण्णामपि शिवात्मकत्वात्
६....................'शिवं ध्यात्वा तु तन्मयः ।'
इत्याद्युक्तेः शिवैकमयतयैकैकानुप्रवेशेऽपि शिवा-
त्मकस्वस्वरूपलाभो भवेत् इत्याह व्योमादिशब्द-
विज्ञानात् इत्यादि । व्योमादीनाम् एषां षण्णां
शब्दानां शब्दनं शब्दः – परो विमर्शः, तदात्मकतया
पं० ८ क० पु० ज्योतिर्ध्यानाच्चेति पाठः ।
पं० ९ क० पु० अधिको भवेदिति पाठः ।
पं० १० क० पु० सर्वगतो भवेदिति पाठः ।
पं० १४ क० पु० शिवैकानुप्रवेश इति इयानेव पाठः ।
पं० १७ क० पु० शब्दः परविमर्शोति समस्तः पाठः ।

श्लोकः ६५ ] प्रथमाह्निकम् । १०३
यत् विज्ञानम् - अनुभवः, तस्मात् परो - विमर्शैक-
सारशिवैकात्म्यापत्तिलक्षणो , मोक्षो निःसंशयं
भवेत् इति वाक्यार्थः । व्योमादिषट्क इति पाठे तु
व्योमादेः षट्कस्य विशिष्टादनवच्छिन्नाज्ज्ञानात्
इति व्याख्येयम् । न च अत्र भुवनादीनां क्रमो
विवक्षितः इतीह व्योमादि इति प्रयुक्तम् ॥६४॥
ननु यद्ययं विश्वाकृतिस्तत्कथमस्य षड्विधत्व-
मेवोक्तम् इत्याशङ्क्याह
विश्वाकृतित्वे देवस्य
तदेतच्चोपलक्षणम् ।
अनवच्छिन्नतारूढा-
ववच्छेदलयेऽस्य च ॥६५॥
उपलक्षणम् एव भवति, अनेनैव निखिल-
विश्वसंग्रहसिद्धेः । न केवलमेतद्विश्वाकारताया-
मेवास्योपलक्षणं यावदन्यत्रापि इत्याह - अनवच्छि-
पं० ४ क० पु० अनवच्छिन्नादिति ज्ञानशब्दविहीनः पाठः ।
पं० १३ ख० पु० उपलक्षणमिव इति पाठः ।
पं० १४ क० पु० एवोपलक्षणं यावदत्रापीति पाठः ।

१०४ श्रीतन्त्रालोकः ।
न्नतारूढौ इत्यादि । अवच्छेदलये इति अवच्छे-
दानां संकोचाधायिनां भुवनादीनां लये विश्वो-
त्तीर्णतायाम् इत्यर्थः । विश्वमयत्वेऽप्यस्य स्वस्व-
रूपान्न प्रच्यावः इत्याशयः । नन्वेवमुभयथापि
अस्य नियतात्मकत्वावगमादवच्छेद एवोक्तो भवेत्
इत्याशङ्क्योक्तम् अनवच्छिन्नतारूढाविति । अस्य
हि विश्वमयत्वेऽपि विश्वोत्तीर्णत्वादनवच्छिन्नताया-
मेव प्ररोहो भवेत्, एक एव हि स्वतन्त्रो बोध-
स्तथा तथा प्रस्फुरेत् इति ॥६५॥
ननु कथमेकदैव एकस्य विश्वमयत्वेऽपि विश्वो-
त्तीर्णत्वं संगच्छते इत्याशङ्काशान्त्यर्थमागमं संवा-
दयति
उक्तं च कामिके देवः
सर्वाकृतिर्निराकृतिः ।
जलदर्पणावत्तेन
सर्वं व्याप्तं चराचरम् ॥६६॥
दर्पणाद्यन्तःप्रतिबिम्बितं घटादि यथा दर्पण-
पं० १७ क० पु० दर्पणान्तः इति आदिशब्दहीनः ख० पु० दर्पणव्यतिरेकेणेति
च पाठः ।

श्लोकः ६६ ] प्रथमाह्निकम् । १०५
दिव्यतिरेकेण प्रकाशमानमपि दर्पणाद्यनतिरिक्त-
मेव, अन्यथा दर्पणघटयोरन्योन्यं वैविक्त्येन भानं
स्यात्, तथैव प्रकाशात्मना शिवेनापि स्थावरजङ्ग-
मात्मकमिदं विश्वं स्वेच्छया स्वस्वरूपातिरिक्ताय-
मानत्वेन अवभासितं सत्, व्याप्तं प्रकाशमानतान्य-
थानुपपत्त्या स्वस्वरूपानतिरेकेणैव क्रोडीकृतम्,
अत एवायं विश्वमयत्वेऽपि विश्वोत्तीर्णस्तदुत्तीर्णत्वेऽपि
तन्मयः इत्युभयथापि न कश्चिद्दोषः । अत एवो-
क्तं - सर्वाकृतिर्निराकृतिरिति । सर्वाकृतिः विश्व-
मयः , निराकृतिः विश्वोत्तीर्णः । आवृत्त्या तत्त्वे-
ऽपि तदुत्तीर्णः - इति च । तदेवमयमेक एव प्रका-
शात्मा परमेश्वरः सर्वतो जृम्भते इतीश्वराद्वयमेव
परमार्थतः ॥६६॥
ननु भावानां तदपेक्षया पृथक्प्रकाशानुपपत्तेर्मा
नाम तदतिरेकेण सत्ता भूत् इति भावापेक्षया
पं० १ ख० पु० दर्पणानतिरिक्तमिति पाठः ।
पं० ३ क० पु० तथा प्रकाशात्मना इत्येव शब्दहीनः पाठः ।
पं० ४ ग० पु० इदं जगत् स्वेच्छयेति पाठः ।
पं० ५ क० पु० अवसितमिति पाठः ।
पं० ६ क० पु० स्वरूपानतिरिक्तत्वेनैवेति पाठः ।
पं० १३ क० पु० परमार्थ इति पाठः ।
१४

१०६ श्रीतन्त्रालोकः ।
प्रकाशात्मक एक एवेश्वरः इत्यास्तां तावदेतत् ।
यत्पुनर्विभुत्वादि धर्मजातं तस्योक्तं, तदपेक्षया धर्म-
धर्मिणोधर्माणां च परस्परं भेदस्य अनपह्नव-
नीयत्वाद् योऽयं भेद उल्लसितः स कथं वार्यते
येन एक एवेश्वरः इत्यद्वयवादनिर्वाहः स्यात्
इत्याशङ्क्याह
न चास्य विभुताद्योऽयं
धर्मोऽन्योन्यं विभिद्यते ।
न च विभुताद्योऽयं अस्य स्वरूपातिरिक्तस्तद-
तिशायकः कश्चित् धर्मः अपि तु स्वरूपमेवैतत् ।
विभुत्वं हि व्यापकत्वमुच्यते, तच्च स्वव्यतिरिक्ते
व्याप्ये सति स्यात्, न च परं प्रकाशमपेक्ष्य दिगादि
किंचित्संभवेत् इति किं नाम व्याप्नुयात् । नित्य-
त्वमपि नास्य धर्मः- तस्य कालत्रयानुगामिरूपत्वात्,
अस्य चाकालकलितत्वात्। यदभिप्रायेणैव 'सकृद्वि-
भातोऽयमात्मा' इत्याद्युक्तम् । एवं विश्वाकृतित्व-
पं० ३ ख० पु० परस्परस्य भेदस्येति पाठः ।
पं० ५ क० पु० निर्वाह इत्याशङ्क्येति पाठः ।
पं० ६ ख० पु० अतिरिक्ताधिशायक इति पाठः ।
पं० १३ क० पु० नित्यत्वमस्य नापि धर्मः तत्र कालत्रयानुगामित्वादस्येति पाठः ।

श्लोकः ६७ ] प्रथमाह्निकम् । १०७
मपि । नहि एतदपेक्षया विश्वं नाम किंचिदस्ति,
यदाकारत्वमप्यस्य स्यात् । एवं चैषां परप्रकाशा-
पेक्षया कथंचिद्भेदायोगात्पारस्परिकोऽपि भेदो नास्ति
इत्युक्तं - न चान्योन्यं विभिद्यते इति ॥
ननु यद्येवं तत्कथमस्य विभुर्नित्यो विश्वाकृतिः
इत्यादिधर्मभेद उक्तः इत्याशङ्क्याह
एक एवास्य धर्मोऽसौ
सर्वाक्षेपेण वर्तते ॥६७॥
तेन स्वातन्त्र्यशक्त्यैव
युक्त इत्याञ्जसो विधिः ।
अस्य खलु एक एवासौ अहंप्रत्यवमर्शाख्यो
हि स्वभावभूतो धर्मोऽस्ति, यः सर्वं विभुत्वादि-
धर्मजातमाक्षिपेत् । अत्रायमर्थः - अयं हि नाम
प्रकाशस्य अहंप्रत्यवमर्श उच्यते यदयं स्वस्य
परस्य वा प्रकाशने परं नापेक्षते इति । अत एवास्य
१ तात्त्विक इत्यर्थः ।
पं० २ क० पु० कारत्वमस्य इति अपिशब्दहीनः पाठः ।
पं० १० क० पु० अञ्जसो विधिरिति पाठः ।
पं० १२ क० पु० सर्वविभुत्वादिधर्मेति पाठः ।
पं० १३ क० पु० अहं हि नाम प्रकाशस्य विमर्श इति पाठः ।

१०८ श्रीतन्त्रालोकः ।
स्वातन्त्र्यरूपं तत्तद्देशकालाद्यवभाससहस्रोल्लासनसा-
मर्थ्यं स्यात्, येनास्य स्वसमुल्लासितोऽपि संकुचितः
प्रमातृवर्गः स्वापेक्षया व्यापकत्वनित्यत्वादि व्यव-
हरेत्, वस्तुतः पुनरप्यहंप्रत्यवमर्शाख्या स्वातन्त्र्यश-
क्तिरेवास्यास्ति येन
'स्वातन्त्र्यमेतन्मुख्यं तदैश्वर्यं परमात्मनः।' (प्र० १ अ० ५ आ० १३ श्लो०)
इत्याद्युक्तम् । अत एवाह तेन इत्यादि ॥ ६७॥
ननु सर्वत्रैवास्य इच्छाद्यनन्तशक्तियोगित्वमुक्त-
मिति तत्कथमिहैकयैव स्वातन्त्र्याख्यया शक्त्या योग
उच्यते ? इत्याशङ्क्याह
बहुशक्तित्वमप्यस्य
तच्छक्त्यैवावियुक्तता ॥६८॥
स्वातन्त्र्यशक्तिरेव हि तत्तदेषणीयाद्युपाधिवशान्ना-
नात्वेन व्यवह्रियते इति तच्छक्तियोगितैवास्या-
नन्तशक्तित्वम् । यदुक्तम्
पं० १ ख० पु० कालाद्याभासेनेति पाठः ।
पं० १३ क० पु० तत्तदीषणाद्युपाधीति पाठः ।

श्लोकः ६९ ] प्रथमाह्निकम् । १०९
'या सा शक्तिर्जगद्धातुः कथिता समवायिनी ।
इच्छात्वं तस्य सा देवि सिसृक्षोः प्रतिपद्यते ॥
एकापि सत्यनेकत्वं यथा गच्छति तच्छृणु ।'
इत्याद्युपक्रम्य
'एवमेषा द्विरूपापि पुनर्भेदैरनन्तताम् ।
अर्थोपाधिवशाद्याति चिन्तामणिरिवेश्वरी ।'
इति ॥६८॥
ननु एवमपीश्वराद्वयवादो न निर्व्यूढस्तदति-
रिक्तायाः स्वातन्त्र्यशक्तेरप्यभिधानात् इत्याशं-
क्याह
शक्तिश्च नाम भावस्य
स्वं रूपं मातृकल्पितम् ।
तेनाद्वयः स एवापि
शक्तिमत्परिकल्पने ॥६९॥
यतो भावस्य यस्य कस्यचन सतः पदार्थस्य
स्वमेव रूपं फलभेदात् भेदारोपेण शक्तिः इति
पं० ३ क० पु० सैकापि सत्यनन्तत्वमिति पाठः ।
पं० ५ क० पु० अनेकतामिति पाठः ।
पं० ६ क० पु० इवैश्वरी इति पाठः ।
पं० १५ क० पु० भावस्य कस्यचन इति यस्येति पदविहीनः पाठः ।

११० श्रीतन्त्रालोकः ।
प्रमातृभिः परिकल्प्यते, न त्वसौ वस्तुतः पदार्थान्तरं
किंचित्, अतः शक्तिशक्तिमत्परिकल्पनेऽपि क्रिय-
माणे, स एव अद्वयमयो विभुः- न काचिद-
द्वयखण्डना इति यावत् । तदुक्तं
'फलभेदादारोपितभेदः पदार्थात्मा शक्तिः'
इति ॥६६॥
नन्वेवमस्तु, यन्न शक्तिशक्तिमतोर्भेद इति, शक्ती-
नां पुनः परस्परं भेद एव भवति इति पुनः स
दोषस्तदवस्थ एव इत्याशङ्क्याह
मातृक्लृप्ते हि देवस्य
तत्र तत्र वपुष्यलम् ।
को भेदो वस्तुतो वह्ने-
र्दग्धृपक्तृत्वयोरिव ॥७०॥
यथा वह्नेः दाह-पाकादिफलभेदाद् दाहिका
पाचिका च शक्तिर्भेदेन कल्पितापि, वस्तुतः शक्ति-
पं० १ ख० पु० परिकल्पते इति, क० पु० पदान्तरमिति च पाठः ।
पं० ५ क० पु० फलाभेदारोपितभेद इति पाठः ।
पं० ८ क० पु० एव भवति शक्तीनां पुनरिति पाठः ।

श्लोकः ७१ ] प्रथमाह्निकम् । १११
मेदैकस्वभावत्वान्न परस्परस्य स्वरूपं भेत्तुमलम् ।
पृथक्सिद्धं हि वस्तु वस्त्वन्तरं भिनत्ति, नहि शक्तेः
शक्तिमद्व्यतिरेकेण पृथक्सिद्धिरेवास्ति इति किं केन
भेद्यं, वह्नेरेव हि दाह्यादिसमर्थं स्वरूपं तथा परिक-
ल्पितम् । एवं परमेश्वरस्य परिकल्पितेऽपि शक्ती-
नामानन्त्ये न कश्चिद्भेदः इति न कदाचिदीश्वरा-
द्वयवादक्षतिः ॥७०॥
ननु एवं-परिकल्पितोऽपि शक्तीनां भेदो भासत
एव इति कथं तदपह्नवः इत्याशंक्याह
न चासौ परमार्थेन
न किंचिद्भासनादृते ।
नह्यस्ति किंचित्तच्छक्ति-
तद्भेद्दोऽपि वास्तवः ॥७१॥
भानमन्तरेण अन्यत्किंचिन्नास्ति इत्यसौ भेदो-
ऽपि भासमानत्वाद्वस्तुतो न न किंचित्, अपि तु

पं० २ ख० पु० भिनत्ति न शक्तिः शक्तिमदित्यादिः पाठः ।
पं० ६ क० पु० किंचिद्भेद इति पाठः ।
पं० ८ क० पु० भेद एव भासत इति पाठः ।
पं० ९ क० पु० कथमपह्नव इति तत्पदहीनः पाठः ।
पं० १४ क० पु० अन्तरेण यत्किंचिन्नास्ति इति पाठः ।

११२ श्रीतन्त्रालोकः।
परमार्थसन्नेव इति शक्तीनां तद्वतश्च भेदोऽपि पार-
मार्थिक एव इति वाक्यार्थः । एवं भेदस्य भानै-
कस्वभावत्वान्न ततोऽतिरेकः इति नाद्वयवादक्षतिः,
नापि शक्तीनां, तद्वतश्च भेदेन स्थितस्य व्यवहार-
स्यापह्नवः इति सर्वं सुस्थम् ॥७१॥
ननु परमेश्वरस्य स्वातन्त्र्याख्या शक्तिरेकैवास्ति
इत्युक्तम्, इच्छादयस्तु किं तद्विस्फूर्जितमात्रम्, उत
स्वतन्त्राणि शक्त्यन्तराणि ? इत्याशङ्क्याह
स्वशक्त्युद्रेकजनकं
तादात्म्याद्वस्तुनो हि यत् ।
शक्तिस्तदपि देव्येवं
भान्त्यप्यन्यस्वरूपिणी ॥७२॥
यत् नाम हि अवान्तरशक्तिवैचित्र्यं वह्न्यादेः
वस्तुनः-स्वस्याः शक्तेः इति व्यपदेशप्रवृत्तिनि-
मित्तभूताया निर्विशेषक्रियामात्रनिष्ठायाः सामर्थ्य-
लक्षणायाः शक्तेः उद्रेको दाहपाकादिविशेषरूप-
पं० ४ ख० पु० व्यवहारस्यानपह्नव इति पाठः ।
पं० ११ क० पु० देवीयं भात्यपीति पाठः ।

श्लोक ७३ ] प्रथमाह्निकम् । ११३
शक्त्यन्तरात्मतयोच्छलनं तस्य जनकम् अवभासकं,
तदपि तादात्म्यात् एवं-विधस्वशक्त्येकरूपत्वाद्य-
थोक्तरूपा स्वैव शक्तिः इति संबन्धः । समर्थो हि
वह्निः सर्वं दाह्यादिकार्यजातं कुर्यात् इत्यभिप्रायः ।
एवं परमेश्वरस्यापि इच्छाद्यवान्तरशक्तिरूपतयाव-
भासमानापि शक्तिर्देवी तत्तद्भेदोल्लासेऽपि परप्रकाशा-
भिन्नस्वभावत्वात् द्योतमानावभासा स्वातन्त्र्याख्यैव
इति युक्तमुक्तम्-‘एक एवास्य धर्मोऽसौ सर्वाक्षेपेण
वर्तते ।' इति । एवमेकैवास्य स्वातन्त्र्याख्या शक्ति-
स्तथा तथा सृष्टेन भेदेन भायात् इति सिद्धम् ॥७२॥
न केवलं शक्तिरेवास्यैवंकल्पितेन भेदेनावभासते
यावत्स्वयमपीत्याह
शिवश्चालुप्तविभव-
स्तथा सृष्टोऽवभासते ।
पं० ५ क० पु० रूपतयावभासनापीति पाठः ।
पं० ६ क० पु० शक्तिस्तथा सृष्टेनेति द्वितीयतथापदहीनः पाठः ।
पं० १० ग० पु० भेदेन भातीति इति पाठः ।
पं० ११ ख० पु० न केवलमस्य शक्तिरेवंकल्पितेनेति पाठः ।
१५

११४ श्रीतन्त्रालोकः ।
स्वसंविन्मातृमकुरे
स्वातन्त्र्याद्भावनादिषु ॥७३॥
शिवश्च स्वा संकुचिता संवित् लक्षणां यस्या-
सौ बुद्ध्यादौ गृहीतात्मग्रहः परिनिष्ठितः प्रमाता स
एव स्वच्छत्वात्प्रतिबिम्बसहिष्णुत्वेन मकुरः तस्मिन्
भावनोपदेशादौ स्वस्वातन्त्र्यात् तथा भाव्य-
मानत्वादिना कल्पितेन भेदेन सृष्टः प्रमेयतामापा-
दित इव अवभासते, न चैवमप्यसौ प्रमात्रैकरूप-
त्वात् तथा भवति इत्युक्तम् – अलुप्तविभव इति,
अपरिहृतप्रमातृभावः इत्यर्थः । तदुक्तं
‘स्वातन्त्र्यादद्वयात्मानं स्वातन्त्र्याद्भावनादिषु ।
प्रभुरीशादिसंकल्पैर्निर्माय व्यवहारयेत् ॥’ (ई० प्र० १-५-१६)
इति ॥७३॥
एतदेवोपसंहरति
तस्माद्येन मुखेनैष
भात्यनंशोऽपि तत्तथा ।
पं० ४ क० ग० पु० परिनिष्ठितप्रभावः प्रमाता इति पाठः ।
पं० ६ ग० पु० अविलुप्तविभव इति अपरित्यजितप्रमातृभाव इति पाठः ।
पं० ११ ‘स्वातन्त्र्यामुक्तमात्मानं स्वातन्त्र्यादद्वयात्मनः ।’ इत्येवं विधः पाठो
मूलग्रन्थेऽस्ति ।