ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

६८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
लोकमेवास्मै तन्मध्यतः करोति तस्मिँल्लोके प्रति-
तिष्ठति ॥ २ ॥
एतया विष्टुत्या आनुजावरेति कनिष्ठो यजमानः स्तुवीत यत
यन्न आनुजावरः स एष अलोको वै लोकः स्थानं तद्रहितः खलु
जनैरपरिगृहीतत्वात् , तथासति यत् यस्मात्प्रथमाः प्रथमपर्यायस्थाः
सप्तर्च उत्तमाः उत्तमपर्यायगताश्च सप्तर्चः मध्ये मध्यमपर्याये तिस्रः ।
यद्वा त्रिषु पर्यायेषु प्रथमोत्तमाविष्टवावगताः सप्तसप्तर्चो भवन्ति । मध्य-
मविष्टवावगास्तु तिस्रः पुरुषस्तु त्र्यक्षरवाच्यो भवत्यानुजावरोऽपि पुरुषः
यस्मादेव तस्मात् त्र्यक्षराभिधेयपुरुषस्थानीयमृचत्रयमध्ये प्रयुञ्जानः
स्तोता अस्मा आनुजावराय लोकं स्थानमेव मध्यतो मध्ये करोति ।
अनया विष्टुत्या तस्य लोको लभ्यत इत्यर्थः । तस्मिँल्लोके प्रति-
ष्ठितश्च भवति ॥ २ ॥
अधिकार्यन्तरमाह—
एतामेव प्रजाकामाय कुर्यान्मध्यतो वा एष संरू-
ढो यः प्रजान्न विन्दते लोकमेवास्मै तं मध्यतः करोति
तं लोकं प्रजया च पशुभिश्चानु प्रजायते ॥ ३ ॥
एतामेव विष्टुतिं प्रजां पुत्रभृत्यादिकां कामयमानायोद्गाता कु-
र्यात् । यः प्रजान्न विन्दते न लभते एषः पुत्रपश्वादीनां मध्यतो मध्य-
देशात् संरूढः सम्यगुत्थितः प्रजावान्हि पुत्रभृत्यादीनां मध्ये तिष्ठ-
ति तत्तथा ततोस्मै प्रजाकामाय तिस्रो मध्ये प्रयुञ्जानः स्तोता मध्य-
तो मध्यं लोकं स्थानं करोत्येवं तल्लोकमनुलोकं सम्पत्तेरूर्ध्वं प्रजया
पशुभिश्च प्रजायते प्रवृद्धो भवति अतः पशुकामोऽप्यत्राधिकारी-
त्युक्तं भवति ॥ ३ ॥
पुनरप्यधिकारिविशेषं दर्शयति—
एतामेवापरुद्धराजन्याय कुर्याद्विड्वै सप्तदशस्त-
स्या राजा गर्भो विश एव तद्राजानन्निर्हन्त्यपावगतो
रुध्यतेऽवगच्छत्यपरुद्धः ॥ ४ ॥
एतामेव विष्टुतिं अपरुद्धः परिजनैर्निरुद्धस्तादृशाय राजन्याय अ-
भिषिक्ताय राज्ञे एतामेव विष्टुतिं प्रयुञ्जीत योऽयं सप्तदशस्तोम उक्तः
स विड्वै राज्ञः परिजनभूता वैश्यजातिरेव । अनयोः प्रजापतेर्मध्य-
देहादुत्पत्तेः परस्परं सम्बन्ध इति पूर्वमेवोक्तम् तस्य विशो राजा

द्वितीयाध्याये एकादशखण्डः । ६९
गर्भस्थानीयो भवति गर्भत्वन्मध्येऽवस्थानात्तथासति सप्तकयोर्म्मध्ये
तिस्रः प्रयुञ्जान उद्गाता विशो वैश्यजातेरेव मध्ये पुरुष ज्ञाते अक्षराभि-
धेयं राजानं निर्हन्ति अपराधकारिणं निष्कृष्य हन्ति गमयति स्थापय-
तीत्यर्थः। अन्यत् पूर्व्ववद्व्याख्येयम् ॥ ४ ॥
पुनरप्यधिकारान्तरप्राह—
एतामेवाभिचर्य्यमाणाय कुर्य्यात्प्रजापतिर्वै सप्तदशः
प्रजापतिमेव मध्यतः प्रविशत्यस्तृत्यै ॥ ५ ॥
यो यजमानोऽभिचर्य्यमाणो द्वेष्टृभिः कृतमभिचारं प्राप्तो भवति
तस्मै एतामेव विष्टुतिं कुर्य्यात् योयं सप्तदशस्तोमः स प्रजापतिर्वै
प्रजापतिरेव उभयोः सप्तदशसंख्यासाम्यात् । प्रजापतेः सप्तदशत्वं
ऐतरेयके समाम्नातम् ‘द्वादशमासाः पञ्चर्त्तवो हेमन्तशिशिरयोः स-
मासेन तावान् संवत्सरः संवत्सरः प्रजापति’रिति । तथासति प्रजा-
पत्यात्मनः सप्तदशस्य मध्ये यास्तिस्रः प्रयुज्यन्ते तेन त्र्यक्षरवा-
च्यः पुरुषोऽभिचर्य्यमाणः प्रजापतिमेव मध्यतः प्रजापतेरेव मध्यदेशे
प्रविशति अस्तृत्यै अहिꣳसायै । स्तृञ् हिंसायामिति धातुः ॥ ५ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य दशमः खण्डः ।
अथ एकादशः खण्डः ।
तस्य सप्तदशस्तोमस्यैवापरा विष्टुतिः प्रदर्श्यते—
पञ्चभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स एकया स ए-
कया, तिसृभ्यो हिङ्करोति स पराचीभिर्नवभ्यो हिङ्करो-
ति स तिसृभिः स तिसृभिः स तिसृभिः ॥ १ ॥
स्पष्टार्थः ॥ १ ॥
उक्तां विष्टुतिं स्तोमचतुष्टयरूपेण प्रशंसन् ब्रह्मवर्चसका-
मस्यैवेत्याह—
चतुरस्तोमान् प्रतिविहिता ब्रह्मवर्चसकामः स्तुवी-
त पञ्चभिः पञ्चदशं तिसृभिस्त्रिवृतन्नवभिस्त्रिणवं
स्वयꣳसप्तदशः सम्पन्नो वीर्य्यं वै स्तोमा वीर्य्यमेव तदे-
कधा समूहेते ब्रह्मवर्चसस्यावरुद्ध्यै तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी
भवति य एतया स्तुते ॥ २ ॥

७० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
क्रमेण त्रिभिः पर्यायैः पञ्चदशादिस्तोमत्रयपर्यायसाम्यात् स्वस्य
च सप्तदशत्वादियं विष्टुतिः स्तोमचतुष्टयप्रतिनिधित्वेन कृतया ए-
तया ब्रह्मवर्च्चसकामः स्तुवीत । कुत एतत्-य एते चत्वारः स्तोमा-
स्तद्वीर्य्यं वै वीर्य्यं खलु स्तूयमानाया देवतया वीर्यहेतुत्वात् तत्
तथासति वीर्य्यमेव एकधा समूहते एकत्र समूहीकरोति तच्च समू-
हनं ब्रह्मवर्च्चसस्य लाभाय भवति । अन्योपि यो यजमान एतया स्तु-
ते तेजस्व्येव सन् ब्रह्मवर्च्चसी भवति ॥ २ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य एकादशः खण्डः ।
अथ द्वादशः खण्डः ।
अथोद्यत्याख्यां सप्तदशस्यापरां विष्टुतिमाह—
तिसृभ्यो हिङ्करोति स पराचीभिः पञ्चभ्यो हिङ्करो-
ति स एकया स तिसृभिः स एकया नवभ्यो हिङ्करो-
ति स तिसृभिस्स तिसृभिस्स तिसृभिरुद्यती सप्तद-
शस्य विष्टुतिः ॥ १ ॥
तिसृभ्यः पञ्चभ्यो नवभ्य इति क्रमेण सङ्ख्याया ऊर्ध्वगमनादुद्यती
ऊर्ध्वगच्छन्ती एतत्संज्ञा एषा सप्तदशस्तोमस्य विष्टुतिः ॥ १ ॥
अथैतां स्वर्गादिसाधनतया प्रशंसति--
एतया वै देवाः स्वर्गं लोकमायन् स्वर्गकामः स्तुवीत
स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै स्वर्गाल्लोकान्न च्यवते तुष्टुवा-
नोऽभिक्रामन्ती विष्टुतिरभिक्रान्त्या एवाभिक्रान्तेन
हि यज्ञमृध्नोति तस्मादेतया स्तोतव्यमृध्या एव ॥ २ ॥
एतया वा इत्यादि तुष्टुवान इत्यन्तं पञ्चदशस्तोमस्योद्यत्यां व्या-
ख्यातं सर्व्वमन्यत् त्रिवृदुद्यत्याम् । तद्वदत्रापि व्याख्येयम् ॥ २ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ।

द्वितीयाध्याये त्रयोदशः खण्डः । ७१
अथ त्रयोदशः खण्डः ।
सप्तदशस्यैव भस्त्राख्या परा विष्टुतिः प्रदर्श्यते--
सप्तभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिस्स तिसृभिस्स ए-
कया पञ्चभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिस्स ए-
कया पञ्चभ्यो हिङ्करोति स एकया स एकया स तिसृ-
भिर्भस्त्रावाचीनबिला ॥ १ ॥
प्रथमे पर्याये सप्त इतरयोः पञ्च पञ्चेति हीनसंख्ययोत्तरत्वादवा-
चीनबिलत्वादवाङ्मुखद्वारा भस्त्रा तत्साम्यात् भस्त्रा एतत्संज्ञा एषा स-
प्तदशस्तोमस्य विष्टुतिः । अत एवावाचीनबिलत्वादेवानिकृष्टा ॥ १ ॥
अस्यां विष्टुतावधिकारिणमाह-
यं द्विष्यात्तस्य कुर्याद्यथावाचीनबिलया भस्त्रया
प्रधूनुयादेवं यजमानस्य पशून् प्रधूनोत्यपक्रामन्ती वि-
ष्टुतिस्तथा यजमानस्य पशवोऽपक्रामन्ति पापीयान्
भवति य एतया स्तुते ॥ २ ॥
यं यजमानमुद्गाता द्विष्यात् तस्य यजमानस्यैतां भस्त्राख्यां विष्टु-
तिं कुर्यात् , तथासति अवाचीनबिलया भस्त्रया स्तुत्या यथा अयस्का-
रः प्रधूनुयात् प्रकम्पयेत् प्रधमयेदित्यर्थः । एवमेव एतया विष्टुत्या
यजमानस्य पशून् प्रधूनोति प्रगमयति । तथेयं विष्टुतिरपक्रामन्ती उत्त-
रोत्तरहीनसंख्यात्वेनापगच्छन्ती तथा विष्टुत्या यजमानस्य पशवोऽप-
क्रामन्ति यजमानान्निर्गच्छन्ति यो यजमान एतया स्तुते यस्यैतयोद्गा-
ता स्तौतीत्यर्थः । स यजमानः पापीयान् अन्यैरपि फलैर्विहीनो
भवति ॥ २ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ।
अथ चतुर्दशः खण्डः ।
एकविंशस्तोमस्य चतस्रो विष्टुतयः । तत्र सप्त सप्तिन्याख्यां प्रथ-
मां विष्टुतिं दर्शयति-
सप्तभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिस्स तिसृभिस्स एक-
या सप्तभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिस्स तिसृ-

भिसस्सप्तभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिस्स एकया स तिसृ-
भिः सप्तसप्तिन्येकविꣳशस्य विष्टुतिः ॥ १ ॥
स्पष्टोर्थः ॥ २ ॥
अथैतां स्तौति--
सप्त ग्राम्याः पशवस्तानेतया स्पृणोति सप्त शिर-
सि प्राणाः प्राणा इन्द्रियाणीन्द्रियाण्येवैतयाप्नोति ॥२॥
पुरुषो गौरविरजो गर्दभोऽश्वोऽश्वतर इति ग्राम्याः सप्त पशवस्ता-
नेतया 'स्पृणोति' प्राप्नोति । स्पृ प्रीतिचलनयोरत्र प्राप्त्यर्थः, धातुना-
मनेकार्थत्वात् । किञ्च सप्तशीर्षण्याः प्राणाः मुखनासिके अक्षिणी कर्णा-
विति इन्द्रियाणि तदधिष्ठानत्वात् । अत इन्द्रियाण्येवैतया सप्तसप्ति-
न्याप्नोति ॥ २ ॥
अथैतां पुनरपि स्तौति—
एषा वै प्रतिष्ठितैकाविꣳशस्य विष्टुतिः प्रतितिष्ठति
य एतया स्तुते ॥ ३ ॥
त्रिष्वपि पर्यायेषु समसंख्यासद्भावादस्याः प्रतिष्ठितत्वम् । त-
थासति एतां प्रयुञ्जानः पश्वादिभिः प्रतिष्ठितो भवति ॥ ३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ।
अथ पञ्चदशः खण्डः ।
अथास्यैव स्तोमस्य उद्यत्याख्यां द्वितीयां विष्टुतिमाह-
पञ्चभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स एकया स
एकया सप्तभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिस्स ति-
सृभिर्नवभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिस्स तिसृभिः स
तिसृभिरुद्यत्येकविꣳशस्य विष्टुतिः ॥ १ ॥
स्पष्टोर्थः ॥ १ ॥
एतां विष्टुतिं प्रशंसति-
एतया वै देवाः स्वर्गं लोकमायन् स्वर्गकामः स्तुवी-
त स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै स्वर्गाल्लोकान्न च्यवते तुष्टुवा-
नोऽभिक्रामन्ती विष्टुतिरभिक्रामन्त्या एवाभिक्रान्तेन

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit page in Markdown format:

द्वितीयाध्याये पञ्चदशखण्डः । ७३
हि यज्ञं सृध्नोति तस्मादेतया स्तोतव्यमृद्ध्या एव ॥ २ ॥
एतत्सर्वं पूर्ववद्योज्यम् ॥ २ ॥
प्रकारान्तरेण प्रशꣳसति—
सैषा त्रिवृत्प्रायणा त्रिवृदुदयना यत्त्रिवृद्बहिष्पव-
मानं भवति नवैता एकविꣳशस्योत्तमा भवन्ति प्राणा
वै त्रिवृत्प्राणानेव तदुभयतो दधाति तस्मादयमर्धभाग-
वाक् प्राण उत्तरेषां प्राणानाꣳ सर्व्वमायुरेति न पुरा-
युषः प्रमायते य एतया स्तुते ॥ ३ ॥
अग्निष्टोमसंस्थस्य यज्ञायज्ञीयस्तोत्रे अस्या विष्टुतेः प्रयोज्यत्वादे-
कविꣳशस्तोमस्याग्निष्टोमत्वमारोप्य स्तूयते । सैषा विष्टुतिः त्रिवृत्प्रा-
यणा त्रिवृत् ऋङ्

ꣳशस्य विष्टुतिं उपासते नित्यं प्रयुञ्जते । तस्मात्ते सर्वे शतवर्षलक्षणं
कृत्स्नमायुर्यन्ति प्राप्नुवन्ति ॥ ४ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः ।

अथ षोडशः खण्डः ।
अथास्यैव स्तोमस्य प्रतिष्ठुतिर्नाम तृतीया विष्टुतिः प्रदर्श्यते—
नवभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स तिसृभिः स ति-
सृभिः पञ्चभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिः स एक-
या, सप्तभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स एकया स तिसृ-
भिः प्रतिष्ठुतिः ॥ १ ॥
त्रिवृदादिस्तोमचतुष्टयप्रतिरूपकत्वात् अस्याः प्रतिष्ठुतिरिति
संज्ञा यौगिकी ॥ १ ॥
एतदेव दर्शयति—
नवभिस्त्रिवृतं प्रतिष्ठौति पञ्चभिः पञ्चदशꣳ सप्तभिः
सप्तदशꣳ स्वयमेकविꣳशः सम्पन्नः ॥ २ ॥
अस्या विष्टुतेः प्रथमपर्यायगताभिर्नवभिर्ऋग्भिस्त्रिवृतं स्तोमं प्र-
तिष्ठौति त्रिवृत्स्तोमेन स्तुतवान् भवतीत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि यो-
ज्यम् ॥ २ ॥
एतां विष्टुतिं प्रशꣳसति—
य एव स्तोमा यज्ञं वहन्ति तानुत्तमे स्तोत्रे सन्तर्पयति
यथाऽनडुहो वाह्वान्वाह्वतरान्वोहुषः सन्तर्पयेदेवमेत-
दुत्तमे स्तोत्रे स्तोमान् सन्तर्पयति तृप्यति प्रजया पशु-
भिर्य एतया स्तुते ॥ ३ ॥
य एव स्तोमास्त्रिवृत्पञ्चदशसप्तदशैकविꣳशाख्ययज्ञमाग्निष्टोमं वह-
न्ति तान् स्तोमान् सर्व्वान् तर्पयति अन्तिमे यज्ञायज्ञीयस्तोत्रे अनया
विष्टुत्या स्तुवन्नुद्गाता सन्तर्पयति उक्तक्रमेण ताननुस्मरन् संतृप्तान्
करोति । एतदेव दृष्टान्तेन समर्थयते । ऊहुषः वहेः क्सि प्रत्यये शसि
रूपमेतत् । ऊहुषः ऊढवतः ऊढभारान् अनडुहादीन् यथा संतर्पयेत्
उत्तमे स्तोत्रे स्तोमान् सन्तर्पयति यत् एवमेतत् य एतया स्तौति अयं
तर्पयतीत्यन्वयः ॥ ३ ॥

द्वितीयाध्याये सप्तदशखण्डः । ७५
पौरोहित्यं कामयमानस्यैषा विष्टुतिः प्रयोज्येत्याह—
एतामेव पुरोधाकामाय कुर्याद्ब्रह्म वै त्रिवृत्
क्षत्रमेकविꣳशो यत्त्रिवृतैकविꣳशं प्रतिपद्यते ब्रह्म
तत् क्षत्रस्य पुरस्तान्निदधाति गच्छति पुरोधान्न पुरो-
धायाश्च्यवते य एतया स्तुते ॥ ४ ॥
पुरोधा पौरोहित्यं तत्कामः यजमानो यस्तस्मै यजमानाय एकवि-
ꣳशस्यैतामेव विष्टुतिं कुर्यात् । योऽयं त्रिवृत्स्तोमः ब्रह्म वै ब्राह्मण-
जातिः खलु उभयोः प्रजापतिमुखजन्यत्वात् । एकविꣳशस्तोमः प्रति-
ष्ठाहेतुत्वात् क्षत्रं क्षत्रियजातिः । एवं सति त्रिवृता ऋक्नवके एकवि-
ꣳशस्तोमं प्रतिपद्यते प्रारभत इति यत्तत्तेन क्षत्रस्य क्षत्रियजातेः पुर-
स्ताद्ब्रह्म ब्राह्मणजातिं निदधाति अतः कारणात्स यजमानः पुरोधां
पौरोहित्यं गच्छति प्राप्नोति कदाचिदपि तस्याः पुरोधाया न च्यवते
न प्रच्युतो भवति ॥ ४ ॥
एषापि केषाञ्चिन्नित्येति दर्शयति—
तामेतां प्रावाहणय उपासते तस्मात्ते पुरोधाया न
च्यवन्ते ॥ ५ ॥
प्रावाहणयः प्रवाहणो नाम कश्चित् ऋषिः तस्य सन्तानभूताः प्रावा-
हणयः । स्पष्टमन्यत् ॥ ५ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य षोडशः खण्डः ।
अथ सप्तदशः खण्डः ।
अथास्यैव स्तोमस्य सूर्म्माख्याञ्चतुर्थीं विष्टुतिं दर्शयति—
नवभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स तिसृभिः स
तिसृभिस्तिसृभ्यो हिङ्करोति स पराचीभिर्नवभ्यो हिङ्क-
रोति स तिसृभिः स तिसृभिः स तिसृभिः सूर्म्म्युभयत
आदिप्ता ॥ १ ॥
उभयत आद्यन्तयोः पर्याययोर्ऋक्नवकान्तेन त्रिवृत्त्वादुभयत आ-
दीप्ता, त्रिवृतश्चाग्नेश्च प्रजापतिमुखात् सहोत्पत्तेरादीप्ता, सूर्म्मी कृशा-
मध्ये स्थूलेतरा तत्सादृश्यादस्या अप्येषा संज्ञा । अस्या अपि मध्यम-
पर्यायस्य ऋक्त्रयात्मकत्वेन ऋक्नवकाभ्यामल्पत्वात् ॥ १ ॥

७६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अस्यामधिकारिणमाह—
ब्रह्मवर्चसकामः स्तुवीत तेजो वै त्रिवृत् त्र्यक्षरः
पुरुषो यत् त्रिवृतावभितो भवतस्तिस्रो मध्ये यथा हि-
हिरण्यं निष्टपेदेवमेनं त्रिवृतौ निष्टपतस्तेजसे ब्रह्म-
वर्चसाय ॥ २ ॥
अनया ब्रह्मवर्चसकामः स्तुवीत यः त्रिवृत् स्तोमोऽस्ति स तेजो वै
तेजोरूपः खलु पुरुषो यजमानोऽपि त्र्यक्षरः पुरुषः इति त्र्यक्षरैर्वाच्यस्त-
थासति यत् यस्मात्त्रिवृतौ तेजोरूपावुभयतः प्रथमतृतीयपर्याययोर्भव-
वतः मध्ये मध्यमे पर्याये तिस्रः त्र्यक्षरात्मकपुरुषस्थानीयास्तिस्र ऋचो
भवन्ति । तस्य यथा हिरण्यमग्निमध्ये वर्णोत्कर्षाय निष्टपेत् नितरां ता-
पयति स्वर्णकारः एवमेनं अक्षरत्रयाभिधेययजमानं एतौ त्रिवृतौ उभ-
यतस्त्रिवृतौ निष्टपतः निकष्य दीपयतः एवं सति यजमानस्तेजसे ब्रह्म-
वर्चसाय भवति ॥ २ ॥
अस्यां विष्टुतौ दोषद्वयमप्यस्ति—
अपशव्येव तु वा ईश्वरा पशून्निर्देहः किलासत्त्वान्नू-
भयमति हि निष्टपतः ॥ ३ ॥
तु शब्दः फलवैलक्षण्यद्योतनार्थः । अपशव्येव वै पशूनां वृद्धि-
विघातिनी खलु अत एवैषा पशून्निर्देहो निर्दग्धुमीश्वरा समर्था ‘ईश्वरे
तोसुन् कसुना’ विति दहेः कसुन् । तथा किलासत्त्वात् किलासः सिद्धः
त्वग्रोगविशेषः तद्धेतुत्वात् चैषा दुष्टा । उभयत्र हेतुः उभयमति हीति ।
हि हेतौ यस्मादाद्यन्तयोः प्रयुक्तौ त्रिवृतौ त्रिवृतौ त्र्यक्षराभिधेयस्य
पुरुषस्य यजमानस्योभयपार्श्वद्वयन्निष्टपतः निःशेषेण दहतः अत ऊर्ध्वं
दोषद्वयं सम्पद्यत इत्यर्थः ॥ ३ ॥
अधिकार्यन्तरमाह—
एतामेवाभिशस्यमानाय कुर्याच्छमलं वा एतमृ-
च्छति यमश्लीला वागृच्छति यैवेनमसावश्लीलं वाग्व-
दति तामस्य त्रिवृतौ निष्टपतस्तेजस्वी भवति य एतया
स्तुते ॥ ४ ॥
एतामेव सूम्र्याख्यां विष्टुतिं अभिशस्यमानाय परैर्निन्द्यमानाय
यजमानायोद्गाता कुर्यात् यं यजमानमश्लीला निन्दारूपा वाक् ऋ-

तृतीयाध्याये प्रथमखण्डः । ७७
च्छति प्राप्नोति एनं यजमानं शमलं पापमेव ऋच्छति प्राप्नोति । यैव
सा वाक् एनमश्लीलमश्रीकरनिन्दारूपं वदति अस्य यजमानस्य
अश्लीलवादिनीं वाचं अस्यां विष्टुतौ प्रयुज्यमानावुभयतस्त्रिवृतौ
निष्पतो निर्द्दहतः अश्लीलवादिन्यो वाचो निर्द्दहो यजमानो निर्दोषो
जायत इत्यर्थः । अन्योपि यो यजमान एतया स्तुते स्तावयति सोपि
तेजस्वी भवतीति ॥ ४ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्द्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तकबुक्कभूपालसाम्राज्य-
धुरन्धरेण सायनाचार्येण विरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे
ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य सप्तदशः खण्डः ।
द्वितीयाध्यायः समाप्तिङ्गमत् ।
तृतीयोऽध्यायः ।
अथ प्रथमः खण्डः ।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥
द्वितीये दशरात्रस्य चतुर्णां विष्टुतिक्रमः ।
प्रदर्शितस्तृतीयेऽथ वक्ष्यन्ते त्रिणवादयः ॥ २ ॥
त्रिणवस्य स्तोमस्य द्वे विष्टुती प्रतिष्ठिता उद्यती चेति । तत्र
प्रतिष्ठितां विष्टुतिं प्रदर्शयति—
नवभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स पञ्चाभिः स ए-
कया, नवभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिः स प-
ञ्चाभिर्नवभ्यो हिङ्करोति स पञ्चाभिः स एकया स
तिसृभिः ॥ १ ॥
सर्व्वस्य स्तोमस्य त्रयस्त्रयः पर्यायास्तत्र प्रथमपर्यायस्य या
प्रथमा सा तृचभागेत्यन्वर्थसंज्ञका अतस्तस्यास्त्रिर्वचनं कार्य्यम् । तस्यैक

७८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
पर्यायस्य या मध्यमा तस्या आवापस्थानमिति संज्ञा। अतः त्रिर्वच-
नावशिष्टाः प्रथमपर्यायसम्बन्धिनो येऽभ्यासा अन्त्यवर्जितास्तेषां
तेषामियमावापस्थानभूतेत्यर्थः। या तृतीया सा परिचरासंज्ञका सकृ-
द्वचनेनैव प्रायेण परितः सर्वतश्चरणात्तन्नामसम्पन्नम्। तथा मध्यमप-
र्याये ता एव तिस्रः स्तोत्रीया परिचरा तृचभागा आवापस्थानमिति
क्रमेण संज्ञां लभन्ते। उत्तमे पर्याये आवापस्थानं परिचरा तृचभागेति
संज्ञां लभन्ते अतः स्तोमवृद्धौ तृचभागायाः सर्वत्र त्रिर्वचनमेव। अनावृ-
त्तैकेव परिचरा यावताभ्यासेन पर्याये संख्या पूर्यते तावत्कृत्वो म-
ध्यमावर्त्तनीयेत्यर्थः । तदुक्तं सूत्रकारेण—‘वर्द्धमानेषु स्तोमेषु प्र-
थमस्य पर्यायस्य प्रथमा तृचभागा तस्यास्त्रिर्वचनं मध्यमावाप-
स्थानमुत्तमा परिचरा तृचभागावापस्थानमिति मध्यमे आवापस्थानं
परिचरा तृचभागेत्युत्तम’ इत्यादिना। अतोऽस्यां विष्टुतावपि पर्याय-
त्रये तृचभागापरिचरयोः पूर्वोक्तसंख्यैव आवापस्थानभूता तु पञ्चकृ-
त्वाऽभ्यस्यते। एषैव संख्याभिधेयत्वेन स्तोतव्या ॥ १ ॥
तं प्रशंसिष्यन्नुक्तं व्यूहनं प्रशंऽसति—
वज्रो वै त्रिणवो वज्रमेव तद्व्यूहति शान्त्यै ॥ २ ॥
त्रयो हि त्रिवृत्स्तोमा मिलित्वा त्रिणवः तस्य त्रिवृत एकैकस्य
पर्यायस्य त्रित्वसंख्योपेतत्वात् ‘वज्रस्य चेन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत्
स त्रेधा व्यभजदिति’ श्रुत्यन्तरात् त्रेधा भावदर्शनात्, तदुभयत्र सं-
ख्यासाम्येन त्रिवृतो वज्रत्वं तत्समुदायात्मकः त्रिणवोपि वज्रमेव वज्र-
वदिह संक्रमेव तथासति उक्तप्रकारेण यद्व्यूहनं त्रित्वसंख्याविभजनं
तत्तेन वज्रमेव तद्व्यूहति वज्रमेव अपनयतीत्यर्थः। तद्व्यूहनं यजमान-
स्य शान्त्यै उपद्रवशमनाय भवति ॥ २ ॥
अथ विहितां पञ्चसंख्यां प्रशंसति ।
पञ्चभिर्विहितैका परिचरा पाङ्क्ताः पशवो यजमा-
नः परिचरा यत्पञ्चभिर्विदधात्येका परिचरा भवति
यजमानमेव तत्पशुषु प्रतिष्ठापयत्येषा वै प्रतिष्ठिता
त्रिणवस्य विष्टुतिः प्रतितिष्ठति य एतया स्तुते ॥ ३ ॥
एषा विष्टुतिः पञ्चभिर्ऋग्भिर्विहिता विशेषेणोपदिष्टा आवापस्थान-
गतायाः पञ्चता एव विधेया अप्राप्तत्वात्परिचरातृचभागयोस्तु संख्या-
नियमस्योक्तेन प्रकारेण सर्वतः प्राप्तस्तस्मादावापस्थानभूता पञ्चसं-
ख्योपेता परिचरा चैका। पशवश्चत्वारः पादाः पुच्छञ्चेति च त्वङ्मांसं

तृतीयाध्याये तृतीयखण्डः । ७९
स्नायु चास्थि मज्जेत्येवं वा पञ्चसम्बन्धात् पाङ्क्ताः । अत आवापस्था-
नीयाः पञ्चर्चः पशव इत्युपचर्य्यते । परिचरा च यजमानस्थानीया एक-
त्वसाम्यात् । एवं स पञ्चभिर्ऋग्भिरावापस्थानगताभिरिमां विष्टुतिं वि-
दधाति परिचरा चैका भवति तत्तेन यजमानमेव पशुष्ववस्थापयति ।
एषा तु त्रिणवस्य विष्टुतिः प्रतिष्ठिता उक्तप्रकारेण पशुषु यजमान-
स्यावस्थितिहेतुत्वात् अतो य एतया स्तुते स प्रतितिष्ठति ॥ ३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ।
अथ द्वितीयः खण्डः ।
अथ त्रिणवस्योद्यत्याख्यां द्वितीयां विष्टुतिमाह—
सप्तभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिस्स एकया नवभ्यो
हिङ्करोति स एकया स तिसृभिस्स पञ्चभिरेकादश-
भ्यो हिङ्करोति स पञ्चभिस्स तिसृभिः स तिसृभिरु-
द्यती त्रिणवस्य विष्टुतिः ॥ १ ॥
तत्र सप्तभ्यो नवभ्य एकादशभ्यः प्रतिसंख्यारोहणम्, उद्यत्येषा
विष्टुतिस्त्रिणवस्य ॥ १ ॥
अथ एतां प्रशंसति—
एतया वै देवाः स्वर्गं लोकमयन् स्वर्गकामः स्तु-
वीत स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै स्वर्गाल्लोकान्न च्यवते
तुष्टुवानोऽभिक्रामन्ती विष्टुतिरभिक्रान्त्या एवाभि-
क्रान्तेन हि यज्ञसृध्नोति तस्मादेतया स्तोतव्यमृ-
ध्या एव ॥ २ ॥
त्रिवृत्पञ्चदशयोरुद्यत्यर्थवादवदेतत्सर्व्वं ज्ञेयम् ॥ २ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ।
अथ तृतीयः खण्डः ।
त्रयस्त्रिꣳशस्तोमस्य विष्टुतयः पञ्च तत्राद्यां समङ्कशाख्यां दर्शयति—
एकादशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिस्स सप्तभिस्स
एकयैकादशभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिस्स

८० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
सप्तभिरेकादशभ्यो हिङ्करोति स सप्तभिस्स एकया
स तिसृभिः ॥ १ ॥
त्रयाणां पर्यायाणां समसंख्यात्वात् समञ्चैषा विष्टुतिः ॥ १ ॥
अथैतां विष्टुतिं स्तौति—
अन्तो वै त्रयस्त्रिꣳशः परमो वै त्रयस्त्रिꣳशस्तो-
मानाꣳ सप्तभिर्विहितैका परिचरा सप्त ग्राम्याः पश-
वो यजमानः परिचरा यत्सप्तभिर्विदधात्येका परिचरा
भवति यजमानमेव तदन्ततः पशुषु प्रतिष्ठापयत्येषा
वै प्रतिष्ठिता त्रयस्त्रिꣳशस्य विष्टुतिः प्रतितिष्ठति य
एतया स्तुते ॥ २ ॥
यस्त्रयस्त्रिꣳशस्तोमोऽस्ति एष अन्तो वै चरमः खलु पृष्ठ्यषडहस्तो-
मापेक्षयास्यान्तत्वं तदेवमाह--परमो वै अयं त्रयस्त्रिꣳशः परमो वै
पृष्ठ्यानामुत्तमः खलु । शिष्टं त्रिणवस्याद्यविष्टुत्यर्थवादवद्व्याख्येयम् ।
अन्तत इति षडहस्यान्तत इत्यर्थः ॥ २ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य तृतीयः खण्डः॥

अथ चतुर्थ खण्डः ।
अथैवानेदीयःसंक्रमाख्यां द्वितीयां विष्टुतिमाह—
एकादशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स पञ्चभिः स
तिसृभिरेकादशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स तिसृ-
भिः स पञ्चभिरेकादशभ्यो हिङ्करोति स पञ्चभिः स
तिसृभिः स तिसृभिर्नेदीयःसंक्रमा ॥ १ ॥
नेदीयसि अन्तिकतमे संख्याविशेषे संक्रामतीति नेदीयःसंक्रमा ।
तथा हि प्रथमे पर्याये आरोहावरोहाभ्यां तिसृभ्यः पञ्चसु पञ्चभ्यः ति-
सृष्वित्येवमन्तरिताः अयुक्संख्यास्तेषां संक्रामति । द्वितीयतृतीययो-
रपि यथासंख्यमारोहावरोहाभ्यां अन्तिकतमामेवायुक्संख्यां क्रामति ।
यथा पूर्व्वा विष्टुतिः तिसृभ्यस्सप्तसु सप्तभ्य एकस्यामिति व्यवहित-
संक्रमा तद्वैलक्षण्यादेषा नेदीयःसंक्रमा ॥ १ ॥

तृतीयाध्याये पञ्चमखण्डः । ८१
अथोक्ता विष्टुतिस्त्रयस्त्रिꣳशेन संगतेत्याह—
अन्तो वै त्रयस्त्रिꣳशो यथा महावृक्षस्याग्रꣳ सृ-
प्त्वा नेदीयःसंक्रमात् संक्रामत्येवमेतन्नेदीयःसंक्रमया
नेदीयःसंक्रमात् संक्रामति ॥ २ ॥
षडहस्तोमापेक्षयास्यान्तत्वं कश्चित्पुरुषो महावृक्षस्याग्रम् अन्ति-
कतमां शाखामलम्ब्यारुह्य ततो नेदीयः संक्रमात्संक्रामति एवमेतया
विष्टुत्या नेदीयःसंक्रमाख्यया नेदीयस्यान्तिकतमे संख्याविशेषे
संक्रामति ॥ २ ॥
अथैनां प्रतिष्ठाहेतुत्वेन प्रशꣳसति—
पञ्चभिर्विहितास्तिस्रः परिचराः पाङ्क्ताः पशव
एतावान् पुरुषो यदात्मा प्रजा जाया यत्पञ्चभिर्विद-
धाति तिस्रः परिचरा भवन्ति यजमानमेव तत्पशुषु
प्रतिष्ठापयति पशुमान् भवति य एतया स्तुते ॥ ३ ॥
त्रिणवस्य प्रथमविष्टुत्यर्थवादवद्व्याख्येयम् । अत्र त्वयं विशेषः ।
परिचरास्तिस्रश्च यजमानपुत्रपत्नीस्थानीयाः तथासति प्रजया जाया-
सहितं यजमानमेव पशुषु स्तोता स्थापितवान् भवति ॥ ३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ।
अथ पञ्चमः खण्डः ।
अथास्यैव स्तोमस्योद्यत्याख्यां विष्टुतिमाह—
नवभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स पञ्चभिः स ए-
कयैकादशभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिः स
सप्तभिस्त्रयोदशभ्यो हिङ्करोति स सप्तभिः स तिसृभि-
रुद्यती त्रयस्त्रिꣳशस्य विष्टुतिः ॥ १ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १ ॥
स्वर्गकामस्यैषा विष्टुतिरिति प्रदर्शयंन्निमां प्रशꣳसति—
एतया वै देवाः स्वर्गं लोकमायन् स्वर्गकामः स्तु-
वीत स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै स्वर्गाल्लोकान्न च्यवते
तुष्टुवानोऽग्रादग्रꣳरोहत्यभिक्रामन्ती विष्टुतिरभिक्रा-

८२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

न्या एवाभिक्रान्तेन हि यज्ञस्य॒र्ध्नोति तस्मादेतया स्तो-
तव्यमृद्ध्या एव ॥ २ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ।
अथ षष्ठः खण्डः ।
अथास्यैव विष्टुत्यन्तरमाह—
त्रयोदशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स पञ्चभिः स
पञ्चभिरेकादशभ्यो हिङ्करोति स पञ्चाभिः स तिसृभिः
स तिसृभिर्नवभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स तिसृभिः
स तिसृभिः प्रत्यवरोहिणी त्रयस्त्रिꣳशस्य विष्टुतिः ॥ १॥
त्रयोदशभ्य एकादशभ्यो नवभ्य इति संख्याया उत्तरोत्तरमवरो-
हणादेषा प्रत्यवरोहिणी ॥ १ ॥
एतदेव सदृष्टान्तमुपपादयति—
यथा महावृक्षस्याग्रꣳ सृप्त्वा शाखायाः शाखामा-
लम्भमुपावरोहेदेवमेतयेमं लोकमुपावरोहति प्रतिष्ठायै २॥
यथा कश्चिदुन्नतस्य वृक्षस्याग्रमारुह्योपरितनायाः शाखायाः शा-
खामारम्भमवलम्ब्यावलम्ब्य पृथिव्यामुपावरोहेत् एवमेव त्रिवृदादि-
क्रमेणानुष्ठाय षष्ठेऽहनि त्रयस्त्रिꣳशेनाधिकसंख्येन स्वर्गमारुह्यैतया वि-
ष्टुत्येमं लोकमुपावरोहति प्रतिष्ठायै अस्मिन् लोके चिरावस्था-
नार्थम् ॥ २ ॥
अथैनामायुर्हेतुत्वेन प्रशꣳसति—
त्रिवृता प्रैति त्रिवृतोदेति प्राणा वै त्रिवृत् प्राणेनैव
प्रैति प्राणमभ्युदेति सर्वमायुरेति न पुरायुषः प्रमीयते
य एतया स्तुते ॥ ३ ॥
पृष्ठ्यषडहस्य प्रथमेऽहनि त्रिवृत् प्रयुज्यते षष्ठेऽहनि त्रयस्त्रिꣳशः
उत्तमे पर्याये नवभ्यो हिंकरोतीति विधानादन्ते च त्रिवृत् प्रयुज्यते ।
अतस्त्रिवृता प्रैति प्रक्रमते त्रिवृतैवोदेत्युद्गच्छति परिसमापयति प्राणा-
पानव्यानरूपेण वृत्तित्रयात्मको यः प्राणोऽस्ति स त्रिवृत्स्थानीयो भवति
तथासति प्राणेनैव प्रक्रमसमाप्तीकृते भवत एवं प्राणस्य त्यागात् यज-
मानः सर्व्वं सम्पूर्णमायुरेति ततः पूर्व्वन्न म्रियते ॥ ३ ॥

तृतीयाध्याये सप्तमखण्डः । ८३
एषा केषाञ्चिन्नित्येत्याह—
तामेताङ्कराद्विष उपासते तस्मात्ते सर्व्वमायुर्य्यन्ति ॥४॥
कराद्विषो नाम केचित् शाखिविशेषा गोत्रविशेषा वा ॥ ४ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ।
अथ सप्तमः खण्डः ।
अथ तस्यैवान्त्यां विष्टुतिमाह—
पञ्चदशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स पञ्चभिरेका-
दशभ्यो हिङ्करोति स पञ्चभिः स तिसृभिः स तिसृभि-
स्सप्तभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स एकया स तिसृभिः॥१॥
स्पष्टार्थः ॥ १ ॥
अथैतां प्रशंसति—
यो वै त्रयस्त्रिꣳशमेकविꣳशे प्रतिष्ठितं वेद प्रतिति-
ष्ठति प्रतिष्ठा वा एकविꣳशः स्तोमानां यदेताः सप्त त्रय-
स्त्रिꣳशस्योत्तमा भवन्ति सप्तविधैकविꣳशस्य विष्टु-
तिरेकविꣳश एव तत् त्रयस्त्रिꣳशं प्रतिष्ठापयति प्रति-
तिष्ठति य एतया स्तुते ॥ २ ॥
यः खलु त्रयस्त्रिꣳशमेकविꣳशे प्रतिष्ठितं जानाति स प्रति-
तिष्ठति । कथं तस्य प्रतिष्ठालाभः ? य एकविꣳशस्तोमानां मध्ये
प्रतिष्ठाहेतुः खलु सर्वप्रकृतिभूतो ह्यग्निष्टोम एकविꣳशेन सन्ति-
ष्ठत इति तस्य प्रतिष्ठितत्वम् । त्रयस्त्रिꣳशस्य कथमेकविꣳशे
प्रतिष्ठानमित्यत आह--अस्यां विष्टुतौ त्रयस्त्रिꣳशस्योत्तमे पर्य्याये
सप्तभ्य इति विहिता एताः सप्तर्च उत्तमा भवन्ति एकविꣳशस्य वि-
ष्टुतिः सप्तधा एकैकस्मिन् पर्य्याये सप्तर्चो भवन्ति यद्यस्मादेवं तस्मा-
देकविꣳश एव त्रयस्त्रिꣳशं प्रतिष्ठापयति । अतो य एतया स्तुते स
यजमानः प्रतितिष्ठति ॥ २ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ।

८४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ अष्टमः खण्डः ।
इत्थन्तु पृष्ठ्यषडहस्य त्रिवृदादयः षट्स्तोमाः क्रमेण विहिताः ।
'अथ छन्दोगानां चतुर्विꣳशश्चत्वारिꣳशोष्टाचत्वारिꣳश इति त्रयस्तो-
माः, तत्र प्रथमस्य स्तोमस्यैका विष्टुतिः सा प्रदर्श्यते—
अष्टाभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स चतसृभिः स
एकयाऽष्टाभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिः स
चतसृभिरष्टाभ्यो हिङ्करोति स चतसृभिस्स एकया
स तिसृभिः ॥ १ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १ ॥
अथैतां प्रशꣳसति—
पशवो वै छन्दोगा यदष्टाभ्योऽष्टाभ्यो हिङ्करोति
अष्टाशफाः पशवः शफशस्तत्पशूनाप्नोति ॥ २ ॥
पशुसाधनत्वाच्छन्दोगानां पशुत्वमेवं भवति त्रिष्वपि पर्यायेष्व-
ष्टाभ्यो हिङ्करोतीति यत्तत्तेन पशवश्चाष्टाशफास्तत्पशून् शफशः शफ-
द्वारेणाप्नोति ॥ २ ॥
अथैतां प्रकारान्तरेण स्तौति—
चतसृभिर्विहितैका परिचरा चतुष्पादाः पशवो
यजमानः परिचरा यच्चतसृभिर्विदध्यादेका परिचरा
भवति यजमानमेव तत्पशुषु प्रतिष्ठापयत्येषा वै प्रति-
ष्ठिता चतुर्विꣳशस्य विष्टुतिः प्रतितिष्ठति य एतया
स्तुते ॥ ३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य अष्टमः खण्डः ।
अथ नवमः खण्डः ।
अथ चतुश्चत्वारिꣳशस्य तिस्रो विष्टुतयः तत्र प्रथमामाह—
पञ्चदशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स एकादश-
भिः स एकया, चतुर्दशभ्यो हिङ्करोति स एकया स

तृतीयाध्याये नवमखण्डः । ८५
तिसृभिः स दशभिः, पञ्चदशभ्यो हिङ्करोति स एका-
दशभिः स एकया स तिसृभिः ॥ १ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १ ॥
अथैतां प्रशꣳसति ।
ब्रह्मणो वा आयतनं प्रथमा क्षत्रस्य मध्यमा विश
उत्तमा यत्पञ्चदशिन्यौ पूर्वे भवतश्चतुर्दशोत्तमा ब्रह्मणि
चैव तत् क्षत्रे चौजो वीर्य्यं दधाति ब्रह्मणे चैव तत्क्ष-
त्राय च विशमनुगां करोति क्षत्रस्येवास्य प्रकाशो भ-
वति य एतया स्तुते ॥ २ ॥
तृचगतास्तिस्रः स्तोत्रीयाः क्रमेण ब्रह्मक्षत्रविशामायतनभूताः,
एवं सति तिसृष्वपि पर्यायेषु विष्टावगणनया पूर्वे प्रथममध्यमोत्तमे
स्तोत्रीये पञ्चदशिन्यौ पञ्चदशसंख्योपेते भवतः। उत्तमा तृतीया चतु-
र्दशविष्टावगणनया चतुर्दशसंख्याका तत्तेनोक्तप्रकारेण ब्रह्मक्षत्रायतन-
भूतयोरधिकसंख्यात्वात् ब्रह्मक्षत्रयोरेवौजॊ वीर्यं च दधाति। तत्तथा
ब्रह्मक्षत्रार्थं विशमनुगामनुगन्त्रीङ्करोति विशायतनाया उत्तमाया ही-
नसंख्यात्वादस्यां विष्टुतौ क्षत्रस्याधिक्याच्च एतया स्तुते तस्य
क्षत्रियजातेरिव कीर्तिर्भवति ॥ २ ॥
तां पुनः प्रशꣳसति—
अस्तोमा वा एते यच्छन्दोगा अयुजो हि स्तोमा
युग्मन्ति छन्दाꣳसि यदेषा युजिनी चतुश्चत्वारिꣳश-
स्य विष्टुतिस्तेनास्तोमाः ॥ ३ ॥
छन्दोभिर्गायत्रीत्रिष्टुप्जगतीभिर्गीयन्त इति छन्दोगाश्चतुर्विꣳशा-
दयः यद्य इमे छन्दोगा एते अस्तोमा वै स्तोमलक्षणरहिताः खलु। कथं ?
अयुजः अयुक्संख्या हि अन्ये प्रसिद्धाः त्रिवृदादयः स्तोमा उक्तानि
गायत्र्यादीनि छन्दाꣳसि युग्मन्ति युक्तसंख्यावन्ति इति स्तोमलक्षण-
राहित्यम् । एवमस्तोमवत्त्वे प्राप्ते समाधत्ते यस्मादेतेषां मध्ये चतुश्च-
त्वारिꣳशस्य स्तोमस्य विहितैषा विष्टुतिरयुजिनी अयुक्संख्योपेता
द्वयोः पर्याययोः पञ्चदशसंख्यायोगात् अतः स्तोमलक्षणसद्भावाच्चतु-
र्विꣳशादीनामपि स्तोमत्वं सिद्धम् ॥ ३ ॥
अथैतां पुनः प्रशꣳसति--
एषा वै प्रतिष्ठिता चतुश्चत्वारिꣳशस्य विष्टुतिः
८ ता० ब्रा०

८६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
प्रतितिष्ठति य एतया स्तुते ॥ ४ ॥
आद्यन्तयोः पर्याययोः पञ्चदशसंख्यासाम्यादस्याः प्रतिष्ठितत्वम्॥४॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य नवमः खण्डः।
अथ दशमः खण्डः ।
अथास्यैव द्वितीया निर्मध्याख्या विष्टुतिः--
चतुर्दशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स दशभिः स
एकया, पञ्चदशभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिः
स एकादशभिः, पञ्चदशभ्यो हिङ्करोति स एकादशभि-
र्स एकया स तिसृभिर्निर्मध्या ॥ १ ॥
अत्र प्रथमोत्तमे ऋचौ विष्टावे पञ्चदशिन्यौ मध्यमा चतुर्दशसंख्या-
केति हीनमध्यत्वान्निर्मध्या भवति ॥ १ ॥
अथैतां प्रशंसति--
अस्तावि वा अयं लोकोस्तीवासौ छिद्रमिवेद मन्त-
रिक्षं यदेषा निर्मध्या भवती

तृतीयाध्याये एकादशखण्डः । ८७
स्पष्टोर्थः ॥ १ ॥
अथोक्तानां तिसृणां विष्टुतीनां प्रयोगस्यानियमे प्राप्ते सवनत्रयभे-
देन व्यवस्थामाह—
आज्यानां प्रथमा पृष्ठानां द्वितीयोक्थानां तृतीया ॥२॥
आज्यानां प्रातःसवनिकानां स्तोत्राणां प्रथमया विष्टुत्या चतुश्च-
त्वारिꣳशस्तोमक्लृप्तिः, पृष्ठानां पृष्ठस्तोत्राणां माध्यन्दिनगतानां चतु-
र्णां चतुश्चत्वारिꣳशस्य द्वितीया विष्टुतिः तथोक्थानां च। अत्रोक्थ-
शब्दस्तृतीयसवनगतस्तोत्रोपलक्षणार्थः। तेनाग्निष्टोमसाम्येऽप्युक्तश-
ब्देन ग्रहणात् तत्सहितानां चतुर्णां स्तोत्राणां चतुश्चत्वारिꣳशस्य
तृतीया विष्टुतिः कार्य्या ॥ २ ॥
अथ प्रकारान्तरेणासां व्यवस्थामाह--
याज्यानाꣳ सा होतुर्या पृष्ठानाꣳ सा मैत्रावरुण-
स्य योक्थानाꣳ सा ब्राह्मणाच्छं॑सिनो यैव होतुः सा-
च्छावाकस्य या पृष्ठानाꣳ सा होतुर्योक्थानाꣳ सा मैत्राव-
रुणस्य याज्यानाꣳ सा ब्राह्मणाच्छं॑सिनो यैव होतुः
साच्छावाकस्य योक्थानाꣳ सा होतुर्याज्यानाꣳ सा
मै